سەمەيدىڭ “ترەتياكوۆكاسى”

ەركە ەرتىس جاعاسىنداعى كەمى مىڭ جىلدىق تاريحى بار, كونە دە قاسيەتتى سەمەي مۇراجايدان كەندە ەمەس. ءارى- بەرى­دەن سوڭ ەلىمىز بو­يىن­شا العاشقى تاريحي- ولكەتانۋ مۇراجايى 1883 جىلى وسىندا اشىلعان. ەركە ەرتىس جاعاسىنداعى كەمى مىڭ جىلدىق تاريحى بار, كونە دە قاسيەتتى سەمەي مۇراجايدان كەندە ەمەس. ءارى- بەرى­دەن سوڭ ەلىمىز بو­يىن­شا العاشقى تاريحي- ولكەتانۋ مۇراجايى 1883 جىلى وسىندا اشىلعان. قىردا جاتقان حاكىم اباي ونىڭ اشىلۋىنا مۇرىندىق بولۋ­مەن بىرگە, ودان كە­يىن­گى جۇمى­سىنا دا قىزۋ اتسالىسىپ, اياعىنا ەندى تۇرا باستاعان مۇرا­جايعا ءوز قولى­مەن حالقىمىزدىڭ اسىل مۇرالارى بولىپ تابىلاتىن الپىستان استام دۇنيەلىك وتكىزگەن. ال ەندى مىنا قىزىقتى قارا­ڭىز. ياعني, سودان ءجۇز جىلدان ەندى اسقاندا, ناقتىلاپ ايتساق 1985 جىل­­­دىڭ جەلتوقسان ايىندا جوعا­رى­دا اتالعان تاريحي- ولكەتانۋ مۇ­را­­جايى جانىنان عىلىمي كوركەم­ونەر ءبولىمى رەسمي تۇردە اشىلادى. سوعان وراي, “قازاقستان بەينەلەۋ ونەرى” دەگەن تاقىرىپپەن كورمە ۇيىمداستىرىلادى. سوندا وسى كورمەگە قويىلعان ەلىمىزدىڭ ەڭ تاڭ­داۋلى دەگەن سۋرەتشىلەرىنىڭ تۋىن­دى­لارىنا سەمەيلىك ونەر جاناشىر­لارى ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىت­قانى دا راس. الايدا, ءبولىم قىزمەتكەرلەرى تەك سونىمەن قاناعات تۇتىپ, قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋدى ءجون كورمە­گەن. ءسويتىپ, بۇلاردىڭ سول كەزدەگى وداق بويىنشا تىنىمسىز ىزدەنىس­تەرى ناتيجەسىندە ءبولىم قورى ءبىر­تىن­دەپ ارتا تۇسكەن. ەندى بۇلار ءماس­­كەۋدە تۇراتىن بەلگىلى كوللەك­تسيو­نەر يۋلي ۆلاديميروۆيچ نەۆ­زوروۆ­قا شىعۋدى ويلاستىرا باستا­عان. ەڭ الدىمەن وعان شاعىن مۇرا­جايدىڭ باسشىسى تاتيانا الەك­ساندروۆ­­نا­نىڭ اتىنان ءوتىنىش حات جولدانادى. ال وعان بەلگىلى كول­لەكتسيونەر ەلپ ەتە قويماعان سوڭ, ەندى ونىڭ اتىنا سول كەزدەگى قالا باس­شىسى مەن وب­لىس­تىق مادە­نيەت باس­قار­ماسى باستىعى­نىڭ اتىنان ەكى بىردەي حات جانە جونەلتىلەدى. وسى ورايدا, وقىر­مان­عا ءالىم­ساقتان ونەر جانا­شىرلارى بولىپ تابىلا­تىن نەۆزوروۆتار اۋلەتى تۋرا­لى انىقتاما بەرە كەتكەنىمىز ءجون بولار. يۋلي ۆلادي­ميرو­ۆيچتىڭ جيەن اتاسى پەتر يۆانو­ۆيچ نەۆ­زو­روۆ سانكت-پەتەربۋرگ يم­پە­راتور­لىق كوركەم­ونەر اكا­دەمياسىن 1852 جىلى ءبىتىر­گەن. ال 1858 جىلى اكادە­ميك اتا­نادى. ونىڭ جۇ­مىس­­تارى بۇگىندە رەسەي مەملە­كەت­تىك ترەتياكوۆ گالە­رەيا­­سىندا, باسقا دا مۇراجاي­لار­دا ساقتاۋلى تۇر. ال مۇنىڭ ءوز اكەسى ۆلاديمير يگ­ناتە­­ۆيچ نەۆزوروۆ بولسا, ساياسي كوز­قارا­سى ءۇشىن 1910 جىلى ير­كۋتسكى­گە جەر