الەمدەگى قانت نارىعىنا ۇڭىلەر بولساق, قانت نەگىزىنەن قانت قۇراعىنان جانە قانت قىزىلشاسىنان الىنادى. قانت قۇراعىنىڭ ءوندىرىسى جىلىنا 1,4 ملرد توننانى قۇرايدى. ال قانت قىزىلشاسىنىڭ ۇلەسى – 270 ملن توننا. ەڭ ءىرى قانت قۇراعىنان ءونىم وندىرۋشىلەر ساپىندا برازيليا, ءۇندىستان, قىتاي, اقش سىندى الپاۋىتتار بار.
ەندى قازاقستانداعى قانت قىزىلشاسى ونەركاسىبىندە كۇردەلى وزگەرىستەر بولدى. وسى زامانعى اگرارلىق قارىم-قاتىناستاعى ەلدەردىڭ دامۋ بارىسىنا تالداۋ جاساۋ قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ارى قاراي دامۋى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ تيىمدىلىگى جانە قانت زاۋىتى توڭىرەگىنە توپتاسقان كووپەراتيۆتىك بىرلەستىكتەردى قۇرۋ ارقىلى يننوۆاتسيانى ەنگىزۋگە تەڭ دارەجەدە ىڭعايلى جاعداي جاساي وتىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا جۇمىلدىرىلۋى كەرەك ەكەندىگىن كورسەتەدى. رەسپۋبليكادا قانت قىزىلشاسىن وسىرگەن جىلدارداعى ەگىستىك القابىنىڭ ەڭ جوعارعى كولەمى 80,8 مىڭ گەكتارعا جەتىپ, ورتاشا ونىمدىلىك ءار گەكتارىنا 270 تسەنتنەردى قۇراعان ەدى. بۇل رەتتە قىزىلشا اۋىسپالى ەگىستىگى اينالىمىن يگەرۋ ءۇشىن 213,5 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر پايدالانىلدى. وسىنىڭ ارقاسىندا ونىمدىلىك جونىنەن ەڭ جوعارى ناتيجەگە 1972 جىلى قول جەتكىزىلدى. سول جىلى 73,1 مىڭ گەكتاردىڭ ءار گەكتارىنان 338 تسەنتنەردەن ءتاتتى ءتۇبىر جينالىپ, مەملەكەتكە 2349,5 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسى وتكىزىلدى. 1976 جىلى تالدىقورعان وبلىسىنىڭ كيروۆ جانە تالدىقورعان اۋداندارىنان تيىسىنشە 366 جانە 375 تسەنتنەردەن ءونىم الىندى. 2004-2014 جىلدارى ەلدەگى قانت قىزىلشاسى القابى 22,3 مىڭنان 1,2 مىڭ گەكتارعا قىسقاردى. ال قانت قىزىلشاسى – ەلىمىزدە قانت الۋعا ارنالعان نەگىزگى شيكىزات, ونىڭ ءوندىرىلۋ دەڭگەيى ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىكتىك قاۋىپسىزدىگىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى.
قازاقستاندا قىزىلشا ءوسىرۋدى قايتا دامىتۋ ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر بار. تابيعي-كليماتتىق جاعداي بۇل داقىلدى الماتى وبلىسىنىڭ 10 اۋدانىندا (الاكول, اقسۋ, ەڭبەكشىقازاق, ەسكەلدى, جامبىل, ىلە, قاراتال, كوكسۋ, سارقاند, تالعار), جامبىل وبلىسىنىڭ 5 اۋدانىندا (بايزاق, جامبىل, جۋالى, قورداي, مەركە) جانە تۇركىستان وبلىسىنىڭ 4 اۋدانىندا (ماقتارال, وتىرار, سارىاعاش, شاردارا) وسىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ارينە بۇل رەتتە ونىمدىلىكتىڭ, ءونىمنىڭ ساپاسى مەن شىعىن كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي ءارتۇرلى بولارى انىق. وتكەن جىلدارداعى قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدىڭ تاجىريبەسى رەسپۋبليكادا سۋارمالى جەردىڭ ءار گەكتارىنان 400 تسەنتنەردەن, ءتالىمدى جەردەن 200-250 تسەنتنەردەن تۇراقتى ءونىم الۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى.
