فورۋم جۇمىسىن قۇتتىقتاۋ سوزبەن اشقان باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى عابيدوللا وسپانقۇلوۆ وڭىردە «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستار تۋرالى ايتىپ ءوتتى.
سوڭعى ايدىڭ جاڭالىقتارىن عانا ايتار بولساق, ۇلى كۇيشى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنىڭ تۋعانىنا 200 جىل تولۋىنا ارنالعان «عاسىرلار قويناۋىنان جەتكەن بابالار ءۇنى» جوباسى اياسىندا قۇرامىندا ولكەتانۋشىلار, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى, ءباسپاسوز وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن حالىقارالىق ەكسپەديتسيا قاراتوبە مەن استراحان اراسىن ءجۇرىپ ءوتتى.
«قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى ۇيىمداستىرۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق مۋزەيىندە «باتىستىڭ جاۋھارلارى» كورمەسى ۇيىمداستىرىلدى. «رۋحاني قازىنا» فەستيۆالىنىڭ رەسپۋبليكالىق كەزەڭىندە «ۇزدىك اۋداندىق ماڭىزى بار مەملەكەتتىك مۋزەي» اتالىمىن جىمپيتىداعى سىرىم دات ۇلى اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى يەلەندى. مامىر ايىندا استانادا وتكەن «رۋحاني قازىنا-2018» فەستيۆالى اياسىندا «قازاقستاننىڭ وبلىستىق ولكەتانۋ مۋزەيلەرى وداعى» قۇرىلىپ, ونىڭ توراعالىعىنا ءبىراۋىزدان باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى ميربولات ەرساەۆ سايلاندى. وسىنىڭ ءبارى وڭىردەگى ولكەتانۋشىلىق, مۋزەي ءىسى ەلىمىز بويىنشا كوشباسشى ورىندا تۇرعاندىعىن كورسەتەدى.
فورۋمعا ارنايى كەلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مۋزەي جانە كىتاپحانا باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى نازگۇل قادرىمبەتوۆا وڭىردەگى ۇزدىك مۋزەي قىزمەتكەرلەرىن مينيسترلىكتىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتادى. ەڭبەگى ەلەنىپ, ماقتاۋ قاعازىنا يە بولعانداردىڭ اراسىندا سانالى عۇمىرىن مۋزەي ىسىنە ارناعان ارداگەر سارا تاناباەۆا, سىرىم دات ۇلى اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باسشىسى ايناگۇل ويشىباەۆا بار.
وسى فورۋم اياسىندا پاۆلودار جانە اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرىنىڭ كورمەسىن وتكىزۋ جوسپارلانعان. سونداي-اق فورۋمعا مەملەكەتتىك «ەسىك» تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمى باسشىسى عاليا فايزۋللينا, مۋزەيتانۋشى, «Kazmuseum.kz» جوباسىنىڭ جەتەكشىسى نۇرسەرىك جولبارىس تە قاتىسىپ جاتىر.
جالپى, باتىس قازاقستان وبلىسىندا مۋزەي تاريحى ەكى عاسىرعا سوزىلادى. ويتكەنى باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ نەگىزى 1832 جىلى قالانعان.
- ارينە, ەكى عاسىردا قوعامدا دا, ادامزات ومىرىندە دە ۇلكەن وزگەرىستەر بولدى. ءبىز تاۋەلسىز, دەربەس ەل اتانىپ, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا جاڭاشا كوزقاراسپەن قارايتىن بولدىق. بىراق مۋزەي جۇمىسىنىڭ باستى باعىتى مەن ۇلكەن ءمانى وزگەرمەيدى. ونىڭ باستى ماقساتى – اتا-بابامىزدىڭ كوزىندەي اسىل مۇرانى, باعا جەتپەس قازىنانى جيناۋ, ساقتاۋ, تاريحي قۇندىلىقتاردى جەتكىزۋ, قازىرگى وسكەلەڭ جاستاردى قوعام جانە مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ تاعىلىمى, ءومىر جولدارى نەگىزىندە تاربيەلەۋ, - دەيدى مۋزەي باسشىسى ميربولات ەرساەۆ.