اۋدارىلعان. كەيىننەن ءماس­كەۋ­دە ىشكى ساۋدا حالىق كوميس­سارياتىن­دا باس­قار­ما باستىعى بولىپ قىز­مەت ىستەگەن. يۋلي ۆلا­دي­ميروۆيچ 1913 جىلى سول ير­كۋتسكىدە ومىرگە كەل­گەن. مامان­دىعى جونىنەن ين­جە­نەر-قۇرى­لىسشى. ال كوكشەتاۋ جەرىن­­دە ومىرگە كەلگەن ونىڭ جۇبايى انتو­ني­نا مي­حايلوۆنا زامانىندا ءسىبىر جاعىندا ءبىر اۋداننىڭ تىزگىنىن قولىن­دا ۇستاعان, سوڭىنان يركۋتسك وبلىستىق مادە­نيەت باسقارماسى­نىڭ باستىعى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. ەكەۋىنىڭ قىزدارى يۋليا ماسكەۋ مەم­لەكەتتىك ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ تۇلەگى, ونەرتانۋشى. ياعني, ول دا ونەردىڭ ماڭىندا. سونداي تەكتى اۋلەت باستاپقىدا ءبىر قيىرداعى سەمەيلىكتەرگە سەنە قويماعانى دا شىندىق. سوعان وراي, بۇلاردىڭ ونشاقتى حاتتارى جاۋاپ­سىز قالعان.­ بىراق, ونەر دەسە ىشكەن اسىن جەرگە قوياتىن سەمەي­لىكتەر الدىعا قويعان ماقساتتارىنا جەتپەي, ەش تىنىم تاپپايدى. اقىر سوڭى ءوز كوللەكتسياسىن كورمەگە قويۋدى ۇناتا بەرمەيتىن يۋلي ۆلاديميروۆيچ 1987 جىلى سەمەيگە ءۇش ءجۇز سۋرەت الىپ كەلەدى. كورمە بىردەن زور ۇيىم­شىل­­دىق­پەن جانە سوعان وراي كورەر­مەن تاراپىنان ەرەكشە ىنتامەن وتكىزىلە باستايدى. كوللەكتسيا يەسى ماسكەۋگە قايتىپ كەتىپ, ءبىراز ۋاقىت­تان كەيىن ورالسا, سەمەيلىك­تەردىڭ كورمەگە دەگەن قىزىعۋ­شىلىعى ارتپاسا, باسەڭسى­مەگەنىن كورەدى. سونسوڭ ەشكىمنىڭ ۇگىتتەپ, ءوتى­نىش ءبىلدىرۋىنسىز-اق الگى ءۇش ءجۇز سۋرەتتىڭ 125-ءىن ەندى قالىپتاسا باستاعان بولاشاق مۇراجايعا سىيعا تارتۋدى ءجون سانايدى. الايدا, ويلانا كەلگەن­دە الىپ قايتاتىن سۋرەتتەر مەن سىيعا تاستاپ كەتەتىن سۋرەتتەردىڭ اراسالماعى كەرىسىنشە ازايا تۇسەدى. اقىر سوڭىندا ول تەك ەكى سۋرەتىن عانا الىپ, باس­قاسىن باسى ءبۇتىن سەمەيدىڭ كوركەم­ونەر بولىمىنە تابىستايدى. قازىردە مۇندا نەۆزوروۆتار وتباسى سىيلا­عان ونەر تۋىندىلارىنىڭ جالپى سانى – 569 بولسا, ال ونىڭ 177-ءسى كەس­كىندەمە جۇمىستارى بولىپ تابىلا­دى. يۋلي ۆلاديميروۆيچ العاشقى كارتيناسىنا 17 جاسىندا قول جەت­كىزگەن ەكەن. سودان كەيىن- اق سۋرەت جيناۋ ونىڭ ەڭ سۇيىكتى كاسىبىنە اينالعان. كەيىندە ونەرتاپقىش­تىعى ءۇشىن قالاماقىنى از الماپتى. بىراق سونىڭ ءبارىن دەرلىك وسىنداي يگىلىكتى ىسكە جۇمساپ وتىرعان. سولار­دىڭ ىشىندە ششەدرين, لەبە­دەۆ, بريۋللوۆ, شيشكين سىندى اتاقتى قىلقالام شەبەرلەرىنىڭ ولمەس, وشپەس تۋىندىلارى بار. جوعارىدا نەۆزوروۆتاردىڭ ال­عاش­قى سۋرەتتەرىن سەمەيگە 1987 جىلى الىپ كەلىپ, ونى تۇگەلدەي دەر­لىك وسىن­داعى كوركەمونەر ءبولى­مى­نە تا­بىس­تاعانىن ايتتىق. ال وسىدان سوڭ كەلەر 1988 جىلى اتال­عان ءبولىم سول كەزدەگى رەسپۋبليكا مينيسترلەر كە­ڭەسى­نىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ قول قوي­عان قاۋلىسى نەگى­زىندە بەينەلەۋ ونەرى مۇراجايى دەگەن مارتەبەگە يە بولسا, 1991 جىلدان رەسمي تۇردە نەۆزوروۆتار وتباسى اتىنداعى بەي­نەلەۋ ونەرى مۇراجايى دەپ اتالعان. ارادا ءتورت جىلدان سوڭ, ناق­تىلاپ ايتساق 1995 جىلى يۋ.