ەلىمىزدەگى «جاسىل ەكونوميكا» تۇجىرىمداماسىن جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن ىسكە اسىرۋ شەڭبەرىندە بىلتىر ورال قالاسىندا تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلعان فورۋمدى جىل سايىن وتەتىن ءداستۇرلى شاراعا اينالدىرۋ يدەياسى سول كەزدە-اق ايتىلعان بولاتىن. مىنە, ءبىر جىلدان كەيىن قورشاعان ورتانى قورعاۋ, جاسىل تەحنولوگيالار جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگى, قالدىقتاردى وڭدەۋ سالالارىنداعى ساراپشىلار, ءتيىستى مينيسترلىكتەر مەن ۆەدومستۆولاردىڭ باسشىلارى, ورتالىق جانە وبلىستىق مەملەكەتتىك ورگاندار وكىلدەرى, مۇناي-گاز كومپانيالارى باسشىلارى, قوعامدىق ۇيىمدار جانە سالالىق قاۋىمداستىقتار وكىلدەرى – بارلىعى 150-دەن استام ادام ورال قالاسىندا تاعى باس قوستى. ايتا كەتۋ كەرەك, بۇل فورۋم – ەكولوگيا تاقىرىبىندا ەلىمىزدىڭ ءىرى ورتالىقتارىندا ەمەس, وڭىردە وتكىزىلەتىن بىردەن-ءبىر حالىقارالىق جيىن ەكەن.
- ءبىزدىڭ وڭىردە ەكولوگيا تاقىرىبىنىڭ قوزعالۋى تەگىن ەمەس دەپ ويلايمىن. سەبەبى, وتكەن اپتادا وڭىرىمىزگە كەلگەن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ورال قالاسىن «ەكولوگيالىق تۇرعىدا ەڭ تازا قالا» دەپ اتاپ ءوتتى. ءبىز ءۇشىن بۇل جوعارى باعا جانە بۇل دارەجەنى ساقتاپ, وعان لايىقتى بولۋعا ات سالىسامىز, - دەدى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى التاي كولگىنوۆ فورۋمنىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا.
ءوڭىر باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, باتىس قازاقستان وبلىسىندا جىل سايىن تابيعات قورعاۋ جۇمىستارى كۇشەيىپ, تال-تەرەك وتىرعىزۋ بەلسەندى جۇرگىزىلۋدە. بيىلدىڭ وزىندە وبلىس اۋماعىندا 70 مىڭعا جۋىق ءتۇپ اعاش وتىرعىزىلادى, ونىڭ 10 مىڭى ورال قالاسىندا ەگىلەدى. سونداي-اق حيميالىق تالداۋلار جايىق وزەنىنىڭ سوڭعى ءۇش جىلدا تازارا تۇسكەنىن, سۋ قۇرامىندا مۇناي قالدىقتارى, اممياك, باسقا دا زياندى قالدىقتار ازايعانىن كورسەتتى.
«تابيعاتتى ايالاۋ – ۇلكەن مادەنيەتتىلىكتىڭ كورىنىسى. بۇل ەلباسىنىڭ رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىندا كورسەتىلگەن سانانى جاڭعىرتۋ تۋرالى باستاماسىنا ساي كەلەدى» دەگەن التاي كولگىنوۆ ايماقتىڭ تابيعي بايلىعى, گەوگرافيالىق ءتيىمدى ورنالاسۋى, الىس-جاقىن شەتەلدەرمەن جولعا قويىلعان شارۋاشىلىق بايلانىستارى سىرتقى ەكونوميكالىق دامۋدى تابىستى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدى.
- ءبىزدىڭ وبلىس الەمدىك نارىق ايدىنىنا سەنىمدى قادام باستى. ءوڭىر كاسىپورىندارى بۇگىندە دۇنيەجۇزىنىڭ 50 مەملەكەتىمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتقان. بىراق ەكونوميكالىق دامۋدى ەكولوگيالىق قاداعالاۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى, - دەدى التاي كولگىنوۆ.
بۇگىندە باتىس قازاقستان ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق تازالىعى شىنىندا دا رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتەردەن اجەپتاۋىر جوعارى. وڭىردەگى ءىرى كاسىپورىندار اتموسفەرانى لاستاۋدان قورعايتىن زاماناۋي قوندىرعىلاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدە. «قپو ب.ۆ.» كومپانياسى 2017 جىلدان بەرى بۇرعىلاۋ ورىندارىندا اۋاعا تارايتىن زياندى قالدىق مولشەرىن ازايتاتىن قوندىرعىلاردى پايدالانۋعا كوشتى. بۇرعىلاۋ كەزىندە شىعاتىن سۇيىق جانە قاتتى قالدىقتاردى قاۋىپسىز وڭدەپ, جوياتىن «ەكولوگيالىق ورتالىق» ىسكە قوسىلدى. بۇگىندە وبلىستىڭ 6 جەرىندە اۋانىڭ لاستانۋىن قاداعالايتىن «سكات» اۆتوماتتى ستاتسيونارلىق بەكەت جۇمىس ىستەيدى.