قازىرگى تاڭدا بقو تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى قورى جاعىنان قازاقستانداعى ەڭ باي, جادىگەرلەرى مول مۋزەيلەر قاتارىندا. مۋزەي قورىندا 140 مىڭنان استام جادىگەر بار. وندا ارحەولوگيالىق, زەرگەرلىك, ەتنوگرافيالىق بۇيىمداردىڭ مول كوللەكتسياسى جيناقتالعان. سەگىز زالدان تۇراتىن مۋزەي اتا-بابامىزدىڭ تاريحي شەجىرەسى تولىق قامتىلعان تاقىرىپتىق ەكسپوزيتسياسى بار بىردەن ءبىر ماڭىزدى مادەني ورتالىق. ەكسپوزيتسيانىڭ اۋقىمدىلىعى مەن ونداعى تاريحي دەرەكتەردىڭ قۇندىلىعى جاعىنان ول ەلىمىزدەگى الدىڭعى مۋزەيلەر قاتارىندا. ارحەولوگيا زالىنداعى سوناۋ كونە داۋىردەن باستالعان تاريح بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنە دەيىنگى جالعاسادى.
مۋزەي قۇرامىندا 11 فيليال حالىققا قىزمەت كورسەتەدى. ولار: وبلىس ورتالىعى ورال قالاسىنداعى جاڭگىر حان اتىنداعى تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۋزەيى, رەسەيدەگى شارۋالار قوزعالىسى كوسەمى ەمەليان پۋگاچەۆ مۋزەيى, اقىن الەكساندر پۋشكين مۋزەيى, سۋرەتشى ساكەن عۇماروۆ مۋزەي-ءۇيى, تابيعات جانە ەكولوگيا مۋزەيى, «رۋحاني جاڭعىرۋ» مۋزەيى مەن وبلىس اۋداندارىندا ورنالاسقان سىرىم اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, جاڭاقالا اۋدانىنداعى دينا نۇرپەيىسوۆا اتىنداعى ونەر مۋزەيى, مۇحيت مەرالى ۇلى اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, قازتالوۆ اۋدانىنداعى كوكتەرەك تاريحي-ەتنوگرافيالىق مۋزەيى, اقپاتەر تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى, جانىبەك اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرى.
مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇشىمەن سوڭعى جىلدارى قولونەر شەبەرلەرىنىڭ «كوكەيىمدە بار الەم» كورمەسى, اقجايىق وڭىرىنەن تابىلعان التىن حانشايىمدى وبلىس جۇرتشىلىعىنا تانىستىرۋدى ماقسات ەتكەن « ۇلى دالا قۇندىلىقتارى» جوباسى, «الاش جولىمەن» اتتى جىمپيتى-سەمەي باعىتىنداعى تاريحي-تانىمدىق ەكسپەديتسيا, سىرىم دات ۇلىنىڭ 275 جىلدىعىنا ارنالعان رەسپۋبليكالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا, «كوكتەرەك تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىندە وتكەن «الاشىم ارىسىم» اتتى شارا, الاشوردا قوزعالىسىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي «رۋحاني جاڭعىرۋ» مۋزەيىندە وتكىزىلگەن «الاشىم – ايبىنىم» اتتى وبلىستىق مۋزەي قىزمەتكەرلەرىنىڭ سەمينار-كەڭەسى, اقىن, ادەبيەتشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ساعىنعالي سەيىتوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا ارنالعان «نۇرلى عۇمىر تاعىلىمى» اتتى كورمە, تاعىۆ باسقا شارالار كوپشىلىكتىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى.
- پرەزيدەنتىمىز ن. ءا. نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلاماسى اياسىندا «تۋعان جەر» باعىتى بويىنشا تاپسىرما بەرىپ, ولكەتانۋ مەن ولكەتانۋشىلار ماسەلەسىن تەگىننەن تەگىن كوتەرىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى اتا-بابامىز عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىك ەل تاريحىنا ءبىرشاما وزگەرىس اكەلدى. وسى مۇمكىندىكتەر ارقاسىندا تۋعان ولكەمىزدەگى بىزگە بەيمالىم دەرەكتەرمەن تانىسا باستادىق. بۇگىندە ولكەتانۋشىلار تۋعان ەلدىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, تابيعاتىن ت.ب. زەرتتەپ, ناسيحاتتاۋدا ۇلكەن جۇمىس اتقارىپ جاتىر. «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» ءتىزىمى جاسالعان كەزدە دە ولكەتانۋشىلار بۇل ىسكە ۇلكەن ۇلەس قوستى. رەسپۋبليكالىق دارەجەدەگى نىسانداردىڭ جالپى سانى ءجۇز بولسا, سونىڭ جەتەۋى – ءبىزدىڭ باتىس قازاقستان وبلىسىنان, - دەيدى ميربولات ەرساەۆ.