قازىرگى كەزدە قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلۋدا. ول بويىنشا 2021 جىلى قانت قىزىلشاسى القابىن 32 مىڭ گەكتارعا دەيىن جەتكىزۋ, ءونىم كولەمىن 1,0 ملن تونناعا ءوسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى ارقىلى ىشكى نارىقتى وتاندىق شيكىزاتتان الىنعان قانتپەن تولتىرۋ, يمپورتتىق شيكىزاتقا تاۋەلدىلىكتى تومەندەتۋ, قانت قىزىلشاسىن وندىرەتىن شارۋاشىلىقتارعا جۇمىسىن العا باستىرۋ ءۇشىن قولداۋ جاساۋ بەلگىلەنگەنىن دە اتاپ ايتۋىمىز كەرەك. ەلدەگى جىل سايىنعى قانتقا سۇرانىس – 400 مىڭ توننا. ساراپشىلاردىڭ ەسەبى بويىنشا كەدەندىك وداق ەلدەرىندە ءتاتتى ءتۇبىردىڭ جاڭا جينالىمىنان 5,3 ملن توننا قانت وندىرىلگەن. بۇل كەدەندىك وداق ەلدەرىنىڭ جىل ورتاسىنا دەيىنگى تۇتىنۋ تالابىن وتەۋگە, ارتىلعانىن ەكسپورتقا شىعارۋعا جەتەدى.
الماتى وبلىسىندا قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋدىڭ قايتا قارقىن العانى قۋانتادى. وبلىستا 2016 جىلى ونىڭ ەگىستىگى 6,8 مىڭ گەكتارعا ۇلعايدى. ءار گەكتاردىڭ شىعىمدىلىعى ورتا ەسەپپەن 376 تسەنتنەردەن اينالىپ, جالپى 250 مىڭ توننادان استام ءتاتتى ءتۇبىر الىنعان. 2017 جىلى 380 تسەنتنەردەن الىندى. 2021 جىلعا قاراي وبلىستا بۇل داقىلدىڭ ەگىستىگىن 15,0 مىڭ گەكتارعا جەتكىزۋ كوزدەلۋدە. وسى جىلدارى ءونىم دايىنداۋ كولەمىن 580 مىڭ تونناعا دەيىن وسىرۋدە جوسپارلانىپ وتىر.
2016 جىلدان باستاپ «جەتىسۋ» اكك-ءسى ينۆەستورلاردى تارتا وتىرىپ, ون جىلعا جۋىق تۇرىپ قالعان «اقسۋ» قانت زاۋىتىن قايتا قالىپقا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. وعان 6 ملرد تەڭگەدەن ارتىق كۇردەلى قارجى ءبولىنىپ, سونىڭ ارقاسىندا 2017 جىلدىڭ كۇزىندە ءوندىرىس ىسكە قوسىلدى. زاۋىت 60 مىڭ توننا قانت قىزىلشاسىن قابىلداپ, ونى وڭدەدى.
بۇگىنگى تاڭدا قانت قىزىلشاسىن ءوندىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ ارناۋلى اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىمەن تولىق جاراقتاندىرىلماۋى باستى پروبلەما بولىپ تۇر. جوعارى دالدىكتى پنەۆمو تۇقىم سەپكىشى, امبەباپ كومپاكتور, تەگىستەۋشى, ءدارى سەپكىش, ەگىن وراتىن, جينايتىن كەشەن جەتىسپەيدى. ۇساق شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ليزينگ ارقىلى تەحنيكا الۋعا مۇمكىندىگى جوق. وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن الماتى وبلىسىندا اۋداندار بويىنشا 22 ارنايى اگروسەرۆيستىك ورتالىق قۇرىلۋدا. وسىلايشا, ءاربىر سەرۆيستىك ورتالىق وزدەرىنىڭ 100 گەكتار قىزىلشاسىنان باسقا, 300 گەكتار قانت قىزىلشاسى القابىنا يە بولادى. ورتالىقتىڭ قۋاتتىلىعى 400 گەكتار قانت قىزىلشاسىنا ەسەپتەلگەن جانە زاماناۋي تراكتورلارمەن جانە ارناۋلى اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىمەن تولىق جاراقتاندىرىلعان. ورتالىقتار بەلگىلەنگەن باعا بويىنشا, ايماقتاردىڭ جەردى پايدالانۋىن ديففەرەنتسيالدى تۇردە ەسكەرە وتىرىپ, باسقا قىزىلشا وسىرىلەتىن شارۋاشىلىقتارعا دا اگروتەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەدى. وسىنداي ماقساتپەن 17 سەرۆيستىك ورتالىق وتكەن جىلى 1060 گەكتارعا وزدەرى ەگىپ, ءار گەكتارىنان ورتاشا 510 تسەنتنەردەن ءونىم الدى. سونىمەن قاتار جالپى 75 شارۋاشىلىقتىڭ 3800 گەكتار القابىنا سەرۆيستىك قىزمەت كورسەتىلدى.