- 2013 جىلى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستاندا «جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ» تۇجىرىمداماسى جاسالىپ, قول قويىلدى. ونىڭ ەڭ باستى باعىتى – قورشاعان ورتانى قورعاۋ بولاتىن. بيىلعى جولداۋىندا دا ەلباسى ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىن جاڭعىرتۋ ماسەلەسىن كوتەردى. بۇگىنگى فورۋمدا ايتىلعان, تالقىلانعان ۇسىنىستار وسى كودەكستى جاڭعىرتۋ كەزىندە ەسكەرىلەدى دەپ ويلايمىن, - دەيدى «قازەنەردجي» قاۋىمداستىعىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى رۇستەم كابجانوۆ.
5 ماۋسىم – حالىقارالىق ەكولوگتار كۇنى قارساڭىندا وتكەن جيىندا «قپو ب.ۆ.» كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى ەدۆين بلوم ء«بىز قورشاعان ورتانى قورعاۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى بويىنشا بيزنەس پەن مەملەكەت اراسىنداعى اشىق ديالوگتى, سونداي-اق قۋات ۇنەمدەۋ, ەنەرگيا تيىمدىلىگى جانە قالدىقتاردى باسقارۋ سالاسىنداعى زاماناۋي تاسىلدەر مەن شەشىمدەردى قولدايمىز» دەدى.
فورۋمنىڭ «ەكولوگيا جانە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن مۇددەلى تاراپتاردىڭ كەلەشەگى مەن ءتيىمدى ءوزارا قاتىناسى» اتتى ينتەراكتيۆتى پىكىرتالاس الاڭىندا ءسوز العان پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى مۇحتار جۇماعازيەۆ ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن جاقسارتۋ ءۇشىن پارلامەنت قابىرعاسىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا كەڭىنەن توقتالدى.
- 2040 جىلدارى الەمدە ەلەكتر ەنەرگياسىنا سۇرانىس 70% ارتادى دەگەن بولجام بار. بيىل 15 اقپاندا پرەزيدەنت جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارى بەكىتىلدى. بۇل قۇجاتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى – ەكولوگيالىق مەگاترەندتەردى ايقىنداي وتىرىپ, تازا ءوندىرىس پەن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنە كوشۋ. قازاقستان جاڭارمالى قۋات كوزدەرىن دامىتۋعا ۇنەمى ەرەكشە ءمان بەرىپ كەلەدى. حالىقارالىق ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ دە باستى تاقىرىبى بولاشاق ەنەرگياسىنا ارنالدى. قازىر جاسىل تەحنولوگيانى دامىتاتىن حالىقارالىق ورتالىق قۇرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. كۇنى كەشە عانا 17-18 مامىر ارالىعىندا وتكەن ءحى استانا ەكونوميكالىق فورۋمىنىڭ نەگىزگى باعىتىدا تازا ەنەرگيا جانە جاسىل تەحنولوگيالار, تابيعي بايلىقتاردى ساقتاۋ جانە بالاما ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ ارقىلى ەكونوميكا سالالارىن جاڭعىرتۋعا ارنالدى. پارلامەنت دەپۋتاتتارى دا ورىن العان پروبلەمالاردىڭ شەشۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن تابۋعا بار كۇشىن سالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى سەناتىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر, تابيعاتتى پايدالانۋ جانە اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ كوميتەتى قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەسىنە تىعىز ارالاسۋدا. ەكولوگيالىق كودەكس پەن ىلەسپە زاڭ اكتىلەرىن تالقىلاعان كەزدە ءبىز بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل بولەمىز. پارلامەنت مۇشەلەرى جەكە باستامالارىمەن ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداپ, ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە نازار اۋدارىپ وتىرادى, - دەيدى سەناتور مۇحتار جۇماعازيەۆ.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا جىل سايىن 5 ملن توننادان استام تۇرمىستىق قاتتى قالدىق پايدا بولادى ەكەن. رەسمي دەرەكتە سول قالدىقتىڭ 9%-عانا قايتا وڭدەلەدى. بالقاش كولى جانىنداعى قاۋىپتى قالدىقتار 6 مىڭعا جۋىق ۋلى كوندەنساتور جاتىر. اسكەري, وندىرىستىك ماقساتتاعى كوپجىلدىق ءىس-ارەكەت ناتيجەسىندە ب ۇلىنگەن ايماقتار, جينالعان قالدىقتار كوپ. ولاردى زامان تالابىنا ساي قايتا وڭدەۋ جانە ۋتيليزاتسيالاۋ جونىندە دەپۋتاتتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-مينيسترىنە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى.
