بار ماسەلەنىڭ بۇگىن پايدا بولماعانىنا, عىلماني زامانىندا دا بولعانىنا جانە عالىمنىڭ وسى ماسەلەلەر تۋرالى وي ءبىلدىرىپ, پىكىر قوسىپ وتىرعانىنا كۋا بولاسىز. وكىنىشكە قاراي عالىمنىڭ قولجازبا مۇرالارى بۇگىنگە دەيىن تولىققاندى زەرتتەلىپ, ناقتى عىلىمي جۇيەگە تۇسپەگەن. ءبىز وسى ورايدا س.عىلمانيدىڭ مول مۇراسىن تالداپ, جارىق كورمەگەن قولجازبالارىنىڭ مازمۇنىن تانىتۋدى ماقسات تۇتتىق.
1. سادۋاقاس عىلماني قولجازباسى: «قۇران اۋدارماسى». قايراتكەر عالىمنىڭ مۇراعاتىنداعى ماڭىزدى ءبىر قولجازبا «قۇران اۋدارماسى». سىلتەمەگە سۇيەنە وتىرىپ, ساراپتاساق, «قۇران اۋدارماسى» دەپ اتالاتىن قالىڭ قولجازبا بىرنەشە كىتاپتى قامتيدى ەكەن. قولجازباداعى «قۇران تۋرالى» جازىلعان بەتتىڭ ەكىنشى جاعىندا «تافسير جايى» جازىلعان. ال قولجازباداعى «قۇران كارىم» تاراۋىندا «قۇران – قيامەت كۇنىنە شەيىن مۇحاممەد (س.ا.ۋ.) ءۇشىن ماڭگىلىك مۇعجيزا...» دەپ باستالىپ, يسلام دىنىندەگى قۇراننىڭ ماڭىزى جايلى ايتا كەلىپ, «قۇراننىڭ يسلام ءدىنى دۇشپاندارىنا ورنى», «قۇران قالاي ەندىرىلگەن؟», «قۇراندى ءبولىپ-ءبولىپ ەندىرۋدىڭ حيكمەتى», «قۇراندى جيىپ, باسىن قوسۋ قالاي بولدى؟» دەگەن تاقىرىپتارعا توپتاستىرعان. ءارى قاراي ادامزاتقا رۋحاني ازىق بولار, ۇعىنعاندى ايقىن جولعا سالار, ماڭگىلىك ءمانى جويىلمايتىن قاسيەتتى قۇران ءسوزىن اۋدارىپ, ماعىناسىن تاپسىرلەپ ءتۇسىندىرىپتى.
قۇران تاپسىرىندە «فاتيحا» سۇرەسى, «باقارا» سۇرەسى, ء«الي-يمران», ء«ال-انعام» سۇرەلەرى جانە قىسقا سۇرەلەر قامتىلعان. ادەتتە «فاتيحا» سۇرەسىن «بەتاشار سۇرە» دەۋ ءجيى كەزدەسەدى. س.عىلماني «كىتاپ باس سۇرەسى» دەپ باستاپ, تومەندەگىشە تاپسىرلەپتى: «بۇل سۇرە – قۇراننىڭ اناسى. «ەكى رەت بولعان», «جەتى ايات», تاعى باسقا دا اتتارمەن دە اتالعان...». ءارى قاراي بىرنەشە ماعىنالارى بەرىلگەن. س.عىلماني «بيسميللاھير راحمانير راحيم» ءسوزىن «زور راحىمدى, ايامپاز زات اللاھتىڭ اتىمەن (وقيمىن)» دەپ اۋدارعان. ودان ءارى «بارلىق ماقتاۋلار, بۇكىل الەمدەردىڭ تاربيەشىسى. مول ەسىركەپ, اياۋشى بولعان اللاھتىكى (1) زور راقىمدى, اياۋشى, ەسىركەۋشى – ول (2)» دەپ جالعاسادى. اياتتاعى «راببيل ءا’الاميندى» – الەمدەردىڭ «يەسى, پاتشاسى, جاراتۋشىسى» دەپ اۋدارۋ بۇرىننان بار. وسىنداعى «رابب» ءسوزىنىڭ نەگىزگى ماعىناسىن عۇلامالار «تاربيە بەرۋشى, اسىقپاي تاربيەلەۋشى ءمانىن بىلدىرەدى» دەگەن. وسى ماعىنانى نەگىزگە الا وتىرىپ, س.عىلماني ءوز تاپسىرىندە «تاربيەشى» ءمانىن ءجيى قولدانعان. بۇلار – قازاقشا ءتاپسىر كىتاپتارىندا بۇرىن كەزىكپەگەن تىڭ قولدانىستار. ال «رابب» ءسوزى ءدىني ماعىناسىندا تەك جالعىز اللاعا لايىق. تىلدىك ماعىنادا يزافەتتىك تىركەستەردە قولدانىلادى.