جامبىل وبلىسىنداعى قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسى جايلى ويىمىزدى ورتاعا سالا كەتەتىن بولساق, جامبىل وبلىسىندا وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنان باستاپ 42 مىڭ گەكتاردان استام جەرگە قانت قىزىلشاسى ءوسىرىلدى. ءار گەكتاردان ورتاشا 300 تسەنتنەرگە دەيىن ءونىم الىنىپ كەلگەنى بەلگىلى. الايدا كسرو كۇيرەگەننەن كەيىن قىزىلشا ءوسىرۋدىڭ كوپتەگەن ءداستۇرى جوعالىپ كەتتى. بۇگىندە وبلىستا وسى داقىلدىڭ داڭقىن قايتا جاڭعىرتۋعا, ءوسىرۋ تەحنولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋگە, بۇرىنعى ءونىم كولەمىنە قول جەتكىزۋگە كۇش سالىنۋدا. جامبىل وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنشە, 2017 جىلى 9,5 مىڭ گەكتارعا قانت قىزىلشاسى ەگىلىپتى. داقىلدىڭ ورتاشا ونىمدىلىگى 220 تسەنتنەردى قۇراعان. 2015 جىلى جەرگىلىكتى شيكىزاتتىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋ ەسەبىنەن جامبىل وبلىسىنداعى ەكى قانت زاۋىتى قانت قىزىلشاسىن وڭدەۋگە تولىق كوشۋى جوسپارلانعان, بىراق تاراز قالاسىنداعى زاۋىتتا قانت قۇراعى شيكىزاتى ءالى دە ءوندىرىستىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ قالىپ وتىر.
2016 جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن قانت قىزىلشاسىن سەبەتىن شارۋاشىلىقتارعا جالپى 420 ملن تەڭگە ءبولىندى. ونىڭ 220 ملن تەڭگەسى تۇقىم ساتىپ الۋعا, ال 200 ملن تەڭگەسى تەحنيكا الۋعا باعىتتالعان. 2017 جىلى ءتاتتى ءتۇبىردى ءوسىرۋ پروتسەسىن, ياعني تۇقىم سەبۋدەن ءونىمدى جيناۋعا دەيىنگى جۇمىستاردى ۇيلەستىرۋ وكىلەتتىلىگى بەرىلگەن ارناۋلى كوميسسيا باقىلاپ وتىردى.
وكىنىشكە قاراي, تۇقىم ءوندىرىسى جونىنەن ءبىز ەلدىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيىنەن الدەقايدا ارتتا قالدىق. تۇقىم نارىعىندا يمپورتتىق تۇقىم 95% قۇراسا, وتاندىق ءونىمنىڭ ۇلەسى بار بولعانى 5% عانا. ياعني, ەلىمىزدە بۇل داقىل تۇقىمىنىڭ ءوندىرىسىن مۇلدەم دەرلىك جوعالتتىق دەۋگە بولادى. بۇعان قوسا كوپتەگەن ايماقتاردا, سەبىلەتىن تۇقىم ساپاسىنا دەگەن باقىلاۋدىڭ جوقتىعىنان, كارانتيندىك زيانكەستەر مەن اۋرۋلاردىڭ ەنىپ كەتۋ قاۋپى تۋىنداۋدا. قازاقستاندا قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن وڭدەۋ, جەتىلدىرۋ زاۋىتىنىڭ جوقتىعى جانە ەليتالىق تۇقىم شارۋاشىلىقتارىنىڭ بولماۋى الىنعان قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن وسى زامانعى حالىقارالىق ستاندارتتارعا (سورتتاۋ, كەپتىرۋ جانە ت.ب.) ساي سەبۋ كونديتسياسىنا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسىدان بارىپ جىلداعى 25-30 مىڭ ەگىس بىرلىگى كولەمىندەگى زاۋىت سالۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. ول بىزگە جوعارى ساپالى تۇقىم الۋعا جانە ونى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزباق.
قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا قانت قىزىلشاسىنىڭ 30 بۋدانى وندىرىسكە پايدالانۋعا جىبەرىلگەن, ونىڭ 23-ءى شەتەلدىك ءونىم. نەگىزىنەن «اردان اۆانتاج», «روكسان», «دانۋب», «ۆەنەرا», «گريمم», «كروكوديل» (جانە باسقالارى. شەتەلدەن اكەلىنگەن تۇقىمدار ارنايى زاۋىتتاردا وڭدەلگەن ساپالى, ءوسىمتال. ولار تامىر شىرىگىنە دە ءتوزىمدى كەلەدى. الايدا ولار قازاقستاندا تامىرتەگى فۋزاريوزبەن جانە كاگات اۋرۋىمەن ءجيى اۋىرۋدا. شەتەلدىك تۇقىمنىڭ ەگۋ بىرلىگىنىڭ باعاسى 32000-45000 تەڭگە ارالىعىندا. ال وتاندىق بۋداندار باعاسى 10000-15000 تەڭگە كولەمىندە. بۇل شەتەلدىك بۋدانداردىڭ باعاسى وزىمىزدىكىمەن سالىستىرعاندا 2-3 ەسە ارتىق دەگەن ءسوز.
قازىرگى كەزدە قانت قىزىلشاسى تۇقىمىنىڭ فابريكالىق رەپرودۋكتسياسىن شىعارۋمەن ەشكىم اينالىسپايدى. تۇقىمدى ءوسىرۋ ءبىر جۇمىس, ونى ءارى قاراي وڭدەپ, ساتىلىمعا شىعارۋعا جەتكىزۋ كەرەك قوي. مۇنداعى تاعى ءبىر ماسەلەنىڭ ءبىرى – ولاردى ەگىسكە ساپالى دايىنداۋ. بۇل تۇقىمنىڭ ىرىكتەلۋىنە, جاقسى قورعالۋىنا, دۇرىس ساقتالۋىنا قاتىستى بولماق. تەحنيكالىق مۇمكىندىكتىڭ, ياعني, تۇقىمدى جەتىلدىرەتىن زاۋىتتىڭ جوقتىعىنان ءبىز ۇتىلىپ وتىرمىز. قازىرگى كەزدە تۇقىمدى سەبۋگە ازىرلەۋ قارابايىر تاسىلمەن جۇرگىزىلۋدە. ونى دايىنداۋ قاراپايىم ادىسپەن ءتۇرلى ەلەكتەردەن وتكىزۋ جانە «تمتد» پرەپاراتىمەن دارىلەۋ ارقىلى جاسالىپ وتىر. وسىنىڭ سالدارىنان رەسپۋبليكادا ءالى كۇنگە دەيىن وتاندىق سەلەكتسيا بۋداندارى وندىرىستە پايدالانۋعا جىبەرىلگەندىگىنە قاراماستان, تۇقىم دايىنداۋ حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلمەگەندىكتەن, ايىرىقشا سۇرانىسقا يە ەمەس نەمەسە از مولشەردە عانا قولدانىلادى.
