جەر ساتىلمايدى!

وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن ەل ارا­سىندا شەت­جۇرت­تىقتارعا جەر ساتىلادى ەكەن دەگەن قاۋەسەت جەلدەي ەسكەنى وزىمىزگە بەلگىلى. اتا-بابا­لارىمىز اق نايزانىڭ ۇشى­مەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن قورعاعان قاسيەتتى جەرىنەن قىمبات قازاق ءۇشىن نە بار؟ سودان دا بۇل سوزگە جۇرەگى­مىز كۇپتى بولىپ, كوڭىلىمىز الاڭداپ جۇرەتىن. وتكەن جىل­دىڭ اياعىنا قاراي ءوزىنىڭ 90 جىلدىعىن اتاپ وتكەن “ەگەمەن قازاقستان” گازەتى­نىڭ جاڭا عيماراتىنا كەلگەن قازاقستان پرە­زي­دەنتى ن.نا­زار­باەۆ ءبىر­­قاتار بۇقارا­لىق اقپارات قۇرال­دارى باسشى­­لارىنا سۇحبات بەرگەنى ەستە. سول كەزدە مەملەكەت باس­شىسى قوعام ومىرىندەگى كوكەيكەستى ماسە­لە­لەردى تىلگە تيەك ەتە كەلىپ, جەر ساتىلادى دەگەن ءسوزدىڭ جالعان ەكەندىگىن ايتىپ, الگى جەل سوزگە نۇكتە قويعان بولاتىن. ماسەلەنىڭ اقيقاتىن ەلباسى­نىڭ ءوز اۋزىنان ەستۋ بارشا قازاققا زور قۋانىش سىيلاعانى انىق. سول قۋانىشتىڭ اسەرىنەن مەنىڭ دە كوكىرەگىمنەن ءبىر ءان كەپتەر بولىپ كوككە ۇشقان. بۇگىن سول ءانىمدى جۇرتشىلىق نازارىنا “ەگەمەن قازاق­ستان” گازەتى ارقىلى ۇسىن­سام دەيمىن. جەر ساتىلمايدى! باتىرلارىم قورعاعان, اقىندارىم تولعاعان, قازاعىمنىڭ دالاسى – جاننان قىمبات ول ماعان! جەر ساتىلمايدى! التىن قانات دالامنان, الاش ءۇنى تارالعان. اق سۇتىنەن انامنىڭ, ۇل-قىزدارى ءنار العان! جەر ساتىلمايدى! وشاق وتىم جانعان جەر, قاسىق قانىم تامعان جەر. بابامىزدان ماڭگىلىك مۇرا بولىپ قالعان جەر! جەر ساتىلمايدى! جولامان تۇرسىنباەۆ, كومپوزيتور. ەل ءۇشىن ەڭبەك ەتسەڭ حالقىڭ سۇيمەك ادامنىڭ اسىل مۇراتتارى كوپ قوي. بىرەۋ مال, دۇنيە جيادى, ال ەندى بىرەۋ ءومىر بويى وقۋ-ءبىلىم ىزدەپ, جوعالمايتىن قازىنا قۋعاندا بالام ءبىلىمنىڭ شىراعىمەن نۇر­لانىپ, رۋحاني باي ادام بولىپ وسسە ەكەن دەپ تىلەيدى. قازىر وسى ەكەۋىنىڭ اراسىندا قىزعان مايدان. دۇنيە, بايلىق دەگەننىڭ ءبىر كەزدەگى وكتەم ءۇنى قارلى­عىپ, قارتايعان جاننىڭ بەلىندەي بۇگىلە تۇسسە, ال ءبىلىمدى ادامنىڭ كەمەسى كەڭىستىككە قاراي كوسىلە ءجۇزىپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى. جۇرت وقۋ-بىلىمگە قايتا بەت بۇرۋدا. توقسانىنشى جىلدار­دىڭ تاپشىلىق جاراسى جازىلىپ, جاستار بازاردان گورى نازارىن ءبىلىم وردالارىنا تىكتى. