ء«انسىز ءومىر ءومىر مە, قاڭسىماي ما,
وزەگىڭدى دەرت باسىپ, جانشىماي ما...» دەگەن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ پوەزياسىنا جازىلعان اندەر بۇگىندە قازاق مۋزىكاسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن.
مىڭجىلدىق اقىنى دەپ مويىندالعان تۇلعانىڭ ولەڭدەرىنە قازاقتىڭ ماڭدايالدى كومپوزيتورلارىنىڭ ءبىرازى ءان جازدى. كوزى تىرىسىندە ءوزى دە ولارمەن شىعارماشىلىق تاندەم قۇرىپ, تىزە قوسىپ جۇمىس ىستەگەنىن ەستەلىكتەردەن بىلەمىز. بۇل ورايدا, «سارىجايلاۋ», «داريعا, دومبىرامدى بەرشى ماعان», «سونبەيدى, اجە, شىراعىڭ» سياقتى تاماشا اندەردىڭ اۆتورى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ ەڭبەگى ءبىر توبە.
فاريزا وڭعارسىنوۆاعا ارنالعان ولەڭدى دارالاي كورسەتكەن ابيىربەك تىناليەۆكە دە, ء«سابي بولعىم كەلەدىنى» دومبىرانىڭ شاناعىندا وكسىتكەن تۇرسىنعازى راحيموۆقا دا انسۇيەر قاۋىمنىڭ العىسى شەكسىز. سول سياقتى, «ەسىڭە مەنى العايسىڭ» مۇقاعاليدىڭ ءتورت تومدىعىنداعى مىقتى ولەڭدەردىڭ ءبىرى عانا بولىپ قالار ما ەدى, ەگەر ەلەنا ابدىحالىقوۆا وعان عاجاپ ءان جازباعاندا؟!
«توقتا, بوتام, اتاڭ كەلەدى ارتىڭدانى» بوزداتقان ءسابيت ورازباەۆتىڭ داۋىسى دا بارشانىڭ كوكىرەگىندە جاتتالىپ قالدى. باسقا بىردە-ءبىر ءانشى وسى ءاندى ءدال ءسابيت ورازباەۆتاي اسەرلى ايتا المايتىن سياقتى. كلاسسيك اقىنداردىڭ شىعارمالارىن ءتىرىلتىپ جۇرگەن كومپوزيتور قالدىبەك قۇرمانالى دە «قاريالار ازايىپ بارا جاتىردى» جاڭا بەلەسكە كوتەرگەنى انىق.
«مەن دەپ ويلا» اتتى ەرتەرەكتە ايجان نۇرماعامبەتوۆانىڭ ورىنداۋىمەن تانىلعان تولەگەن مۇحامەدجانوۆتىڭ ءانىن قازىر مارجان اراپباەۆا, قايرات تۇنتەكوۆتەر شىرقاپ ءجۇر. تىڭدارمانداردىڭ ءالى كۇنگە جىلى قابىلداعانىنا قاراپ, بۇل دا ءماتىن مەن مۋزىكانىڭ ءساتتى ۇيلەسىمى دەۋگە بولادى.
سوڭعى جىلدارى مۇقاعاليدىڭ جىرلارى ەسىمى ەلگە ەلەۋسىز جاس انشىلەر مەن اۋەسقوي كومپوزيتورلاردىڭ دا «كادەسىنە» جاراپ ءجۇر. الايدا كەيبىرەۋىن تىڭداپ وتىرعاندا كوكەيىڭدى «مۇقاعالي جىرىنىڭ قادىرىن كەتىرمەگەنى دۇرىس ەدى!» دەگەن ناز تۇرتكىلەيدى. ءتىپتى, «كوتەرە المايتىن شوقپاردى بەلىنە بايلاعاندارعا» كۇيىنەتىن ساتتەرىڭ دە كوپ.
