– بولات قاسىمجان ۇلى, حالقىمىزدىڭ ماقسات-مۇراتىن, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىن ناسيحاتتايتىن تەاتر ونەرى كۇننىڭ شۋاعىنداي ءنارلى قازىنا عانا ەمەس, كورەرمەنىن ىزگى ويدىڭ يەسىمەن, كۇرەسكەر بەينەسىمەن قۋاتتاندىراتىن جاناشىر تاربيەشىمىز دە ەمەس پە؟ بىراق كەيدە وسى سالا ماماندارىنىڭ ءوزى «تەاتر ونەر مە, الدە قۇرال ما؟» دەگەن سۇراققا ناقتى جاۋاپ تابا الماي, اركىم ءارتۇرلى پايىمعا يەك ارتادى. ءسىز قالاي ويلايسىز؟
– تەاتردى تەك ونەردىڭ عانا ورداسى دەسەك, قازىرگى زاماننىڭ قويىپ وتىرعان تالابىمەن ءىسىمىز بەن مۇددەمىزدىڭ ۇشتاسىپ كەتە قويۋى ەكىتالاي. ساحنا ونەرى دەگەنىمىز – الدىمەن تاربيەنىڭ ورداسى, ۇلتتىق قۇندىلىققا سۇيىسپەنشىلىكتى قالىپتاستىراتىن مادەنيەتتىڭ ەڭ ءبىر جاۋاپتى سالاسى بولعاندىقتان, مۇنى يدەولوگيالىق قۇرال دەۋ ابدەن قيسىندى-اق. ءوز ۇلتىنىڭ بويىنداعى بىرلىك پەن ىنتىماقتى, ەرلىك پەن ادالدىقتى, مەيىرىم مەن ماحابباتتى جىرلاۋشى ءھام سول قاسيەتتەردى رۋحىنا ءسىڭىرۋشى – تەاتر ونەرى ءوزىنىڭ مىندەتىن ءبىر ءسات تە نازاردان تىس قالدىرعان ەمەس. الايدا قازىرگى ۇرپاقتىڭ يىعىنا ارتىلار جۇك بۇرىنعى سارىننان وزگەشەلەۋ. كوز ۇيرەنىپ, كوڭىل يلانعان بۇعاۋلى قوعامنىڭ تۇسىنداعىدان الدەقايدا كۇردەلەنىپ, بۇگىنگى ۇرپاق ەنشىسىنە وزىق مادەنيەتتىڭ ءوسۋ تەندەنتسياسى بەلگىلەپ وتىرعان جوعارى تالعام مەن تالاپ سىنىنا توتەپ بەرە الاتىن قام-قارەكەتتى قوسا جۇكتەۋدە. بىرەۋلەر تەاتر ەشقاشان ساياساتقا, يدەولوگياعا ارالاسپاي, تازا ونەرمەن عانا اينالىسۋى كەرەك دەپ, باستاپقى تامىرىنان مۇلدە ءۇزىپ تاستاعىلارى كەلەدى. وندا نەگە جۇرتتى تەاترعا كەلتىرە الماي جانتالاسامىز؟ جۇرەگىن ينتەرنەت جاۋلاپ العان كەيىنگى جاستاردىڭ سانالى, تاربيەلى بولىپ ءوسۋى ءۇشىن ولارعا ساحنا مادەنيەتىنىڭ اۋاداي قاجەت ەكەنىن ايتىپ, نەگە مۇنشا وزەۋرەپ الەكپىز؟ شىعارماشىلىق ادامى اينالاسىنان بولەك قالاي ءومىر سۇرەدى؟ ونەر ءومىردىڭ وزەگىنەن سۋىرىلىپ تۋماي ما؟ ال مۇنىڭ ءبارى بولا تۇرا, سونى مويىنداي الماۋىمىز قالاي؟ وسى تۇرعىدان كەلگەندە, تەاتر – تاربيەنىڭ ناق بەسىگى.
...مەنىڭ بۇل سالادا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىما 35 جىلدان استى. قانداي جاعدايدا دا قوعامداعى كەز كەلگەن وقيعاعا ءوزىڭنىڭ جەكە پىكىرىڭدى بىلدىرمەي, ءۇن-ءتۇنسىز قالۋىڭ قيىن-اق. اينالاداعى ءتۇرلى قۇبىلىستارعا, وزگەرىستەرگە دەگەن ۇستانىمىڭ ارقىلى كوزقاراسىڭ قالىپتاسادى. ەگەر سەن شىنايى ونەر ادامى بولا تۇرا حالىقتىڭ تاعدىرى مەن باسىنان كەشكەن قۋانىش-قايعىسىنان بەيتاراپ ءومىر سۇرسەڭ, ەرتەڭىنە ەت جۇرەگىڭ ەلجىرەمەسە, وندا سەنىڭ جەر باسىپ ادام بولىپ جۇرگەنىڭ كىمگە كەرەك؟ تەاتر – ماعان حالىقتىڭ قازىر نەنى ايتىپ, نەنى كورگىسى كەلەتىنىن الدىن الا انىق باعامداپ, باعىت-باعدار سىلتەپ وتىراتىن الداسپان الاڭى تارىزدەس.