قولجازباداعى «قۇران تۋرالى» جازىلعان پاراقتىڭ ەكىنشى بەتىندەگى «تافسير جايىندا»: «قۇراندى تافسير قىلۋ جايى», «تافسير عىلىمى دەپ قانداي عىلىمدى ايتادى؟» دەگەن سۇراقتار قاراستىرىلعان. س.عىلماني ء«تافسيرشى بولعان كىسىگە ون بەس عىلىمدى ء(فاندى) ءبىلۋدى عۇلامالار لازىم دەپ ايتقان. وسى ون بەس ءتۇرلى عىلىمدى بىلمەگەن ادامنىڭ ءتافسيرى يعتيباردان (نازاردان) تىس قالادى, بالكي» دەپ, ءتاپسىر جاساۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ كەرەكتىگىن قاتاڭ ەسكەرتەدى. «حاديس جايى» دەگەن تاقىرىپتاعى زەرتتەۋىندە حاديس ءىلىمىنىڭ ماڭىزىنا توقتالادى. ءارى قاراي «حاديستەر ساندارى جايلى», ء«حاديستى ويدان شىعارۋ جايى», ء«حاديستىڭ ءيسنادى جايى» دەپ ءوربيدى. قالىڭ قولجازبانىڭ قاتپارلى بەتتەرىنەن ءالى تالاي مالىمەت تابىلارى انىق.
ال «ارابشا-قازاقشا» (1946-1966 جج.) تۇسىندىرمە سوزدىگى سىندى ىرگەلى ەڭبەك جيىرما جىل حاتتالىپ, قىرىق التى جىل ساقتالىپتى. ونداعى تالدانىپ وتىرعان ءسوزدىڭ اراب تىلىندەگى قولدانىلۋ اياسىن ايقىنداي كەتۋ ءۇشىن مىسال رەتىندە ماقال-ماتەلدەر, قۇران اياتتارى مەن حاديستەر كەلتىرىلگەن.
2. س.عىلماني: ء«سوز يەسىنە تيە مە, جايى؟» ءدىن ءىلىمىنىڭ تەرەڭىنە سۇڭگىپ, تۇنىعىن كوزدەگەن س.عىلماني 1970 جىلى «قۇران تۋرالى جالا مەن وتىرىكتەرگە قارسى» اتتى ەڭبەك جازادى. بۇل قولجازبانى كەزىندە «كىتابىمنان كەيىنگى كەزدەسۋلەر» دەگەن ماقالا جازعان م.توعجىگىتوۆ: «شابۋىلعا الدىمەن الماتى مەشىتىنىڭ يمامى سادۋاقاس عىلماني شىقتى. ول اناۋ مىناۋ ەمەس, از دا بولسا ماشينكاعا باسىلعان جەتپىس بەس بەت قاعاز جازدى», دەپ سىناعان. بۇل ماقالانىڭ دەرەگى جۋىردا س.عىلماني مۇراعاتىن رەتتەگەنىمىزدە تابىلدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندەگى جەكە باسىنا جاسالعان قىسىمنان قايمىقپاي م.توعجىگىتوۆتىڭ اتالعان ماقالاسىنا جاۋاپ جازعان ەكەن. الداعى زەرتتەۋلەرگە ءجون سىلتەر بولۋ ءۇشىن, جازبا ماتىنىنەن ءۇزىندى كەلتىردىك. ء«سوز يەسىنە تيە مە, جايى. توقجىگىتوۆ مۇقاتاي جولداس ءوزى شىعىس قازاقستاننىڭ وبلىستىق گازەتىنىڭ وسكەمەن قالاسىندا قىزمەت قىلىپ تۇراتىن بۇل جولداس پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋدىڭ» 1971 جىلعى 27 اپرەل سەيسەنبى كۇنگى 87-نومىرىندە «كىتابىمنان كەيىنگى كەزدەسۋلەر» دەگەن ماقالا جازىپ, ونى 1-2-3-4 كەزدەسۋلەر دەپ ءتورت ءبولىم قىلىپ جىكتەپتى.