ماسەلەن, ايقىن تولەپبەرگەن «جالاڭاياق قىز» اتتى ءاندى ورىنداپ ءجۇر. ءاندى تىڭداپ وتىرىپ, مۇقاعاليدى ايايسىڭ. ءانشى جىگىت ەشقانداي ماعىناسى جوق, وداعاي سوزدەردى تىقپالاعانى سونشالىق, ولەڭ بارلىق قۋاتىنان ايىرىلىپ, بۇگىن بار, ەرتەڭ جوق قارادۇرسىن اندەردىڭ بىرىنە اينالعان. بىرنەشە رەت قايتالاپ تىڭداپ, «جالاڭاياق قىزدىڭ» ءماتىنىن قولىمىزعا ۇستاپ وتىرىپ نە ايتىپ جاتقانىن ازەر تۇسىندىك. جىردى جالاڭاشتاپ تاستاعان.
«جالاڭاياق قىزدى» اقىننىڭ كىتابىنان وقىپ وتىرىپ, جاڭبىر استىندا قالعان ق ۇلىن ءمۇسىندى ارۋدىڭ سۋرەتىن ەلەستەتۋشى ەدىك. قۇر داڭعىرلاعان مۋزىكا, سەكەكتەگەن جىگىت. كليپىن كورسەڭىز, ءتىپتى ۇيات. شوپقورانىڭ ىشىندە, بالشىققا اۋناعان قىز بەن جىگىتتى كورسەتۋ ءۇشىن باسقا ءاندى پايدالانۋعا دا بولار ەدى عوي.
توپەپ تۇرعان نوسەرگە قاراماي-اق,
ءبىر قىز كەتىپ بارادى جالاڭاياق.
ەسكە ءتۇسىپ كەتتى مە بالا كەزى,
ەلەڭ قىلماي ەشكىمدى (دە) بارادى ءوزى.
جالاڭاياق جۇرگەندەي دالا كەزىپ,
ەركىن ۇستاپ ەلىگىم بارادى ءوزىن.
ء«بىر قىز كەتىپ بارادى...» دەگەندى «بارا جاتىر» دەپ وزگەرتكەن, «ەركىن ۇستاپ ەلىگىم بارادى ءوزىن» دەگەن جولداعى «ەلىگىم» ءسوزى ءتۇسىپ قالعان. «دا», «دە» دەگەن سياقتى شىلاۋ, جالعاۋلاردى قوسقان نەمەسە ايتپاعان تۇستارى كوپ. مۇنى ۇلى اقىننىڭ مۇراسىنا مۇقيات قاراۋ دەپ ايتا الماس ەدىك. پۋشكيننىڭ «يا ۆاس ليۋبيل» دەگەن اتاقتى ولەڭىنە جازىلعان رومانس بار. ورىستىڭ انشىلەرى ەكى-اق شۋماق ولەڭنىڭ ءبىر ءسوزىن وزگەرتىپ ايتقان ەمەس. ال مۇقاعاليدىڭ ەكى شۋماعىنا ارتىق شىلاۋ, جالعاۋلار قوسىلىپ, تۇتاس ءبىر سوزدەر نەگە ءتۇسىپ قالۋى كەرەك؟! بۇل اقىنعا دەگەن قۇرمەتتىڭ ازدىعىن ايتپاعاندا, اۆتورلىق قۇقىقتى بۇزۋ ەمەس پە؟
مۇقاعاليدىڭ ەڭ العاش قازاق وقىرماندارىنا جارق ەتكىزىپ تانىتقان ولەڭى – ء«ومىر سۇرەيىك الماسىپ». ينديرا راسىلحان ونى «اق قايىڭ» دەگەن اتپەن شىرقايدى. شىنىن ايتۋ كەرەك, «اق قايىڭدى» ءان رەتىندە قابىلداۋ قيىن. مۇڭلى مۋزىكا مەن ءانشىنىڭ زارلى داۋىسى ءماتىننىڭ قىرىق قاتپارىن اشا الماعان. مۇقاعاليدىڭ سوزىنە جازىلعان وزگە اندەردى ىڭىلداپ ايتىپ جۇرگەن ادامداردى كەزدەستىرىپ جاتامىز. بىراق ينديرا راسىلحاننىڭ ورىنداۋىنداعى شىعارما تۋرالى ولاي دەي المايمىز. سەبەبى «اققايىڭدا» ءان جوق, تەك زارلى ىرعاق قانا بار.