– اكتەر مەن كورەرمەننىڭ اراسىنا تىعىز بايلانىس ورناتۋ ءۇشىن رەجيسسەر نە ىستەۋى كەرەك؟
– اكتەر مەن كورەرمەن ەموتسيونالدىق بايلانىستا بولۋى ءۇشىن اكتەر ءوزىنىڭ ءرولىن شىنايى ويناۋى كەرەك. رەجيسسەر ارينە, ءوز تاراپىنان سونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بارلىق امال-شارعىسىن ويلاپ-تابۋعا تىرىسىپ باعادى. اكتەردى كەيدە بۇل ءۇشىن زالداعى كورەرمەنگە جاقىنداتادى. العان دەمىن سەزدىرتەدى. توماعا-تۇيىقتىقتان بەزدىرتەدى. سازبەن كوركەمدەيدى. كوزى مەن ءسوزى ۇيلەسكەن جاننىڭ سوڭىنان كورەرمەن بوتاداي جەتەكتەلەدى. ونەرگە جانى اربالعان كىسىنىڭ ساحنادان بەزگەنىن كورگەنىم جوق. ونەر يەسىنىڭ سۇلباسىن سان ءتۇرلى قىرىنان سامالاداي جارقىراتىپ ايشىقتايتىن جارىقتىڭ ءوزىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتى مۇندا ۇلكەن مانگە يە. الايدا سايىپ كەلگەندە, ءبارىبىر سوڭعى ناتيجەگە – اكتەردىڭ ءرولىن بارىنشا شەبەرلىكپەن ويناي الۋىنا بايلانىستى. ادەتتە ساحنالىق شىعارما نەگىزىنەن ءسوز بەن ءىس-قيمىلعا قۇرىلادى دەگەن پايىمدار العا وزا بەرەدى. ولاي بولسا, اكتەردىڭ جان-تانىمەن تەبىرەنە شالقىپ تۇرعان ساتىندەگى بولمىسىن, وقيعاعا وراي سان قۇبىلىپ, الۋان رەڭگە تۇرلەنەتىن بەت-ءپىشىنىن, قارا ءسوزدىڭ قۇدىرەتىمەن ويناقشىپ, ۇشقىن شاشاتىن كوزدەگى وتىن قايدا قوياسىز؟! كەيىپكەردىڭ قۋانىپ-شاتتانعان, قايعىرىپ, جاپا شەككەن تۇسىنداعى ىشكى جان-دۇنيە ارپالىسى مەن سەزىم سەرەناداسىنان ادامعا عالامات ەنەرگيا تارالادى. تەاترعا كىسى سول ءۇشىن كەلەدى. اركىم وزىنە جەتپەي جۇرگەن مەيىرىم مەن جىلۋدى سودان تابادى. وسىنى كورەرمەنىنە بەرە العان اكتەر باقىتتى.
– ەشكىمگە ۇقسامايتىن ەرەكشە بەينەلەردى قايدان ىزدەپ تاباسىز؟
– جىلدا اكتەرلىك شەبەرلىككە ءتۇرلى وڭىردەن بالالار كەلىپ, ەمتيحان تاپسىرادى. قۇم مەن اسىل تاستى ەلەكتىڭ كوزىنەن وتكىزىپ, قىلداي قيانات جاساماۋعا تىرىسامىز-اۋ... سوندايدا كەيدە «قۇداي-اۋ, نەگە ءبىز مۇنشالىق ۇساقتالىپ كەتكەنبىز؟» دەگەن وكىنىشتىڭ وزەكتى وتشا شارپيتىنى راس. نە ءتىلى, نە ءتىسى مۇكىس. ون بالانىڭ ىشىنەن ءىلىپ الار ءبىر-اق ادام, ال 20 بالادان ۇشەۋ-تورتەۋ عانا سىناقتان وتەدى. بىراق مەن كوبىنە ادام تاعدىرىنا ءمان بەرەمىن. جاپالدى ويناعان اكتەر ءومىر بويى نەگە وسى ءرولدى سومداپ, قارتايۋى كەرەك؟ كەزىندە ۇلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى مۇقاتاي بۇلانوۆتىڭ جاپالىنا ريزا بولىپ: ء«پالى, مىناۋ سونىڭ ءوزى عوي. مەن كورگەن جاپال ناق وسىنداي ەدى! ول زارلاعاندا كۇللى شىڭعىستاۋ جىلاپ تۇراتىن. مىنا مۇقاتاي سول فيلوسوفيانى ءىلىپ اكەتىپتى. دالاداعى جەتىم بالانىڭ تاعدىرىن ءدال, شىنشىل شەبەرلىكپەن اشىپتى», دەپ باعا بەرگەنىن اعالاردىڭ ايتۋىنان ەستىپ ءجۇرمىز. الايدا ءبارى وسى ايتىلعانداي, شىعارمانىڭ شىرقىنا شىراي, وتتى سەزىم ۇشقىندارىن دارىتا الا ما؟ جالعىز جاپال جاعالاي بارىنە قايدان جەتسىن, ءتايىرى؟
– سوندا كىسىنىڭ سىرتقى ءپىشىنى مەن بەت-ءراپاتىنا كوپ نارسە بايلانىستى ما؟ ماڭىزدىسى – ادامنىڭ جان سۇلۋلىعى ەمەس پە؟
– ساحنا ونەرى – ەستەتيكانىڭ مەكتەبى عوي. ارينە ترۋپپاعا قابىلدانىپ جاتقان جاستارعا سىرتتاي: «مىناۋ تولەگەندى ويناسا, ال مىنادا قوداردىڭ بەينەسىن كەسكىندەۋگە لايىق ءتۇر-سيپات بار ەكەن» دەپ ءا, دەگەننەن ەنشىلەپ, سىرتتاي توپشىلاپ, ءار اكتەردىڭ سىرتقى تۇرپاتىنا ايرىقشا ءمان بەرىلەتىنى راس. شىركىن, باياعىدا مايتالمان اعا-اپالارىمىز اۋىل-اۋىلدى جاياۋ ارالاپ, توتىققان قارا سيراقتاردىڭ ىشىنەن تالانتتاردى ماڭدايىنان شەرتىپ ءجۇرىپ تاڭدايتىن. قازىر سول ءداستۇردى قايتا جاڭعىرتساق, جامان با؟ ويتكەنى تاۋىپ تا, قاۋىپ تا سويلەيتىن, ناعىز وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى شەشەندەر سوندا. انا ءتىلىمىزدىڭ بايلىعىنا ايىز قانىپ ايبارلانار ارنامىز – اۋىل. ءبىز سورلاساق, وسى تىلگە شورقاقتىعىمىزدان شوقالاقتاپ قالدىق. اۋىلدى ارالاساق, ءالى دە نەبىر تولەگەن مەن شەگەنى, قودار مەن بەكەجاندى, قاراگوز بەن باياندى سومدايتىن تۇنىق بۇلاقتىڭ مولدىرەگەن كوزدەرى بۇرقاقتاي بۇلقىنارىنا ەش كۇمانىم جوق.