ۆ.نەۆ­زوروۆ قازاقستان مادەنيەتىن دامىتۋداعى ەرەكشە ۇلەسى ءۇشىن ەل­باسى جارلى­عىمەن “پاراسات” وردەنى­مەن مارا­پات­­­تالعان. مۇنىڭ سىرتىندا ونىڭ وسى جىلدار ارالى­عىندا “سە­مەي قالاسى­نىڭ قۇرمەتتى ازا­ماتى” اتان­عانىن دا ايتا كەتكەنى­مىز ءجون بولار. ايتتى ايتپادى, سودان بەرگى جەردە مۇراجاي وزگەرىس, جاڭالىقتان كەندە ەمەس. ماسەلەن, ول وسىدان ونشاقتى جىل بۇرىن ءحىح عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارىندا ءبىرىنشى گيلديالى كوپەس فەدور ستەپانوۆ تۇرعىزعان تاريحي عيماراتقا كەلىپ جايعاستى. العاشقى كۇننەن باستاپ مۇراجاي قور جيناق­تاۋمەن جۇيەلى تۇردە اينالىسىپ كە­لە­دى. سونىڭ ءناتي­­جەسىن­دە مۇراجاي قو­رى­نا ءماس­كەۋ, سانكت-پەتەربۋرگ جانە ال­ماتى­داعى جەكە كول­لەكتسيالاردان ءالسىن ءالى ورىس, قازاق جانە شە­تەل ونەر تۋىن­­دى­لارى كەلىپ ءتۇسۋ­دە. مۇرا­­جايدىڭ جيناق­تاۋ قىز­مەتىندە, اسىرە­سە قازاق­ستان بەي­نەلەۋ ونەرى­نىڭ كول­لەك­تسياسى ەرەكشە ورىن الادى. مۇن­دا­عى­لار ەلىمىزدىڭ جەتەك­شى سۋرەتشىلەرى جانە ونەر­تانۋشى­لارى­مەن تىعىز باي­لانىستا. سونىڭ ءنا­تي­­­جەسى بو­لار, بۇگىندە مۇ­را­جاي قو­رىن­دا بار­لىعى 3600 ونەر تۋىن­دىسى بولسا, سونىڭ ءبىر مىڭ ەكسپو­ناتى ءوزىمىز­­دىڭ ءتول تۋىن­دىلارى­مىز. مۇراجاي باسشىسى داعدارىستى جاعدايعا قارا­ماستان سوناۋ ءبىر جىلداعىداي جا­رىق پەن جىلۋدان تارىعىپ وتىر­ماعاندىق­­تارىن ايت­قان. جالاقى دا ۋاقىتىندا قولعا ءتيىپ وتىر. تەك ونىڭ مولشەرى ءالى دە تومەن. جازعا قاراي ونىڭ كوتەرى­لەتىندىگىن بىلمەي وتىرعان جوق­پىز. دەسە دە, ۇكىمەت وسى ماسەلە­گە ءالى دە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەي وتىر­عان سەكىلدى. ال ودان باسقاعا وكپە جوق. تاتيانا الەكساندروۆنا ءسوز سو­ڭىن­دا مۇراجايدىڭ 25 جىلدىعىنا وراي الداعى مامىر ايىندا عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا وتكىزەتىن­دىك­تەرىن ايتقان. مۇرا­جاي تاريحىنا ارنالعان سۋرەتتى كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى دە سوندا كەسىلمەك. بۇل مەرەكەلىك شاراعا ءماس­كەۋدەن نەۆزوروۆتار دا شا­قىرىل­ماق. ال بۇگىنگى كۇندەرى وسى تەكتى اۋلەتتىڭ وتاعاسى يۋلي ۆلا­ديميروۆيچتىڭ جاسى از-كەمى جوق 97-گە تولىپ وتىرعان كورىنەدى. داۋلەت سەيسەن ۇلى,سەمەي.