ەلىمىزدە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىن, ەنەرگيا ۇنەمدەۋدى جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن دامىتۋ ءۇشىن زاڭنامالىق جانە ەكونوميكالىق تەتىكتەر جاسالىپ جاتىر. الايدا پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ پىكىرىنشە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق دامۋ جوسپارىن ورىنداۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا زاڭنامالىق اكتىلەر ءالى دە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. ء«بىز ەكونوميكانىڭ ەكولوگيالىق جاعىنان زاڭنامالىق قامتاماسىز ەتۋدى جەدەلدەتۋىمىز كەرەك. ويتكەنى, 2020 جىلدان باستاپ حالىقارالىق ساراپشىلار الەمدىك رىنوكقا جەتكىزەتىن كەز كەلگەن ءونىمنىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە مونيتورينگ جۇرگىزەتىن بولادى. ەندى الدىمىزدا وراسان زور, ماڭىزدى مىندەت تۇر. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق كودەكسىن جاڭا رەداكتسياسىن قابىلداۋ. زاڭ جوباسى كەلەسى جىلى پارلامەنتكە تۇسەدى. بۇل اسا ماڭىزدى قۇجات» دەيدى م.جۇماعازيەۆ.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى شافحات وتەمىسوۆ تا ەكولوگيالىق زاڭ اكتىلەرىن قابىلداعان كەزدە بۇرىنعىداي ايىپتىنى جازالاۋ مەن ايىپقا تارتۋ ەمەس, ەكولوگيالىق ورتانى ساۋىقتىرۋعا قىزمەت ەتۋ كەرەكتىگىن باسا ايتتى.
- پرەزيدەنت قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاسىل ەكونوميكاعا كوشۋ كەزەڭدەرىن ناقتى بەلگىلەپ بەردى. ەلباسى جارلىعىمەن بەكىتىلگەن تۇجىرىمداما بويىنشا 2020 جىلى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى – 3%, 2030 جىلى – 30%, 2050 جىلى – 50% بولۋى كەرەك. قازاقستاندا جەك سەكتورىن دامىتۋدىڭ مۇمكىندىگى كوپ, - دەيدى شافحات انەس ۇلى.
ارينە, قازاقستاندا كومىر قۋاتىن جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىمەن تۇبەگەيلى الماستىرۋعا ءالى ەرتە. بىراق بۇل ىسكە ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسى ۇلكەن سەرپىلىس بەرگەن. وسى استانا كورمەسىندە تۇساۋى كەسىلگەن 105 جوبانى قازاقستانعا ەندىرۋ بويىنشا ارنايى ورتالىق قۇرىلىپتى. «استاناداعى ەكسپو كورمەسى ەلىمىزدەگى عىلىمنىڭ دامۋىنا دا سەرپىن بەردى. قازاقستان عالىمدارى الەمدىك ارىپتەستەرىمەن بايلانىس ورناتتى. ەلىمىزدە 25 عىلىمي جوبا جۇزەگە اسۋ قارساڭىندا. ەكسپو الاڭى – تىڭ يدەيا مەن جاڭالىقتىڭ قاينار بۇلاعىنا اينالدى. كەشە عانا Microsoft كومپانياسى ەۆروپادا جەك 180 مۆت جەل ەلەكتر ستانسالارىنان ەلەكتر قۋاتىن الۋ جونىندە ۇزاق مەرزىمدى كەلىسىم-شارت جاساستى. بىلەسىز بە, ءدال وسى جەل ەلەكتر ستانساسىنىڭ مودەلى استانا ەكسپو-2017 كورمەسىندە حالىققا تانىستىرىلعان بولاتىن» دەيدى دەپۋتات شافحات وتەمىسوۆ.
«ۇكىمەت جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءىرى جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلار: قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىنداعى بەلسەندى سەرىكتەستىك», «ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ, قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جانە جويۋ ساپاسىن دامىتۋ», «ەكولوگيا جانە ەنەرگيانى ۇنەمدەۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن مۇددەلى تاراپتاردىڭ كەلەشەگى مەن ءوزارا ءتيىمدى قاتىناسى» تاقىرىپتارىندا جاسالعان باياندامالار مەن جارىسسوزدەردىڭ قاي-قايسىسى دا وتە وزەكتى بولدى. جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار حالىقارالىق ورتالىعى باسقارماسىنىڭ توراعا ورىنباسارى ارمان قاشقىنبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ گاز ونەركاسىبىن دامىتۋ دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى زياش قياقباەۆ, قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعى باسقارماسىنىڭ توراعاسى ايگۇل سولوۆەۆا جانە باسقا سپيكەرلەر ەكولوگيا تاقىرىبىنىڭ سان ءتۇرلى ماسەلەلەرىن ورتاعا سالدى.
فورۋم قورىتىندىسىندا جاسىل تەحنولوگيالار جانە ينۆەستيتسيالىق جوبالار حالىقارالىق ورتالىعى, قپو جانە باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمدىگىنىڭ اراسىندا مەموراندۋمعا قول قويىلدى. «Uralsk Green Forum – 2018» فورۋمىنىڭ قارارى قابىلداندى.
قازبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
باتىس قازاقستان
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تەمىربولات توقمامبەتوۆ