– كەيىپكەردى ويناتۋدا, ويلانتۋدا ءار رەجيسسەردىڭ وزىنە ءتان ءستيلى, ەرەكشەلىگى بار دەسەك, بۇل ورايدا جۇرتشىلىق ءوزىڭىزدىڭ تاريحي تۇلعالاردىڭ كوركەم بەينەسىن ساحناعا الىپ شىققان وراسان زور ەڭبەگىڭىزدى جوعارى باعالايدى. ايتكەنمەن بۇگىنگى رەپەرتۋارداعى شىعارمالار ءومىر تالابىنا ساي, كورۋشىلەردىڭ ايىزىن قاندىراتىن تۋىندى دەپ ايتا الاسىز با؟
– دراماتۋرگيالىق جانر باعىنىڭ جاناتىن جالعىز جەرى – تەاتر. قالامگەردىڭ ءبارى اتتەڭ, اۋەزوۆ ەمەس. مىسالى, ۇلى جازۋشى شىعارماسىنداعى كەيىپكەردىڭ ءبىرىن قالدىرماي ءوزى تاماشا بايانداپ بەرەدى. ياعني پەساداعى كەيىپكەرلەر بەينەسىن سول قالپىندا اشىپ كورسەتەتىن قوسىمشا تۇسىنىك بار دەگەن ءسوز. رەجيسسەرگە كەرەك قورەك وسى – رەماركا. ءاربىرىنىڭ سىرتقى كەسكىن-كەلبەتىن بەينەلەي سۋرەتتەگەندە, الگى تۇلعالاردىڭ ساحنالىق سىمباتى شايقاپ پىسكەن مايداي وپ-وڭاي جۇتىلا كەتەدى. ادامنىڭ مىنەز-قۇلقىن اجىرىقسىز ايقىن جەتكىزەدى. نەبىر جاۋھار, كاۋسار تەڭەۋلەر كوكتەمگى قۇراقتاي ۇلبىرەپ جان باۋرايدى. مۇندايدا رەجيسسەر ويدان ەشتەڭە قوسا المايدى, ابىگەرگە تۇسپەيدى. اۋەزوۆتىڭ ءنارلى ويىن شاشاۋسىز ءسىڭىرىپ, كىتاپتاعىنى داپتەرگە مۇلتىكسىز كوشىرگەندەي شىعارمانى ساحنا ادەبىمەن مۇدىرمەي, مۇلگىمەي جەتكىزە السا – التىن ارتىلعان اتاندى اۋدارىپ الماي, شاتقالدان امان الىپ ءوتۋ دەگەن سول.
ال ءبىزدىڭ كەيبىر دراماتۋرگتەرىمىز وسى جاعىن ەسكەرە بەرمەيدى. ال شالاجانسار دراماتۋرگيا شاراسىز, شالت ارەكەتكە يتەرمەلەيدى. جاڭقادان جارما تۇيگەندەي ارلەۋسىز جالاڭ ويدى جاماپ-جاسقاۋعا جانتالاسقان پەندەنىڭ كۇيىن كەشەسىز. قۇرعاق بايانداۋعا قۇرىلعان دۇمبىلەز دۇنيە كۇلدىرەۋىشى سىنعان ءۇيدىڭ قۇلدىراعان سۇلباسى سەكىلدى ەڭسەڭدى تومەن تارتادى. ءتاۋىر دراماتۋرگيا وقيعانى كوز الدىڭا ەلەستەتىپ وتىرىپ جازىلۋى كەرەك. قازىرگى كەيبىر شىعارمالاردى شىڭىراۋدان شىرقىراپ الىپ شىعاردا موينىمىزدىڭ قىل ارقانعا قيىلىپ كەتە جازدايتىنى سونداي سەبەپتەرگە بايلانىستى. رەجيسسەرگە كەيىپكەردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسىن, سويلەۋ مانەرىن, ادەپ-ادەتىن, مىنەز-قۇلقى مەن سىرت سىمباتىن وقيعانىڭ جەلىسىنەن, اۆتوردىڭ يدەياسىنان الشاقتاپ كەتپەي ءارى ساحنا سيقىنا نۇقسان كەلتىرمەي سىرلى سازبەن سىعىمداپ سىيعىزۋ قوسا ارتىلادى. ءسويتىپ ادەبي شىعارماعا اۆتورمەن قوسارلانىپ ءوزى دە قىزمەت ەتۋىنە تۋرا كەلەدى. ءتىرى پەندەگە ءتان قاسيەتتىڭ ءبارىن رەجيسسەر وي ەلەگىنەن, سۇزگى-تەرەڭىنەن وتكىزەدى. سەبەبى ادام بالاسىنىڭ ءبارى ادەمى سويلەپ, ادەپتى اڭگىمە ايتا بەرمەيدى عوي. رەجيسسەر سونى جابا توقىپ جاماي سالماي, قيالعا ەرىك بەرىپ, قىرمىزى قياعا قىمسىنباي بەتتەيتىن قيسىندى جول ىزدەيدى.
– قازىرگى دراماتۋرگياعا ءتان ورتاق كەمشىلىك نەدە؟
– كەزىندەگى اكىم تارازي, قالتاي مۇحامەدجانوۆ, دۋلات يسابەكوۆ... ت.س.س. مايتالمان اعا بۋىننىڭ شىعارمالارى كەرەمەت ەمەس پە ەدى! قازىر تاۋەلسىزدىك العان جىلداردان بەرى قولىنا قالام ۇستاعاننىڭ دەنى دراماتۋرگيامەن اينالىسىپ كەتكەن سياقتى اسەر قالدىرادى. كوپ درامالاردىڭ ءبىر قايناۋى ىشىندە, شيكى بولاتىن سەبەبى, ناۋقانشىلدىق بەلەڭ الىپ كەتتى. «ويباي, انا تۇلعانىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولدى, مىنا كىسىنىڭ 300 جىلدىعى» دەگەن ءتۇرلى داتالى داقپىرتتىڭ جەتەگىندە كەتىپ قالىپ جاتادى. سوعان پەسا جازۋ كەرەك دەگەن پارمەندى قۇلاعى شالىسىمەن, جان-جاقتان جامىراي جونەلەدى. ناۋقانشىلدىقتىڭ قارقىنىن قازىر قايتارماساق, بارا-بارا داستۇرگە اينالىپ كەتەتىن ءتۇرى بار. مەن مىسالى, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگى ءبىر كۇن, بولماسا ءبىر جىل اينالىسقاننان كەيىن ۇمىتىلىپ, جاڭادان باسقا تاقىرىپقا ويىسىپ كەتە باراتىن دۇنيە دەپ ەسەپتەمەيمىن. بۇل بۇگىن, ەرتەڭ, بۇرسىگۇنى قويساڭ دا, ءتىپتى پالەنباي جىلدان كەيىن دە ماڭىزدىلىعى تومەندەمەيتىن, ءمانى كەمىمەيتىن ۇلى ۇعىم عوي...
– وزىڭىزگە رەنىش بىلدىرگەن اۆتورلار بار ما؟ شىعارمانى وزگەرتۋگە رەجيسسەر قانشالىقتى قۇقىلى؟
– بەلگىلى ورىس سىنشىسى ۆ.بەلينسكي: «...اقىندىق ونەردە شەكسپيرمەن ۇزەڭگى قاعىسار ادام بار دەپ ايتۋ باتىلدىق بولار ەدى, بىراق دراماتۋرگيادا وعان شەندەسەر ءالى ەشكىم جوق, سول كۇيى جەكە-دارا جالعىز كەلە جاتىر» دەگەن ەكەن. سول ايتپاقشى, اۋەلى قوسالقى كىشىگىرىم كەيىپكەرلەرىنە دەيىن ءالسىز, وسال سەزىلمەيتىن, ء«بىر-ءبىر فيلوسوفيانىڭ ءجىبىن ەسىپ جۇرەتىن» شەكسپير شىڭىنا قانشالىقتى جاقىندادىق؟ جاقىنداساق, تاۋدىڭ قاي قىرقاسىنان اسا الدىق؟ الەمدىك دەڭگەيدەگى كلاسسيكتىڭ كەيىپكەرىمەن شەندەسەتىن, يىق تىرەستىرەتىن كىمىمىز بار, دەپ كەڭىستىككە كوز تىگەمىز. م.اۋەزوۆ پەن ع.مۇسىرەپوۆ دراماتۋرگياسىنان عانا وسى سارىنعا ساي ءىزدى اڭعارامىز, سول سياقتى قاي ەلدىڭ بولسىن ۇلىلى-كىشىلى ساناتكەرلەرىنىڭ شەكسپير ۇلاعاتىنان سايا ىزدەمەگەنى كەمدە-كەم...
ال پەسانى قويۋ – تۇپنۇسقانى تىكەلەي كوشىرۋ ەمەس. سوندىقتان ءوزىم ساحنالاعان دۇنيەلەردىڭ ءبارى دەرلىك ازدى-كوپتى وزگەرتىلدى. اقسەلەۋ اعانىڭ «كۇزەۋدە» پوۆەسىنەن ينستسەنيروۆكا جاسادىم. سوندا ءوزىمنىڭ ءبىراز ويلارىمدى قوستىم. 5-6 جىل بۇرىن شەرحان مۇرتازا اعامىزدىڭ «تەكەبۇرقاق», ء«بىر كەم دۇنيەسىن» ساحنا زاڭدىلىعىنا يكەمدەپ, دراماتۋرگيالىق نۇسقاسىن ۇسىندىم. شەراعاڭدا جوق ديالوگتەردى ەنگىزدىم. قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ورالماندار تۋرالى «اجالدان قاشقان پەرىشتە» پوۆەسىنەن ينستسەنيروۆكا جاسادىم, وندا دا كەيىپكەرلەردىڭ اۋزىنا ءسوز سالدىم. ءار شىعارمانى قويۋ رەجيسسەر ءۇشىن بۇعاناسىنىڭ بەكىپ, ەسەيۋىنە, بەلگىلى ءبىر بەلەسكە كوتەرىلىپ, ادام جانىنىڭ شىتىرمان قايشىلىعىن, ادال ماحابباتتى, ار-ۇجداندى, كەسىر-قيساپاتتى, قورلىق-زورلىقتى تانىپ-بىلۋىنە ءادىل نۇسقاۋشى ءھام شەجىرەلى قۇرال ءتارىزدى. بۇلار شىعارماداعى كوركەم شىندىقتىڭ جۇتاڭدىعىنان, ياكي بولماسا ءوز ءداۋىرىنىڭ ۇلى جىرشىسى بولا الماۋىنان ەمەس. قان-ءسولىن بويىندا ساقتاپ, قالىبىن بۇزباي, الەمىن ادەپپەن بارلاي بىلسەڭ, قاقپاسى قاتتى ادەبيەت جوق, مۇنداعى قازىنالى قاتپارلار رەجيسسۋرا ءۇشىن تولاعاي تابىستىڭ كوزى سانالادى. ازىرگە سىنالاپ ەنگىزگەن ويلارىمدى قوراش ساناپ, قاپىل-قاتەلىككە بوي ۇردىڭ دەگەن سىني ەسكەرتپە ەستىگەنىم جوق. ەكىنشى جاعىنان, ويدى تۇگەل قامتۋعا مۇرشاڭ كەلمەيدى. ۋاقىت شەكتەۋلى. ساحنا كوسىلە كولبەڭدەيتىن سايىن ساحارا ەمەس. مەن وزىمە ۇناعان يدەيانى عانا نىساناعا الامىن. باسقا جاققا بۇرا تارتىپ كەتپەيمىن. اۆتوردىڭ ەڭ باستى ويىن باسقاشا فورماتتا, كەيدە كەڭەيتىپ, ال ەندى كەيبىرىن كورەرمەنگە تەزىرەك جەتەتىن تاسىلمەن جەتكىزۋگە تىرىسامىن.
– باستان-اياق ديالوگكە قۇرىلعان سپەكتاكل كىسىنى جالىقتىرادى, كورەرمەندى اياعىنا دەيىن تاپجىلتپاي ۇستاپ وتىرۋ ءۇشىن قويىلىمدا ديناميكاعا, ارەكەتكە باسىمدىق بەرىلۋى ءتيىس دەگەن تۇجىرىم دۇرىس پا؟
– جالپى تەاتردىڭ نەگىزگى دىڭگەگى ەجەلدەن دراماتۋرگيا بولىپ سانالادى. مۇنىمەن تازا ماماندار اينالىسۋى كەرەك. كاسىبي بىلىكتى دراماتۋرگ ونسىز دا مۇنداي كوپسوزدىلىككە ۇرىنبايدى. تاپتىشتەپ سۋرەتتەپ تۇرمايدى. بولاتىن وقيعانى ەكى اكتەردىڭ ديالوگى ارقىلى سارقا جەتكىزىپ قوياتىن جاعدايلاردىڭ كەزدەسەتىنى راس, ارينە. بىراق مەن وسى تەاتردا م. اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىن» ساحنالادىم. سوندا ەسپەمبەت پەن كوبەيدىڭ ايتىساتىن تۇسى بار. ارقايسىسى سويلەگەندە اجەپتەۋىر ۇزاققا سىلتەيدى. بىراق ونداعى شىركىن, ءسوزدىڭ قۇدىرەتى قانداي! وتكەن عاسىردىڭ باسىندا جازىلعان «ەڭلىك-كەبەكتىڭ» ومىرشەڭ بولۋ سىرى نەدە؟ قارا قىلدى قاق جارعان وسى اتا-بابالارىمىزدىڭ قاسيەتتى ءتىلىنىڭ سارىنىندا. ءبىر باستالىپ كەتكەن ساتىنەن ءارى قاراي ۇزبەي ۇزدىگىپ تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. مۇنداي شۇرايلى ءتىل ورنەگىن قىسقارتۋعا قاي پاقىردىڭ ءداتى بارادى. اۋەزدى ءتىلدى كەسۋ – اۋەلگى قيانات. سوندىقتان كوپسوزدىلىكتەن ارىلۋ كەرەك ەكەن دەپ, جاعالاي جاعاعا جارماسا بەرەتىن ۇر دا جىق قىلىقتى قۇپتامايمىن. ارينە ەكى ادامنىڭ ساحنانىڭ ورتاسىندا قاقشيىپ, بوس اڭگىمەگە جول بەرۋىنە قارسىمىن. بۇگىنگى كورەرمەن اسىرەشىل ەمەس, اسەرشىل, كونبىس, كوڭتەرى ەمەس, رەاكتسياشىل. سول ءۇشىن قيمىل-ارەكەتكە باسىمدىق بەرىلگەنمەن, ءسوزدىڭ دەمى بىتەلگەن جوق. ويتكەنى سويلەپ تۇرعان اكتەردىڭ ءوزى ۇنەمى قوزعالىستا بولماي ما؟
– ساحنانىڭ تىرەگى ءتىل دەيسىز بە؟
– تولە مەن قاز داۋىستى قازىبەك ءبيدى, ايتەكە بي مەن قوجامبەردىنى, اباي مەن جامبىلدى, ءاليحان مەن مۇحتاردى, ءالى دە سونداي تالاي مارقاسقا تۇلعالاردى اتقان تاڭداي العا وزدىرا بەرەتىن كيەلى مۇرامىز – اسىل ءتىلىمىزدىڭ ومىردەن گورى اۋەلى ساحناداعى ساف كۇيىنە الاڭداپ, اق جاۋىننان كەيىنگى ءدۇر-ءدۇنيا ديدارى ءتارىزدى تۇرلەنىپ, قۇبىلا قۇلپىرۋىن اڭسايمىن. سوناۋ سىر مەن ارقانىڭ, اتىراۋ مەن التايدىڭ اراسى, تۇستىگى مەن تەرىسكەيى, شىعىسى مەن باتىسى عالامات شاقىرىمعا سوزىلعان قازاق دالاسىنىڭ بىرلىك-ءبىتىمى جىك-شەكاراسىز, شۇرايلى كوركەم ءتىلىنىڭ وزىمەن-اق وزگەدەن ۇستەم تۇرعانىن ماقتان تۇتۋعا ابدەن لايىق. ايتپەسە نەمىس شىعىستانۋشىسى يۋليۋس كلاپروت: «قازاقتاردىڭ ديالەكتىسىز سويلەيتىنىنە كوزىم جەتتى» دەي مە؟