بۇل جولداس ءوز وبلىسىنان اسىپ, باسقا وبلىستار باسپاسوزىنە جازۋداعى ماقساتى, ارينە, ءار وبلىسقا وسى ءسوزى مەن ءوزىن تانىتپاق ەكەن يىسىنەن اڭقىپ ءبىلىنىپ تۇرىپتى. بۇل جولداس مەن «قۇران تۋرالى اقيقاتتار» دەگەن كىتابىمدى جازىپ, باستىرىپ, ءدىندارلاردان, اسىرەسە مولدالاردان كىتاپقا شابۋىلدى كۇتىپ تۇردىم دەگەن. كۇتىپ تۇرۋىما قاراي شابۋىلعا ءبىرىنشى كەزدەسكەنىم دەپ مەنىڭ اتىمدى كورسەتىپ, سونىڭ شابۋىلىنا كەزدەستىم» دەپ ايتاتىن ءسوزىن جالعاعان. ارينە, مەنىڭ سەكسەننەن اسقان جاسىم ىشىندە وسى سويلەگەن سوزدەي ءسوز ەستىپ دە كورمەگەن بولعاندىقتان, مەنىڭ ۇجدانىم بۇعان شىداپ قالا الماي, قولىما قالام الدىم. ءاربىر ءسوز بولىمىنە بارلىعىندا دەرلىك شىندىقتى كورسەتىپ قۇرانعا جاپقان جالا, وتىرىكتەردى ايتىپ, جاۋاپ جازدىم. ورنىنا قاراپ ء«دىن نە» دەپ, سولاي ايتقان كىسىگە ات قويىپ, ايدار تاقتى... مەن سونى بۇكپەي اتاپ جازىپ وتىردىم. قىسقاسى, ءوزى دە ايتىپتى عوي. دىنگە سەنبەگەن «كاپىر, ءدىنسىز دەپتى» دەپ, ارينە, دەدىم. نەندەي عالىم فيلوسوفتار توعجىگىتوۆ جولداس سوزىندەي سويلەي المايدى. اباي سىقىلدى كەمەڭگەر «كۇن-ءتۇنى ويىمدا ءبىر-اق ءتاڭىرى, وزىنە قۇمار قىلعان ونىڭ ءامىرى; اقىلدىڭ جەتپەگەنى ارمان ەمەس, قۇمارسىز قۇر مۇلگۋگە تويا المايمىن» دەسە. عىلىممەن اتاعى شىققان عالىمدار «ايتەۋىر ءبىر كۇش بار» دەپ تۇرسا...» دەپ جالعاسادى. ماقالانىڭ سوڭىنا: «مەن, ارينە, توعجىگىتوۆ جولداسقا تويتارما جازعاندا مويىندايدى دەپ جازبادىم.
تازا ۇجدان, تولىق عىلىم يەلەرى قۇراننىڭ اقيقات ەكەنىن كورسىن دەپ جازدىم» دەپ جازىپتى. بۇنى ابايشا ايتقاندا «يت مارجاندى نە قىلسىن» دەگەن ءسوز بار, ساۋلەسى بار جىگىتتەر ءبىر ويلانار» دەگەنى بولار دەپ تۇيدىك. ادەتىنشە «عىلمان ۇلى. 1972 جىلى, مارت ايى» دەپ قولتاڭبا قويىپ, اراعا اي سالىپ, 1972 جىلى 24 ءساۋىر كۇنى دۇنيەدەن وزعان. عۇلاما «قۇران راس, اللانىڭ ءسوزى ءدۇر ول» دەپ تانىتقان حاكىم ابايعا جۇگىنىپ, قۇران كارىمدەي كەمەل دە كەلىستى دۇنيەنى كوكىرەگى وياۋ, يمانى كامىل كىسى عانا ۇعاتىنىن كوزىن جۇمعانشا ۇرپاققا ۇعىندىرۋمەن ءوتىپتى.
3. س.عىلمانيدىڭ ءدىني كىتاپتاردان اۋدارمالارى. جالپى, س.عىلماني مۇراعاتىنداعى قولجازبالاردى ءبىر ماقالادا تولىق سارالاپ, سيپاتتاۋعا سىيماس. سوندىقتان كىتاپ مازمۇنىنا ساي ساراپتاپ, س.عىلمانيدىڭ ءوز سوزىمەن بەرۋدى ءجون سانادىق. بۇل اۋدارمانىڭ العاشقى بەتىنە «قۇران مەن حاديسپەن امال قىلۋدا ۇيىقتاپ قالعانداردى وياتاتىن كىتاپ» فيكح نەگىزدەرى پانىنەن» اۆتورى شەيح مۋحامماد بين الي سانۋسسي. 1965 ج./ 1385 ھ.», دەپ جازىلعان. ال كىتاپ مازمۇنىن ولەڭمەن:
دۇنيە ءبىر باۋ-باقشا قالىڭ ءبىر نۋ
سارقىراپ تاستى جارىپ اعادى سۋ.
ءبىر جاعى سونداي بولسا قىزعىلىقتى
ءبىر جاعى قۋراپ جاتقان بولىپ قۇپ-قۋ
مال-بالا, ماقسات-ارمان تۇراعى جوق
تۇبىندە ءبارى قايعى بيزار قىلۋ.