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدىڭ وركەنيەتكە قاراي قاققان قاناتتارىنىڭ ورنەك­تەرى ەكەندى­گىن­دە داۋ جوق. جاستاردىڭ وقۋ-بىلىمگە قۇشتارلىعى ارقىلى بۇگىندە قازاق­ستان شەتەلدەرگە تانىلۋدا. بالا­لارى الەمدەگى ەڭ ايتۋلى وقۋ ورىن­دارىندا ءبىلىم الۋى ءۇشىن “بولا­شاق” باعدارلاماسىن ازىرلە­گەن تمد اۋماعىندا قازاق­ستاننان باسقا تاعى قانداي ەل بار؟ جاس شىبىقتىڭ باسىن قالاي قاراي يسە, سول جاققا قاراي بەيىم­دەلىپ وسەدى دەسەك, بالانىڭ بىلىمگە دەگەن قۇشتارلىق سەزىمىن وياتۋشى ۇستازدىڭ موينىندا دا ءدال سوعان ۇقساس قورعاسىننان اۋىر مىندەت تۇر. ول – ءۇمىت ەتكەن شىراعىن مۇعالىم­نىڭ قولىنا سەنىپ تاپسىرعان اتا-انانىڭ اڭسار-ارمانى, ەرتەڭگى مۇرا­تى. وسىناۋ كۇردەلى دە جاۋاپتى كاسىپتى ادال اتقارىپ, ارىپتەستەرىنىڭ قاي كەزدە دە قۇر­مەتىنە بولەنگەن ناربەك مۇساباي­ ۇلى تۋرالى ايتا كەتۋدىڭ ءجونى كەلىپ تۇرعانداي. ونىڭ ءومىر جولىنا كوز تىكسەڭىز, جان-دۇنيەسى تەڭىزدىڭ بەتىندەگى تىرشىلىك­تەي ۇنەمى دامىل­سىز تۋلاپتى. اۋەلگى ەڭبەك جولىن “اششىساي ءتۇستى­مەتالل” كومبيناتى اۆتوماتيكا تسەحىندا ەلەكتر مون­تاجشىسى مامان­دىعىنان باستاۋى­نىڭ ءوزى كوپ ءجايتتى اڭعارتسا كەرەك-ءتى. ءبىلىم كوكجيەگىنە قارا­پايىم جۇمىستىڭ ءدامىن تاتىپ كەلگەن جاننىڭ ماقسات-مۇراتى مەك­تەپ ءبىتىرىپ كەل­گەن جاسقا قارا­عاندا باسقاشالاۋ ورىلەدى ەمەس پە؟ شىم­كەنت پەد­ينستي­تۋتىن ويداعىداي بىتىرگەن سوڭ, كەنتاۋداعى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا تەحنيكۋمىندا فيزيكا پانىنەن ساباق بەردى. كوپ ۇزاماي تەحنيكۋم­نىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ, وسى ورىندا تاپجىلماي ون التى جىل قىزمەت ەتىپتى. بىلىكتى مامان رەتىندە رەسپۋبليكالىق ينسپەكتسيا قۇرا­مىن­دا جەزقازعان, رۋدنىي, ريددەر (لەنينوگورسك), بالقاش, جامبىل, قاراتاۋ, جاڭا­تاس سياقتى قالالار­داعى تەحني­كۋم­دار­دىڭ ءبىلىم دەڭ­گەيىن تەكسەرۋگە قاتىس­قان. بەلسەندى ەڭبەگى مەن تەكسەرۋ كەزىندە وقۋ-تاربيە جانە ادىستەمەلىك جۇمىس­تار­عا قولۇشىن بەرگەنى ءۇشىن مينيستر­لىكتەن ار­نايى العىس العان ازامات 1983 جىلى ءبىلىم سالاسىن­داعى ەلەۋلى ەڭبەگىنە وراي ارناۋلى ورتا ءبىلىم بەرۋدەگى ۇزدىك جەتىستىكتەرى ءۇشىن