قازىر ساحنا نەشە ءتۇرلى شوۋلاردان شارشادى. كينو ونەرىنىڭ ەلەمەنتتەرىن ارالاستىرادى, ءتۇرلى جارىقپەن قۇبىلتادى, بىراق كورەرمەننىڭ جۇرەگىنە, ەموتسياسىنا اسەر ەتپەسە, «ەڭبەگىڭ – ەش, تۇزىڭ – سور, ارتىڭ – سوقپاق, الدىڭ – تور» كۇيگە تۇسەسىڭ. كورەرمەن سپەكتاكلدى ءبىر كورگەننەن كەيىن كوڭىلى قۇلازىپ, كوپكە دەيىن تەاترعا باس سۇقپاي قويۋى مۇمكىن. كەيىپكەرىن ساعىنىپ كەلىپ وتىرۋى كەرەك ولار. ءبىر ەمەس, ون رەت اينالىپ سوعاتىنداي دەڭگەيگە جەتكىزۋ كەرەك. قازىر زاماناۋي وزىق تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانى. بۇدان ات-تونىڭدى الا قاشۋ – ناداندىق. بىراق جۇرتتىڭ جۇرەگىنە بارلىق ۋاقىتتا ارەكەت, بولماسا ءسوز ارقىلى عانا جول تابىلادى ەكەن دەي دە المايسىز. ويتكەنى ەۋروپادا, ءتىپتى رەسەيدىڭ وزىندە ەموتسيا, پلاستيكا, پانتوميما تەاترلارى بار. بۇلاردا ءسوز, ءماتىن اتىمەن جوق, ءتىلسىز تەاترلار, بىراق وقيعانى قانداي كەرەمەت قيمىلمەن, ەموتسيامەن, كوز جاسىمەن, بەت-الپەت ارقىلى جەتكىزە سيپاتتايدى. اكتەرمەن بىرگە سپەكتاكلدىڭ ىشىنە ەنتىگە ەنىپ كەتە جازدايسىز. ءسوزدى دە قاجەت ەتپەيتىن وسىنداي جاس جانرلار دۇنيەگە كەلىپ جاتقاندا, قول قۋسىرىپ وتىرۋ – تاعى ۇيات.
– ونداي تەاترلاردى قازاقستاندا قولعا الۋعا نە كەدەرگى بولىپ وتىر؟
– ول ءۇشىن اۋەلى اكتەرلەردى دايارلايتىن ارنايى مەكتەپ, كاسىبي بىلىكتى ماماندار قاجەت. مۇنسىز سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك قۇنى كوتەرىلمەيدى. بۇلشىق ەتتەر ادامنىڭ دەنە سالماعىنىڭ بەستەن ەكى بولىگىنە دەيىن مولشەردى قۇرايدى ەكەن. دەمەك ەموتسيا تەك بەت-الپەتتەگى قۋانىپ-مۇڭايۋ بەلگىلەرى ارقىلى عانا ەمەس, اكتەردىڭ بۇكىل دەنە مۇشەسىنىڭ, بۇلشىق ەتتەرىنىڭ وقيعاعا وراي قوزعالىسىمەن بەرىلەدى. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەنى ءسال كەيىنگە شەگەرە تۇرۋعا ءماجبۇرمىز. بىراق قولبايلاۋ بولعان اساۋ وزەن-داريالار جۇگەندەلىپ, بولاشاقتا بۇيىرتسا, كەكىلى جەلبىرەگەن كەنجە جانر دا دامىپ, وزىنە ءتان سيپاتتا كورىنىس تابار دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– قانداي جاعدايدا شىعارمانى قويۋدان باس تارتاسىز؟
– قوعام ءۇشىن ماڭىزسىز, تاربيەلىك ءمانى جوق دۇنيەلەردەن باس تارتامىن. بىرەۋلەر تىكەلەي بيلىكتى سىناپ-مىنەگەن دۇنيەسىن اكەلىپ وقىتادى. نە نارسەنى بولسىن تالعامسىز وڭەشكە تىقپالاپ وتكىزۋدىڭ, جازىلعاننىڭ ءبارى قويىلا بەرۋى كەرەك دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءداۋىرى ەسكىرىپ, داۋرەنى تايعالى قاشان. ءتىپتى بيلىكتى بالاعاتتاعان كىسى وسى زاماننىڭ سۇمدىق قاھارمانى بولىپ شىعا كەلەتىن جاعدايعا تاپ بولدىق. مەن ولاردان: «مىنا شىعارمانىڭ قاي جەرى ونەر؟» دەپ سۇرايمىن. كەيبىرى ۋاجىڭە دەس بەرمەي: «مۇنداي پەسانى قويۋعا قورقاسىڭدار ما؟» دەپ ايبات شەگىپ, كوز الارتادى. بالاعاتتاپ, باسا-كوكتەپ, تۇرعان جەرىڭدە تۋراي جازدايدى. اشىنعان, اداسقان پەندەنىڭ جۇرەگىنىڭ شىڭىراۋىندا نە تۇنشىعىپ جاتقانىن كىم ءبىلسىن؟ الايدا ونەردىڭ ءوزى قايشىلىقسىز قارعا ادىم ىلگەرى باسپاسى ءمالىم. سوندىقتان ساحنا الەمىنىڭ توماعا-تۇيىقتىققا سالىنباي, الۋان سيپاتتى الاپات ارپالىستى باستان كەشىپ جاتۋى – دامىپ, العا ۇمتىلۋىنىڭ تاعى ءبىر جارقىن بەلگىسى.
– وتكەنگە وكىنەتىن كەزىڭىز بار ما؟
– كەيبىر قىسقارتقان تۇستارىمدى كەيىن قالدىرماعانىما وكىنەمىن. ادامنىڭ تاعدىرى سياقتى بۇلار دا ءومىر بەلەسىندە ءتۇرلى تەپەرىشتى باستان وتكىزەدى. جۇمىر باستى ءار پەندەنىڭ يىعىنا قۇداي تاعالا زامانىنا لايىق ميسسيا ارقالاتادى. مەزگىلىنەن ەرتە تۋىپ قويسا دا, دۇنيەگە كەش كەلسە دە – سورى. ساحنالىق قويىلىم دا سولاي. مۇنداي جاعداي مەنىڭ سپەكتاكلدەرىمنىڭ باسىندا دا بار.
– وزىڭىزگە ورىنسىز ايتىلعان سىن-ەسكەرتپەلەردى قالاي قابىلدايسىز؟
– وسىدان 13 جىل بۇرىن ەرمەك امانشاەۆتىڭ «ۇزىلگەن بەسىك جىرى» پەساسىن الىپ, زاماناۋي جاڭا ۇلگىدە ساحنالادىم. شىعارمانىڭ نەگىزگى ايتار ويى: ءبىر ادامنىڭ ەكى بەينەگە اينالىپ كەتۋى, ەكى ءتۇرلى ءومىر ءسۇرۋى, ەكىجۇزدىلىگى. ول كەزدە ءابىش اعامىز (كەكىلباەۆ) بەن فاريزا اپامىزدىڭ (وڭعارسىنوۆا) كوزى ءتىرى. سونداي زيالى قاۋىم وكىلدەرى تاماشالاپ, جىلى تىلەكتەرىن بىلدىرگەن بولاتىن. سپەكتاكلدەن كەيىن اۆتور دا ريزا بولعان ەدى. قىزىلوردا وبلىسىندا وتكەن تەاترلار بايقاۋىنا سول قويىلىمدى الىپ باردىق. سوندا قازىلار القاسىنىڭ مۇشەلەرى «ساۋاتسىز قويىلعان» دەگەن سىڭايدا بىرىنەن سوڭ ءبىرى جارىسا ءسوز سويلەدى. مارقۇم اشىربەك سىعاي اعامىزدىڭ: «نە بولدى سەندەرگە جامىراپ؟» دەگەن ءبىر اۋىز سوزىنە دە توقتاي قويمادى. قاي شىعارمامدى دا ەشكىمدى قايتالاماي, ءوز جوتامدا جورعالاتقىم كەلەدى... سوندا ءىشىم ۋداي اشىدى. سول كارتينا ءالى كوز الدىمنان كەتپەيدى... مۇنى ادەيى تۇسىنبەي قالۋلارى دا مۇمكىن-اۋ, ءا دەگەن دە وي كەلىپ ەدى سوندا.
– قازاق حاندارىنىڭ بەينەسىن ساحنالاۋدا كوپ تەر توگىپ جۇرگەن رەجيسسەرسىز. سپەكتاكلدەرىڭىزدىڭ ۇزىن-ىرعاسى قانشا؟
– شامامەن 40 شاقتى-اۋ. ەلورداعا كەلگەنىمە 21 جىلداي بولدى. كورەرمەنگە جىلىنا كەيدە بىرەۋ, ال كەيدە ءۇش سپەكتاكل ۇسىنامىن. «مۇقاعالي» سپەكتاكلى 15 جىلدان بەرى رەپەرتۋاردان تۇسكەن ەمەس. «كەش» سپەكتاكلى دە سولاي, ون جىلعا جۋىق كورەرمەنمەن قويان-قولتىق ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. تاپسىرىسپەن وسكەمەن, كوكشەتاۋ, تاراز, تالدىقورعان, قوستاناي, ورال, تاعى دا ءبىرتالاي قالالاردا قويىلىم ازىرلەدىم. مۇنى تاعى ءارى قاراي جالعاستىرماق ويىم بار. جانىما تاريحي تۇلعالار جاقىن بولعاندىقتان باسقاعا قاراعاندا, سوعان كوبىرەك ءمان بەرەمىن. قاي سپەكتاكلدى قولعا السام دا الدىمەن, حالىققا, ۇرپاققا پايداسى ءتيۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمعا باعىنامىن. بولماسا زاماناۋي ۇلگىدەگى شىعارمالاردى مەن دە قويا الامىن. بىراق مەنىڭ باعىتىم ول ەمەس. قازاق تاريحىندا ەلەۋلى ورنى بار ابىلاي حان, كەنەسارى حان سياقتى ءىرى تۇلعالاردى, دراماتۋرگ دۋمان رامازانمەن شىعارماشىلىق بايلانىستىڭ ناتيجەسىندە وسكەمەن تەاترىندا «كەرەي-جانىبەكتى» ساحنالادىم. ەلباسى قاتىسقان مەملەكەتتىك شارالاردان بولەك, احمەت, ءاليحان, سۇلتانماحمۇت, مۇستافا سىندى الاش ارىستارىنىڭ بەينەلەرىن ءتىرىلتىپ, تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدار ازىرلەدىم.