جاڭا اندەردىڭ ءبارىن بىردەي كۇرەسىنگە تاستاۋدان اۋلاقپىز. مەيرامبەك بەسباەۆ «كوزىمە كورىنبەسەڭ, كورىنبە سەن» دەگەن مۇقاعاليدىڭ سوزىنە جازىلعان ءاندى ورىندايدى.
«كوزىمە كورىنبەسەڭ, كورىنبە سەن,
كۇنىم بوپ تۇرا بەرگىن كوگىمدە سەن.
بۇلت بولىپ شۋاعىڭدا تۇتىلا قاپ,
نوسەر بوپ سەلدەتىپ مەن توگىلمەسەم» دەگەن قايىرماسىنا كەلگەندە, ەركىڭنەن تىس قوسىلىپ كەتكەنىڭدى بايقاماي قالاسىڭ. كومپوزيتور تۋرالى اڭگىمە باسقا. ءاننىڭ ارلەنۋى دە, مەيرامبەكتىڭ داۋىسى دا ماتىنمەن شەبەر ۇيلەسكەنى كوڭىل قۋانتادى. قانات پەن ايتكۇل قۇدايبەرگەنوۆتەر العاش شىرقاپ شىققان «ساعىندىم» اتتى ءاندى دە وزگەشە باياۋ ناقىشپەن, بىراق بوياۋىن بۇزباي الىپ شىقتى.
«كاسپي» توبىنىڭ ورىنداۋىنداعى «جارىعىم-اي», ەربولات قۇدايبەرگەنوۆ رەپ جانرىندا وڭدەگەن «سۇيگىسى كەلە بەرەر سۇيگەن ەرىن», ء«سات» تريوسىنىڭ رەپەرتۋارىنداعى «قايتەمىز كونبەگەندە…» ءبىرشاما اسەرلى شىققان دۇنيەلەر. «نۇر-مۇقاسان» مەن «مۋزارت» توپتارى «باقىتىڭدى جىرلايدى», «سەنىڭ كوزىڭ…» سياقتى شىعارمالاردى دا ءوز دەڭگەيىندە الىپ شىقتى. اتالعان اندەر ءتۇرلى حيت شەرۋلەردە توپ باستاعانى – جاقسىلىقتىڭ نىشانى.
قاراپ وتىرساق, مۇقاعالي ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەر قازاقتىڭ مىقتى انشىلەرىنىڭ رەپەرتۋارىنا ەنىپتى. حالىق ءارتىسى روزا رىمباەۆا ايتاتىن «ناۋرىز-دۋمان» جىل سايىن ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى تەلەديدار, راديولاردان بەرىلىپ, الاڭداردا شىرقالىپ جاتادى. ءسابيت ورازباەۆ, نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, ماقپال ءجۇنىسوۆا, ەلەنا ابدىحالىقوۆا, رامازان ستامعازيەۆ, مەيرامبەك بەسباەۆ... بۇلاردىڭ قاي-قايسىسى دا ميلليونداردىڭ جۇرەگىندە ءىز قالدىرعان ونەردىڭ ناعىز مايتالماندارى ەكەنى ءسوزسىز. ياعني مىقتى ءماتىن كومپوزيتوردىڭ شابىتىنا ارقاۋ بولدى, ورىنداۋشىسىن دا بيىككە كوتەردى. مۇقاعاليدىڭ اندەرى انشىلەردى ءشامشىنىڭ سوزىمەن ايتقاندا «تاعى ءبىر بيىككە لاقتىردى». ال شابىتسىز تۋعان شالكەم-شالىس دۇنيەلەر ەلەۋسىز قالا بەرگەن. ەلەۋسىز قالعانىمەن, اقيىق اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنان حابارى ازداۋ جاس بۋىن مۇقاعاليدى سول ءانشى ارقىلى تانيدى. ءانشى بۇزىپ ايتسا, ولار دا اقىننىڭ ءسوزىن ءدال سولاي «قيسىق» كۇيىندە قابىلدايدى. سول جاعى الاڭداتادى.