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى – قازاقستانداعى قانت قىزىلشاسى ءوندىرىسىن عىلىمي جاعىنان قامتاماسىز ەتەتىن بىردەن-ءبىر مەكەمە. بۇل رەتتە ءونىمى ساپالى, ونىمدىلىگى جوعارى ءارى اۋرۋعا ءتوزىمدى جاڭا سورتتار مەن بۋدانداردى شىعارۋعا, باستاپقى جانە ەليتالىق تۇقىم ازىرلەۋدى ءوز دەڭگەيىندە جۇرگىزۋگە, سونداي-اق, ونى ءوندىرۋدىڭ تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلادى. ءبىزدىڭ مىندەتىمىز – قانت قىزىلشاسىنىڭ ەليتالىق تۇقىمى مەن اۋدانداستىرىلعان بۋداندارىنىڭ باستاپقى كومپونەنتتەرىن كوبەيتۋ.
ماسەلەن, رەسپۋبليكادا جوعارى رەپرودۋكتسيالى قانت قىزىلشاسى تۇقىمىن شىعارۋمەن بۇگىنگى ۋاقىتتا تەك الماتى وبلىسىنداعى اتتەستاتتاۋدان وتكەن ەكى ەليتالىق-تۇقىمدىق شارۋاشىلىق: «قازەجوشعزي» جانە «قامقورلىق» جشس اينالىسادى. وسى ورايدا ينستيتۋت جىلدىق مولشەرى 1,5 توننادان 4 تونناعا دەيىن جەتەتىن وزىندىك ەليتالىق تۇقىم وندىرسە, «قامقورلىق» جشس-دا جىل سايىن 7-دەن 10 تونناعا دەيىن وتاندىق بۋدان تۇقىمىن شىعارادى. الداعى ۋاقىتتا تۇقىم ءوندىرۋدىڭ وسىنداي كولەمى جانە ونى قوسىمشا ۇيىمداستىرىلاتىن تۇقىم شارۋاشىلىقتارى ارقىلى ۇلعايتۋ ەگىستىك القابىنىڭ جوسپارلانعان دەڭگەيىنە قول جەتكىزەر ەدى.
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى «قامقورلىق» جشس-پەن جانە «جىلىبۇلاق» جشس-پەن بىرلەسە وتىرىپ, وتاندىق تۇقىمعا دەگەن سۇرانىستى 2020 جىلعا دەيىن 50 % وتەپ, ساپاسى جوعارى تۇقىممەن قامتاماسىز ەتۋدى جوسپارلاپ وتىر. اقسۋ, ايشولپان, تاراز, شەكەر اتتى قازاقستاندىق قانت قىزىلشاسى بۋدانىن, سونداي-اق قانت قىزىلشاسىنىڭ جاڭا باسەكەگە قابىلەتتى تۇرلەرىن ءوسىرۋ جونىندەگى ۇسىنىستاردى رەسپۋبليكادا عانا ەمەس, وسىنداي تابيعي-كليماتتىق جاعدايىمەن بۇل باعالى داقىلعا سۇرانىسى بار قىرعىزستان مەن وزبەكستاندا دا پايدالانۋعا بولادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا ونىمدىلىگى, ساپاسى جوعارى, قورشاعان ورتاعا بەيىمدىلىگى جاعىنان شەتەلدىك تۇرلەرىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن قانت قىزىلشاسى بۋداندارىن ەنگىزۋ ارقىلى, ونىمدىلىكتى ارتتىرىپ قانت وڭدەۋ ينفراقۇرىلىمىنىڭ (قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ) دامۋىنا, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ كەمۋىنە جانە قانت قىزىلشاسى سالاسىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە اكەلەدى دەپ تولىق سەنىممەن ايتا الامىز. مەنىڭ جەرىنە جەتكىزە ايتىپ, ورتاعا سالىپ وتىرعان ويلارىم, پىكىرلەرىم, ۇسىنىستارىم ەلىمىزدىڭ ەرتەڭى ءۇشىن ەكەنىن ەكىنىڭ ءبىرى جاقسى بىلەدى. وسىلاردى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ ىسكە اسىرا بىلەتىن بولساق, داۋلەت پەن بەرەكەنىڭ بەرىك نەگىزىن قالايتىنىمىز انىق. دەمەك, ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگى ۇيلەسىمىن تاپسا, المايتىن اسۋىمىز جوق.
سەرىك كەنەنباەۆ,
قازاق ەگىنشىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى
