سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندەگى بۇل جيىنعا كاسپي ماڭىنداعى بەس مەملەكەت – قازاقستان, رەسەي, ازەربايجان, يران جانە تۇرىكمەنستان ەلدەرىنىڭ دەلەگاتسيالارى قاتىستى. كەيىن بەلگىلى بولعانىنداي, كاسپي تەڭىزى ماڭىنداعى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ كەزەكتى ءسامميتى بيىل تامىز ايىندا وتەدى. ونداعى باستى جاڭالىق – وسى سامميتتە كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلۋ مۇمكىندىگى بولماق.
قازاقستان تاۋەلسىزدىگىن جاريالاعان كەزدەن بەرگى كەزەڭدە ءوزىنىڭ قۇرلىقتاعى مەملەكەتتىك شەكاراسىن حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە ايقىنداپ ءارى مىزعىماستاي ەتىپ بەكىتىپ الدى. ەندى ەلىمىزدىڭ كەڭ-بايتاق جەرىنە شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ دە, وزگە ەلدەردىڭ دە ەشقايسىسى كوز الارتا المايدى, ءتىپتى داۋلاسۋعا دا قۇقىقتارى جوق. ال كاسپي تەڭىزىن ءبولۋ ارقىلى ونىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, مۇندا قازاقستاننىڭ ۇستانىمى ايقىن. ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇل ماسەلەدە بۇۇ-نىڭ تەڭىز قۇقىعى جونىندەگى 1982 جىلعى كونۆەنتسياسىنىڭ جەكەلەگەن ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الاتىنىن باستاپقى كەزدە-اق مالىمدەگەن.
جالپى, قازاقستان ۇستانىمى كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق مۇددەلەرىن ءتيىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىن كوزدەيدى. ول – كاسپيدىڭ اۋماقتىق تەڭىز, بالىق اۋلاۋ ايماعىن جانە ورتاق سۋ كەڭىستىگىن بەلگىلەۋ. بۇل جوعارىدا اتالعان كونۆەنتسيا ەرەجەلەرىنە تولىق سايكەس كەلەدى. سونداي-اق اۋماقتىق تەڭىزدىڭ سىرتقى شەكاراسى جاعالاۋداعى مەملەكەتتىڭ بارلىق ەگەمەندى قۇقىقتارعا تولىعىمەن يە بولاتىن مەملەكەتتىك شەكاراسى بولۋى قاجەت. بۇعان قوسا, ەلىمىز بالىق اۋلاۋ ايماعىن, ونىڭ ەنى مەن رەجىمىن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىمەن كەلىسە وتىرىپ, جەكە ساناتقا ءبولىپ قاراستىرۋدى ۇسىنادى. بۇل بالىق اۋلاۋ مەن بيورەسۋرستاردى پايدالانۋدى ءتيىستى ايماقتاردا جانە اشىق تەڭىزدە كاسىپتى ليتسەنزيالاۋ مەن بالىق اۋلاۋدىڭ كەلىسىلگەن كۆوتالارى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرۋ قاجەتتىگىن كوزدەيدى.
كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ايقىنداۋدا قازاقستان تاراپى ارنايى جۇمىس توبىنىڭ اياسىندا تەڭىز ماڭىنداعى ەلدەرمەن ەكىجاقتى جانە ۇشجاقتى كەلىسسوزدەردى تۇراقتى جۇرگىزىپ كەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەلىمىز كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ بارلىعىمەن جەكەلەگەن ماسەلەلەر بويىنشا ءتيىستى قۇجاتتارعا قول قويدى. ول قۇجاتتار تەڭىزدىڭ بيولوگيالىق ارتۇرلىلىگىن ساقتاۋ, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, بولۋى ىقتيمال توسىن وقيعالاردىڭ الدىن الۋ جانە باسقا دا وزەكتى ماسەلەلەرگە باعىتتالعان...
ونداعان جىلداردان بەرى كاسپي باسسەينىندەگى مول ەنەرگەتيكالىق قور مەن وتە سيرەك كەزدەسەتىن بيورەسۋرستار الەمدەگى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرىپ كەلەدى. ويتكەنى مۇناي مەن گاز بۇگىندە وتىن-ەنەرگەتيكا كوزى رەتىندە حالىقارالىق قاتىناستاردا ەرەكشە ماڭىزعا يە ءارى الەمدىك ەكونوميكادا الاتىن ورنى جوعارى. ونىڭ ۇستىنە كاسپي تەڭىزىنىڭ مۇمكىندىگى ەۋروپا مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ نارىعىن مۇناي جانە گازبەن جابدىقتاۋداعى ستراتەگيالىق ءمانى ەرەكشە ەكەنى الدەقاشان دالەلدەنگەن. سوندىقتان مۇناي مەن گازدىڭ ءوزى ساياساتقا اينالىپ بارا جاتقان قازىرگى زاماندا تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن وسى باستان ناقتىلاپ العان جاقسى. بۇدان وعان قاتىسۋشى مۇددەلى ەلدەردىڭ ەشقايسىسى ۇتىلمايدى. سونداي-اق بۇگىندە الەمدەگى گەوساياسي جاعداي دا وڭىپ تۇرعان جوق.
تەڭىزدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىنىڭ ايقىندالۋى ەلدەردىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن شەكارالاردىڭ مىزعىماستىعى اياسىندا قاۋىپسىزدىكتىڭ قوسىمشا كەپىلىنە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سەبەبى كاسپي تەڭىزىنىڭ تابانىن بولۋدە وعان قاتىسۋشى بەس مەملەكەتتىڭ ارقايسىسىنىڭ ءوز ۇلەسى بار: قازاقستان – 23 پايىز, رەسەي – 19 پايىز, ازەربايجان – 18 پايىز, تۇرىكمەنستان – 21 پايىز, يران 13 پايىز ۇلەسكە يە. ال كەز كەلگەن ورتاق ماسەلەگە قاتىستى حالىقارالىق قۇقىق ەڭ الدىمەن مەملەكەتتەر اراسىنداعى قاتىناستاردى نىعايتۋعا نەگىز بولادى. سول سەبەپتەن حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىندا قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرىپ وتىرعان كاسپيدىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن ناقتىلاۋ بۇگىنگى كۇننىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەلەرىنىڭ ءبىرى سانالادى.
كاسپي – ەرەكشە ماڭىزدى ستراتەگيالىق ايماققا جاتادى. گەوگرافيالىق جاعىنان ورنالاسۋى ونى ەۋرازيا قۇرلىقتارىندا عانا ەمەس, دۇنيە جۇزىندەگى ىقپالى كۇشتى تەڭىزدەردىڭ قاتارىنا قوستى. سەبەبى تەڭىز تابانىندا مۇناي مەن گازدىڭ اسا مول قورى قاتتالىپ جاتىر. ەندى سول بايلىقتى يگەرىپ, يگىلىككە جاراتۋدىڭ ۋاقىتى كەلدى. قارت كاسپيدە مۇناي-گاز كوندەنساتىنان بولەك وسىمدىكتەر مەن جان-جانۋارلار دۇنيەسى دە جەتىپ-ارتىلادى. اسىرەسە تەڭىز باعالى بالىق تۇقىمداسى بەكىرەمەن ەرەكشەلەنەدى. دەرەكتەرگە قاراعاندا, دۇنيە جۇزىندەگى جىل سايىن اۋلاناتىن بەكىرەنىڭ 80 پايىزىنان استامى وسى كاسپي تەڭىزىنىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن.
بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرى باسشىلارىنىڭ ءتورت ءسامميتى ءوتتى. جوعارى دەڭگەيدە وتكەن سول كەزدەسۋلەردىڭ ءاربىرى قارالعان, تالقىلانعان ماسەلەلەرىمەن جانە قول قويىلعان جەكەلەگەن قۇجاتتارىمەن ەرەكشەلەنەدى. كەلەسى بەسىنشى سامميت ايتۋلى حالىقارالىق جيىندار مەن ءىرى ءىس-شارالار ءجيى ۇيىمداستىرىلاتىن ورىنعا اينالعان استانا قالاسىندا وتپەك. بۇل ءسامميتتىڭ ماڭىزى بۇرىنعىلارعا قاراعاندا, ەرەكشە جوعارى بولادى دەگەن بولجام بار. ويتكەنى وندا كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسياعا قول قويىلۋى ىقتيمال.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