اۋلاداعى جاستار دا, ۇلكەن ساحناداعى انشىلەر دە ءجيى شىرقايتىن ءبىر ءان بار. «ۇناتامىن» دەپ اتالادى. ءسوزىن جازعان مۇقاعالي, ءاننىڭ اۆتورى اتاقتى بارد ءانشى تابىلدى دوسىموۆ.
«ۇناتامىن مەن سەنى, دەگەنمەنەن,
كورمەگەندى وزگەدەن سەنەن كورەم.
ءوز وبالىڭ وزىڭە, وزىڭنەن كور,
عايىپ بولسام ءبىر كۇنى ەگەر دە مەن»,– دەپ كەلەتىن ءاننىڭ جارىق كورگەنىنە جيىرما جىلدان اسسا دا, ءالى كۇنگە ەسكىرگەن جوق. تابىلدىنىڭ ءوزى شىرقاعان ءاندى قازىر ۇلى ابىل شىعارماشىلىق كەشتەرىندە ورىنداپ ءجۇر. ايتايىن دەگەنىمىز, ءان اۆتورى تابىلدى دوسىموۆ ولەڭنىڭ ەكىنشى شۋماعىنداعى «سەنىڭ عانا ىرقىڭا باس الدىرىپ» دەگەن جولعا ازداعان وزگەرىس ەنگىزىپ, «ىرقىڭا» دەگەن ءسوزدى «ەركىڭە» دەپ الماستىرىپتى.
«ۇناتامىن مەن سەنى,
ارمانىمداي ەڭسەلى,
جۇرەگىمنىڭ بولشەگى,
ۇناتامىن…» – دەگەن قايىرماسىن دا ءوز جانىنان قوسقان. مارقۇم تابىلدى دوسىموۆتىڭ ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, ۇلى اقىندى «تۇزەتكەنىنە» كوڭىلى كۇپتى بولعان ول جاڭا ءانىن ەڭ الدىمەن اقىن جۇماتاي جاقىپباەۆقا تىڭداتىپتى. جۇماتايعا گيتارامەن ورىنداپ بەرىپ, «اعا, مۇقاڭ ءتىرى بولسا, نە ايتار ەدى؟» دەپ سۇراعان عوي. جىردىڭ دا, ءاننىڭ دە پارقىن تۇسىنەتىن اقىن: – ء«اي, بالا, مۇقاڭ ءتىرى بولسا «كەرەمەت ءان» دەگەن بولار ەدى. ايتا بەر», – دەپ كومپوزيتوردىڭ كوڭىلىن دەمدەگەن ەكەن.
ءيا, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ شىعارمالارىنا اۋىز سالعىش اۋەسقوي كومپوزيتورلار مەن انشىلەر از ەمەس. جىردىڭ باعاسىن ءتۇسىرىپ جۇرگەندەردىڭ ءبىر پاراسىن جوعارىدا تىزبەلەپ وتتىك. سولار مۇقاعاليدىڭ مۇراسىنا قول سۇعار ساتتە تابىلدى دوسىموۆ سياقتى ءوز-وزدەرىنە «مۇقاڭ ءتىرى بولسا, نە ايتار ەدى؟» دەگەن ساۋال قويا ما ەكەن؟!
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