توسبەلگىسىمەن ماراپاتتالعان. كەن­تاۋ قالالىق وقۋ ءبولىمىن ءبىراز ۋاقىت باسقارعان سوڭ, 1986 جىلى كەنتاۋ­داعى كاسىپتىك-تەحنيكالىق ۋچيليششەگە ديرەكتور بولىپ تاعا­يىن­دالعان. وسى وقۋ شاڭىراعىندا وتكەن ون جىل ۇستاز ءۇشىن شيرىعۋ, قايتا قالىپتاسۋ كەزەڭى بولدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. 1990 جىلى ول ماسكەۋ, مينسك قالا­لارىنا ارنايى ىسساپارمەن بارىپ, وزگەنىڭ وزىعىنان كوپ نارسە ۇيرە­­نىپ قايت­قان ەدى. ناتيجەسىندە كەلەر جىلى ۋچيليششەنى تەحنيكالىق لي­تسەي­گە اينالدىردى. مۇنداي ليتسەي­­لەر رەسپۋبليكانىڭ وزگە دە ءوڭىر­لەرىنەن كەزدەسەر, بىراق تەحنيكا­لىق ليتسەي­دىڭ وقۋ جوسپارى مەن باعدار­لاما­لارىن العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ازىرلەپ جانە ونى قول­دانىس­­قا ەنگىزۋ­دى ءتيىستى ورىنداردا دالەل­دەپ شىققان ادام بىرەۋ, ول – ناربەك مۇساباي ۇلى. كەيىن وسى نەگىزگى قۇجاتتاردى وزگە وبلىستار­داعى باسقا تەحنيكالىق ليتسەيلەر پايدا­لانعان. وڭتۇستىك قازاقستان وبلى­سىنداعى №2 تەحنيكالىق لي­تسەي – جوعارى كاسىپتىك ۋچيليششەنىڭ ءومىر­ناماسى وسىلاي اسپەتتەلەدى. كسرو كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى 1996-2006 جىل­دارى كەن­­تاۋ قالاسىنداعى تۇرار رىس­قۇلوۆ اتىنداعى №24 قازاق ورتا مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تۇر­عان­دا 2001-2003 جىلدارى قاتارى­نان ءبىلىم وشاعى جوعارى وقۋ ورىن­دارى­نا مەملەكەتتىك گرانت پەن نەسيە­مەن وقۋعا ءتۇسۋ كورسەتكىشى بويىنشا رەس­پۋبليكاداعى تاڭداۋلى ءجۇز مەك­تەپتىڭ قاتارىنا ىلىكتى. بۇل ەڭبەكتەر ەلەۋسىز قالعان جوق. وڭ­تۇس­تىك قازاق­ستان وبلىستىق ءبىلىم دەپارتا­مەنتى­نىڭ قۇرمەت گراموتا­سى­­مەن, ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 10 جىل­دىعىنا ارنال­عان مەرەكەلىك توسبەل­گىمەن ماراپات­تالسا, قالا بويىنشا 2003 جىلى ول باسقارا­تىن مەكتەپ “ەڭ ۇزدىك مەك­تەپ” ار­نايى ديپلومى تاپسىرى­لىپ ەرەك­شە­لەندى. ۇلاعاتتى ۇستازعا 2008 جىلى كەنتاۋ قالاسى­نىڭ “قۇرمەت­تى ازاماتى” اتاعى بەرىلدى. مۇعالىم بەدەلى دەگەن ءسوز ءسىرا, ءومىر سوقپاعى وسىلاي ءدارىپ­تەلە­تىن ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەر­لەرىنىڭ ەڭبەگىنە بايلا­نىس­تى اي­تىل­سا كەرەك. بۇگىندە زەي­نەت دەما­لى­سىنداعى ۇستازدى بۇل كاسىپتەن مۇلدە قول ءۇزىپ كەتتى دەپ ايتا ال­ماي­سىز. سۇيگەن كاسىبىن ادام ۇمىتا ما؟ ادەبيەت پەن ونەرگە بالا كەزى­نەن جاقىن ناكەڭ كەزىندە تەاتر تار­لانى رايىمبەك سەيتمەتوۆپەن ءبىر مەك­تەپتە وقىپ قانا قويماي, ءوزارا دوستىعى جاراسقان جاقىن جاندار ەدى. ءوزى باسقارعان مەكتەپتە تالاي رەت ساحنا ساڭلاعىنىڭ كەز­دەسۋ كەشتەرىن وتكىزدى. سول كۇن­دەر ەستەلىگى سانادا ساۋلەدەي جارقىراپ, جانىنا جىلى شۋاق توگەر ەدى. ارتتاعى بە­لەس­تەر قيماس سەزىمگە تولى. جوعارى وقۋ ورنىن بىرگە ءبىتىرىپ, وزىمەن ءبىر­دەي مەكتەپ­تە بالا وقىتقان ءومىر­لىك جارى الماگۇل ەكەۋى ءۇش پەرزەنت ءسۇي­سە, بۇگىندە توعىز نەمەرەنىڭ قىزى­­عىنا بولەن­گەن بۇل اۋلەت ونە­گەلى ءباي­­تەرەككە اي­نالىپ كەتكەندەي. بالا­­نىڭ سانا­سىنا جارىق ساۋلە قۇيۋدان اسقان كيەلى نارسە بار ما؟ تاڭداعان اسىل مۇراتتارى عۇمىر­لارىن شەكسىز شات­تىققا تولتىرعان مۇنداي اۋلەت­تىڭ ونەگەسىن قانشا ايتساڭ دا كوپ كورمەي, ايتا بەرگىڭ كەلەدى. قاراشاش توقسانباي. قاراسازداعى كەلەلى باسقوسۋ كەلەسى جىلى حالقىمىزدىڭ اياۋلى پەر­زەنتى, ولەڭنىڭ وتىن مازداتقان مۇز­بالاق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ تۋعا­نىنا 80 جىل تولادى. وبلىستا مەرەيتويعا دايىن­دىقتى باستاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ۇيىم­داستىرۋ القاسىنىڭ العاشقى جيىنى اقىننىڭ تۋعان توپىراعى قاراسازدا ءوتتى. وعان رۋحاني قۇندىلىقتىڭ باعاسىن بىلە­تىن, ءارى وعان قىزمەت ەتۋدى پارىز سا­ناي­­تىن وبلىس اكىمى سەرىك ءۇم­بەتوۆ جانە قازاق­ستان جازۋ­شىلار وداعى باسقار­ماسىنىڭ توراعا­سى نۇرلان ورازالين باستاعان رەسپۋب­لي­­كا­لىق, وبلىستىق باسىلىمداردىڭ باس رەداك­تور­لارى, اقىن-جازۋشىلار قاتىستى. جيىن­عا قاتىس­قان­دار قارا­ساز­­داعى مۇقاعالي ماقا­تاەۆتىڭ ادەبي-مەموريالدى مۇرا­جايىن كۇر­دەلى جوندەۋدەن وتكىزۋدىڭ جوبا-جوسپارىمەن, جاڭا كەسكىن-كەلبەتى بەي­نەلەنگەن عيماراتتىڭ سىزباسىمەن تانىسسا, ول بارشانىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, قولداۋعا يە بولدى. مەرەيتويعا دايىندىق جايلى رەسپۋب­لي­كا­لىق “جاس الاش” گازەتى­نىڭ باس رەداك­تورى رىسبەك سارسەن­باەۆ, اقىن, حالىقارا­لىق “الاش” سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى وراز­اقىن اسقار, “مۇقاعا­لي” قو­عام­دىق قورى­نىڭ ءتورايىمى باقىت­گۇل اي­داروۆا جانە باسقالار اقىن ەسكەرت­كى­شىن ورناتۋ, مۇراجايدى جوندەۋ, اۋىلدى كوركەي­تۋدەن باستالاتىن جىل بويى اتقارىلاتىن كوپتەگەن شارا­لاردىڭ تياناعىن كەلتىرۋ جونىندەگى ورايلى ويلارىن ورتاعا سالدى. ءسوز سوڭىندا وبلىس اكىمى سەرىك ۇمبەتوۆ قارا­سازدان تالاس اۋىلىنا دەيىنگى جولدى جوندەۋ ماسەلەسىن, جالپى تويعا دايىندىق­تاعى بار جۇمىس وسى باستان نازارعا الىنا­تىنىن ايتا كەلىپ, “مۇقاعاليداي ءبىرتۋار اقىن جايلى ەستەلىك كىتاپ­تار جازىڭىزدار. اقىنعا ارنالعان شىعارمالاردى دۇنيەگە كەل­تىرىڭىزدەر. حالىقتىڭ رۋحاني جان-دۇنيەسىن بايىتاتىن اقىننىڭ ءومى­رى­نەن جازىل­عان كىتاپتان قاراجات اياماي­مىز. ويتكەنى, بۇل حالقىمىز ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن قاجەت. اقىنمەن بىرگە بولعان, سىيلاسقان قالامداس ارىپتەس­تەرىن دە ۇمىتپاڭىزدار”, دەدى. وسى كۇنى وبلىس اكىمى قارا­سازداعى ونەر مەكتەبىنىڭ جۇمىسى­مەن دە تانىستى. ساز جانە كوركەم­سۋرەت بولىمىنە قاراستى ساندىك قولدانبالى ونەر, ءمۇسىن, زەرگەرلىك بۇيىمدار سىنىبىن ارالاپ, جاس­تار­دىڭ ەڭبەگىنە باعاسىن بەردى. مەكتەپكە قاجەتتى كۇيساندىق اپەرۋ ماسەلەسى قاراستىرىلاتىنىن ايتتى. كۇمىسجان بايجان, الماتى وبلىسى. جۇبان ەلىنىڭ تاماشا كونتسەرتى اقجايىقتى ەجەلدەن ءان مەن كۇيدىڭ, جىردىڭ ەلى دەپ بەكەر اتاماسا كەرەك. بۇل توپىراق قاي كەزدە دە تالانتتارعا كەندە بولعان ەمەس. سول تالانتتار ساباقتاس­تى­عىن جيىرما ءبىرىنشى عاسىرعا جال­­عاستىرۋ, ونەرپازداردىڭ شە­بەر­لىك دەڭگەيىن ساراپقا سالۋ ءجا­نە جاس دارىنداردى انىقتاۋ ماق­ساتىندا وبلىس ورتالىعىندا اۋدان­دار كوركەمونەرپازدارىنىڭ كونتسەر­تىن قويۋ بەلگىلەندى. ءسويتىپ بۇگىندە ولار ەل-جۇرتقا شىعارما­شىلىق ەسەپتەرىن بەرۋ ۇستىندە . كەشە ورال قالاسىنداعى جاس­تار مادەنيەت ۇيىندە اقجايىق اۋ­دا­نى ونەرپازدارى ءوز ونەرلەرىن قا­لا جۇرتشىلىعىنا ۇسىندى. كون­تسەرت باعدارلاماسىنىڭ كومپو­زي­­تسيا­لىق تۇتاستىعى, ورىندالعان مۋزىكالىق نومىرلەردىڭ كاسىبي دەڭگەيىنىڭ بيىكتىگى ورالدىقتاردى ءتانتى ەتتى. ەڭ باستىسى كورەرمەن­دەر ەكپىندەپ كەلە جاتقان جاس تالانت­تار ءدۇبىرىن باي­قاپ, ولاردىڭ قارلىعاش قادام­­دارىنا قۇشىر­لانا قول سوقتى. تەمىر قۇسايىن.