– ءومىر مەن ونەردىڭ ءمانى نەدە دەپ ويلايسىز؟
– اسىلىندا ونەر يەسىنىڭ تاعدىرىندا ەرەكشە ورىن الاتىن نارسە, ول – سەنىم. ءومىر شىندىعىمەن, زامان تىلەگىمەن ماقسات-مۇددەسى ۇشتاسقان كىسىنىڭ سەنىمى تاعدىردىڭ سوقتىقپالى-سوقپاقتى نەبىر يىرىمىنەن سان سوقتىرماي الىپ شىعاتىن سەرىگى ەكەن. بىزدەر ساحناداعى ونەردىڭ ارزانداپ, اقساۋىنا ەشقاشان جول بەرمەۋىمىز كەرەك, ويتكەنى ول ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولجاۋلىعىنا اينالىپ كەتسە, ونەردىڭ ءمانى جوعالادى. ساحنادا شالاجانسار دۇنيەلەر قويىلسا, ونەرگە سەنىم ازايادى. سەنىم جوق جەردە, نە ءمان بار؟ ءومىردىڭ ءمانى – جاراتقاننىڭ ساعان سىيلاعان جارىق ساۋلەسى. بىرەۋدەن ساتقىندىق, وزبىرلىق كورۋىڭ مۇمكىن. ارىز جازىپ, وپاسىزدىق جاسايدى. بىراق الگىندە ايتقانىمداي, حالىقتىڭ سەنىمىنە يە جاننىڭ تابانىن تاعىلىق پيعىل تايدىرا المايدى. «...ونەر ادامدارى ءبىزدىڭ ەمەس, ءبىز ونەر ادامدارىنىڭ قولىنان سۇيۋگە مىندەتتىمىز» دەپتى جارىقتىق مۇستافا كەمال اتاتۇرىك. وسى كەرەمەت ۇلى سەنىم عوي!
– شەكسپير شىعارماسىن ساحناعا قويۋ ءاربىر رەجيسسەر ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە سانالادى. وسى تۋرالى پىكىرىڭىزدى ورتاعا سالا كەتسەڭىز.
– مەن شەكسپيردىڭ «گاملەتىن» ساحنالادىم. سان-ساپات ۇلگىدە 400 جىلدان بەرى ءجۇرىپ كەلە جاتقان ماڭگىلىك تۋىندى عوي. ال مەن شەكسپير شىڭدارىنا وزىمشە كوز تىگە كەلىپ, ء«بىرىن-ءبىرى الداپ-ارباعان, سىبايلاس جەمقورلىق, ەكىجۇزدىلىك جايلاعان قوعامدا مىناداي تازا ادام ءومىر سۇرە الا ما؟» دەگەن سىني سوقپاققا ءوز تۇرعىمنان جول ىزدەدىم. نە ول انا توپقا ءوز ىقتيارىمەن قوسىلۋى كەرەك, نە مىنا ومىردەن كەتۋى كەرەك. مۇنى رەجيسسەرلەر نەشە ءتۇرلى تراكتوۆكامەن قويعان. بىرەۋلەر اكەسىنىڭ كەگىن الۋشى دەسە, ەندى ءبىرى گاملەتتى فيلوسوف رەتىندە تانىدى جانە ت.ب. مەن ونى مىنا ءفاني جالعاننىڭ يەسى ەمەس, كىرشىكسىز تازا جۇرەكپەن اناداي قوعامدا ءومىر سۇرە المايدى, دەگەن قورىتىندى جاسادىم. نەگىزگى كۇرەس ونىڭ ىشكى جان دۇنيەسىندە... قۇندىلىقتار قۇنى وزگەرگەن قازىرگى زاماندا, اسىرەسە كەيىنگى وسكەلەڭ ۇرپاق ءۇشىن مۇنىڭ بەرەتىن تاربيەلىك ءمانى وتە جوعارى دەپ ويلايمىن.
– قازىر نەمەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟
– قويشىعارا سالعارا ۇلى اعامىز ءبىزدىڭ دالامىزدا تۇمار پاتشايىمعا دەيىن ءومىر سۇرگەن ايەل پاتشايىم زارينانىڭ ءومىرى, ەرلىگى تۋرالى جازعان بولاتىن. زارينا – «زور ەنە», «زور انا» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. قويشىعارا اعادان وسى شىعارمانىڭ درامالىق نۇسقاسىن جاساپ بەرۋدى ءوتىندىم. كەلەسى جىلى, قۇداي قالاسا, سونى رەپەرتۋارعا كىرگىزگىم كەلەدى. تاعى ءبىر ساحناعا شىعۋى ءتيىس وزەكتى ماسەلە – شەكارانىڭ ار جاعىنداعى, اتامەكەنىن اڭساپ جۇرگەن قانداستارىمىزدىڭ تاعدىر-تالايى. ءبىر ۇلتتىڭ ەكى جاقتا قالىپ قويۋى سۇمدىق تراگەديا عوي. مۇنان سوڭ بەيىمبەت مايلين دراماتۋرگياسىن ساحناعا اكەلگىم كەلەدى... تەاتردان تىس ۋاقىتتا فيلمدەرگە ءتۇسىپ ءجۇرمىن. جاقسى ۇسىنىستار بولسا نەگە تۇسپەسكە دەپ ويلادىم.
– ونەردە كىمدى ۇستاز تۇتاسىز؟
– ونەرگە اسقار اعا توقپانوۆتىڭ ارقاسىندا كەلدىم. ول كىسى مەنەن ەمتيحاندى ءوزى الدى. «اباي جولىنان» ءۇزىندى وقىدىم. اسقار اعانىڭ ەڭ جاقسى كورەتىن شىعارماسى ەكەن. ء«تۇسىپ كەتسەڭ, وقيسىڭ با؟» دەدى. ء«يا», دەدىم. «جالقاۋ ەمەسسىڭ بە؟» جوق... ءاي, وسىدان تۇبىندە بىردەڭە شىعادى-اۋ دەپ ويلاعان بولسا كەرەك. ءتۇستىم. اعا ءۇمىتىن اقتاعان شىعارمىز. «اكتەر بولساڭ بول, بولماساڭ قوي, بىراق ادام عىپ شىعارۋ مەنىڭ مىندەتىم» دەيتىن ەدى جارىقتىق.
فاريدا ءشارىپوۆا مەن ىدىرىس نوعايباەۆ سياقتى قازاق ونەرىنىڭ ساڭلاقتارىنان ءدارىس الدىم.
اڭگىمەلەسكەن
قاراشاش توقسانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