وتكەندەردەن عيبرات المايسىڭ با؟
سەن دە وتەسىڭ تاپپايسىڭ تۇراق قىلۋ. اۋدارۋشىدان(س.ع.)» دەپ ورنەكتەپتى. كەلەسى اۋدارما ماحمۋد شالتۋتتان. ونداعى جازۋدا: «قۇراندى ءتاپسىر قىلعاندا ءادىل-شىن بولعان جول. قاھيرادا جاميع ءال-ازھار شايحيسى ماحمۋد شالتۋت ءحافيزينىڭ «يسلام, مەملەكەتتەردىڭ بايلانىستارى (بەيبىتشىلىك دە, سوعىس تا)» دەگەن كىتاپشاسىن اۋدارۋ» دەپتى. كىتاپ «قۇراندى ءتاپسىر قىلعاندا ءادىلدى بولعان جول», «يسلام دىنىنە ۇندەۋدىڭ تابيعاتى», «سوعىس اياتتار» باستىلىپ», «كەشىرىم اياتتارىن سوعىس اياتتارىنا سالىستىرۋ بايلانىسى», «سوعىس ءتارتىبى تۋرالى اياتتار», «سوعىس ۋاقىتىندا بولعان ىستەردى قۇران ۇكىمدەرىنە سالىستىرۋ» دەگەن تاقىرىپتاردى قامتيدى.
«پەداگوگيكا عىلميا جانە پەداگوگيكا اماليا» دەپ اتالعان قولجازباعا: «يسلام ءىلىمىنىڭ ەڭ ءىرى پەدگوگتەرىنىڭ ءبىرى مارقۇم حاسان تاۋفيق ءمىسريدىڭ «پەداگوگيكا» كىتابىنىڭ ءتارجىماسى...» دەپ جازىلعان. العى سوزىندە ء«اد-دين ءۆال-ءاداب» جۋرنالىنا (1906-1908 – 1913-1917 جج)» ءتارجىمالاپ شىعارۋعا شەشىم قابىلداندى». احمەدجان مۇستافا» دەلىنگەن. س.عىلماني قولجازبالارىنىڭ قاي-قايسىسى دا زەردەلەي ءۇڭىلىپ, تەرەڭنەن تالداۋدى قاجەت ەتەدى. سەبەبى «پاريج قالاسىنان سۇراقتار» دەپ اتالىپ جۇرگەن قولجازبا تاپسىردەن اۋدارما بولىپ شىقتى. سان ءتۇرلى تاقىرىپتاعى مازمۇندى وقىپ, قولجازبانىڭ ءمانىن ۇعۋ قيىن. تياناقتى زەرتتەۋدى تالاپ ەتەدى.
بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن قاراساق, س.عىلماني مۇراسى عىلىمي اينالىمعا تۇسە باستاعانىن بايقايمىز. بۇعان باستاماشى بوپ جۇرگەن ديحان قامزابەك ۇلىنىڭ «سادۋاقاس عىلماني شىعارمالارى» اتتى كىتابىن شىعارىپ, ەلوردا تورىندە العاش رەت ءدىن قايراتكەرىنە ارناپ عىلىمي كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرعان ەرەن ەڭبەگىن مارقۇم ءامينا سادۋاقاسقىزى ءجيى ەسىنە الىپ وتىراتىن. جالپى, س.عىلمانيدىڭ ادەبيەتكە قوسقان ۇلەسىن ديحان قامزابەك ۇلىنان اسىرىپ ايتۋ قيىن.
ءومىردىڭ قازانىندا قۇرىشتاي قايناپ وتسە دە, ءسوز قادىرىن بىلەر قاۋىمعا س.عىلماني مول مۇرا قالدىرىپتى. العاشقى بەتىنە ء«اربىر تىلگەر ادامداردىڭ سوزدەرىنىڭ جيناعى» دەپ جازىلعان قالىڭ قولجازبانى عىلىمي بيبليوگرافيالىق كورسەتكىش دەۋگە كەلەدى. بۇل قولجازبانى «زامانىمىزدا بولعان عۇلامالاردىڭ عۇمىر تاريحتارى» دەگەن اتپەن بەلگىلى عالىم اشىربەك ءمۇمينوۆ جيناقتاپ شىعاردى. كەڭەستىك كەزەڭنىڭ وزىندە تەولوگيالىق زەردەلى زەرتتەۋلەردى دۇنيەگە اكەلگەن س.عىلماني وسىناۋ رۋحاني مول مۇراسىن ءامينا سادۋاقاسقىزىنا قالدىراتىنىن وسيەت ەتىپتى. مارقۇم ءامينا سادۋاقاسقىزى اكە مۇراسىن كوز قاراشىعىنداي 44 جىل ساقتاعان. بىردە ماعان: «كەزىندە ۇلتتىق كىتاپحانا قورىنا وتكىزبەك بولعام, نەگە ەكەنىن, تاپسىرار ساتتە باس تارتتىم. ەندىگى, وزىڭە امانات, قارعام», دەدى.
دينا جاندوسوۆا,
ءدىنتانۋشى