بۇل قانداي نىساندار؟ كيەلى جەرلەر تىزىمىنە ەڭ الدىمەن ورتاعاسىرلىق جايىق قالاسى مەن «بوكەي ورداسى» تاريحي مۋزەي-كەشەنى ەنگەن ەدى. كەيىن ارنايى ىسساپارمەن اقجايىق وڭىرىنە كەلگەن «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى ماماندارى وبلىس اۋداندارىن ارالاپ, تاريحي ورىندارىن كوردى. باتىس قازاقستان وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى جانە تاريحي ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋمەن اينالىساتىن وبلىستىق مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا ۇسىنعان تىزىمگە سايكەس تاريحي ەسكەرتكىشتەرمەن, ءوڭىردىڭ كيەلى جەرلەرىمەن تانىستى. «قازاقستاننىڭ كيەلى گەوگرافياسى» جوباسى بويىنشا قۇرىلعان جۇمىس توبى قۇرامىنداعى تاريحشىلار مەن ولكەتانۋشىلار وبلىس بويىنشا ەنگىزىلەتىن نىساندار تۋرالى وي-پىكىردى ورتاعا سالعان «قاسيەتتى اقجايىق» اتتى دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىرىلدى.
وسى ساپار مەن دوڭگەلەك ۇستەل قورىتىندىسى ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ جالپىۇلتتىق كيەلى ورىندارى تىزىمىنە اقجايىق وڭىرىنەن تاعى 5 نىسان قوسىلدى. ءسويتىپ باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا التى الاش ارداقتايتىن كيەلى ورىننىڭ سانى جەتىگە جەتتى. ولار - ب.د.د. ءVى-V عع. تاقساي وبالار كەشەنى, ءحىىى-حV عع. ورتاعاسىرلىق جايىق قالاسى, «بوكەي ورداسى» تاريحي-مۋزەي كەشەنى, جۇماعازى حازىرەت قورىمى, اقىن, الاش قايراتكەرى عۇمار قاراش جەرلەنگەن جەر, كۇنباتىس الاشوردا استاناسى جىمپيتى, كۇيشى داۋلەتكەرەي كەسەنەسى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇگىنگى فورۋمعا قاتىسۋشىلار وسى نىسانداردىڭ ءبارىن ارالاپ كورەتىن بولادى.
فورۋم بارىسىندا ەلىمىزدەگى مۋزەيلەردىڭ پروبلەماسى كەڭىنەن تالقىلاندى. ماسەلەن, كوپتەگەن مۋزەي عيماراتتارى جادىگەرلەردى ساقتاۋ مەن كورەرمەنگە ۇسىنۋعا ارنالماعان. سالانىڭ باستى پروبلەماسىنىڭ ءبىرى – كادر. بۇگىندە مۋزەي كوبەيىپ كەلەدى. ال ارنايى مامان ازىرلەۋ ءالى دە جەتكىلىكسىز. مىقتى تاريحشى مامانداردىڭ سالاعا تارتىلماۋ سەبەبى – جالاقىنىڭ باسقا سالالاردان تومەندىگى. بۇل سالادا جۇرگەندەر – مۋزەيدى سۇيەتىندەر, قارجىسىنا قىزىعىپ جۇرگەن ەشكىم جوق. مۋزەي سالاسىنداعى پروبلەمانىڭ ءبىرى – مۋزەيلەردىڭ ورتاق كەڭىستىگىنىڭ جوقتىعى. ءار ءوڭىردىڭ مۋزەيلەرى ءوز الدىنا ءبىر ارال سياقتى. تاجىريبە الماسۋ, الماسىپ كورمە وتكىزۋ ازداۋ. ايماقارالىق جوبالار, تاجىريبە الماسۋ, سەمينار, كونفەرەنتسيالار كەرەك-اق. ورال قالاسىندا بۇگىن اشىلىپ وتىرعان رەسپۋبليكالىق فورۋمنىڭ ءبىر ماقساتى – وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان
