ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوزىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ۇلتتىق كود, انا ءتىلى جانە كيەلى مەكەندەردىڭ ماڭىزىن انىقتاپ بەرگەن ەدى. تارلان تاريحتىڭ, جاسامپاز بۇگىنگى كۇن مەن جارقىن بولاشاقتىڭ كوكجيەكتەرىن ۇيلەسىمدى ساباقتاستىراتىن ۇلت جادىنىڭ تۇعىرناماسى ىسپەتتى بۇل باستاما ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارى تاراپىنان كەڭ قولداۋعا يە بولعانى بەلگىلى. فورۋم بارىسىندا دا وسى ماسەلەلەر تالقىلاندى.
جيىننىڭ ءبىرىنشى پانەلدىك سەسسياسى «تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى» تاقىرىبىنا ارنالدى. وعان مودەراتورلىق ەتكەن رەسەي عىلىمدار اكادەمياسى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى يگور كىزلاسوۆ تۇركى حالىقتارىنا ءتان رۋنا جازۋلارىنىڭ تۇپكى تامىرى جونىندە اڭگىمەلەپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇركى ەلدەرىنىڭ VIII-XII عاسىرداعى رۋنا جازۋلارى بىرەگەي مۇرا. ي.كىزلاسوۆتىڭ سوزىنە قاراعاندا, رۋنا جازۋى باسقا الىپبيلەرگە قاراعاندا تۇركى سوزدەرىنىڭ دىبىس ەرەكشەلىكتەرىن ءدال كورسەتەدى.
تۇركىتانۋشى پروفەسسور وسمان فيكري سەرتكايا سەسسيا بارىسىندا ۆيلگەلم تومسوننىڭ كونە تۇركى جازۋىن قالاي وقىعانىن ءتۇسىندىرىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار رەسەي عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى يگور كورمۋشين, حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, قىرعىزستاندىق كادىرالى كونكوباەۆ, گەتە ۋنيۆەرسيتەتى تۇركىتانۋ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى, پروفەسسور مارسەل ەردال, كولن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى حۋركابااتار سولونگگود تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى تۋرالى بايانداما جاسادى.
سپيكەرلەر ىلكىمدى ءىس-شارانىڭ تۇركى الەمىن بىرىكتىرەتىنىن جەتكىزە وتىرىپ, ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ىقىلىم زاماننان ارقاۋىمىزدى ۇزبەۋگە كومەكتەسەتىنىن ءسوز ەتتى. پروفەسسور م.ەردالدىڭ ايتۋىنشا, تاعىلىمى مول تاريحقا يەك ارتقان جاڭعىرۋ ماسەلەسى بارشا تۇركى تىلدەس حالىقتارعا قاجەت. ول مۇنىڭ سەبەبىن كەي تىلدەردىڭ جويىلىپ بارا جاتقانىمەن ءتۇسىندىردى.
«قازىرگى تاڭدا ءبىزدىڭ مىندەتىمىز ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى بۇكىل تۇركى تىلدەرىن تىركەپ, مادەني مۇرامىزدى كەلەشەك ۇرپاققا تاپسىرۋ. ەگەر قاندايدا ءبىر تىلدە سويلەيتىن ءتىرى جان قالماسا ادامزاتتىڭ بايلىعى كەمي تۇسەدى. بۇگىندە كەي تۇركى تىلدەرى جويىلۋ الدىندا تۇر. اسىرەسە, مەملەكەتتىك ءتىلى باسقا ەلدەردە مۇنداي قاۋىپ باسىم», دەدى م.ەردال.
سونداي-اق ول تۇركى تىلدەرىن قولدايتىن باعدارلامالاردى جاھاندىق دەڭگەيدە جۇرگىزۋدىڭ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا, م.ەردال حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وسى باعىتتا ءتيىمدى جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتىپ, يۋنەسكو-نى وسىنداي شارالاردى قارجىلاندىرۋعا جانە ۇيىمداستىرۋعا شاقىردى.
پانەلدىك سەسسيانىڭ ەكىنشى بولىگى تۇركى ءتىلى مەن ادەبي-مادەني مۇرالارىنا ارنالدى. وندا ماعجان جۇماباەۆتىڭ تۋعانىنا – 125 جىل, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تۋعانىنا – 90 جىل, ازەربايجان مەملەكەتىنىڭ قۇرىلعانىنا – 100 جىل تولۋى اتاپ ءوتىلىپ, وسى تاقىرىپتار توڭىرەگىندە بايانداما جاسالدى. ماسەلەن, قىرعىزستاننىڭ بۇرىنعى مەملەكەتتىك حاتشىسى وسموناكۋن يبرايموۆ شىڭعىس ايتماتوۆ تۋرالى كەڭ ماعلۇمات بەردى. سونىمەن قاتار يۋنەسكو-داعى تۇركيا ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ءوجال وعۋز, ياكۋتيانىڭ ۇلتتىق اسسامبلەياسى توراعاسى الەكساندر جيركوۆ تۇركى ادەبيەتى جونىندە بايانداما وقىدى. ال ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) پروفەسسورى تيمۋر كوجاوعلى ماعجان جۇماباەۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى اڭگىمەلەپ بەردى.
«ماعجان جۇماباەۆ XX عاسىرداعى قازاق پوەزياسىنىڭ ۇلى وكىلى ەكەنى ءسوزسىز. سونداي-اق ول بارشا تۇركى ادەبيەتىندە ويىپ تۇرىپ ورىن الاتىن تۇلعا. ول ەشقاشان كەڭەستىك يدەولوگياعا بوي ۇسىنعان ەمەس. ول جۇرەگىنىڭ امىرىنە قۇلاق ءتۇردى», دەپ تەبىرەندى اقىننىڭ ولەڭدەرىن اعىلشىنعا اۋدارۋمەن شۇعىلداناتىن پروفەسسور.
ايتا كەتۋ كەرەك, ت.كوجاوعلىنىڭ اعىلشىن تىلىندەگى «ماعجان – وتتىڭ, ەركىندىك پەن ماحابباتتىڭ اقىنى» اتتى كىتابى جارىق كورگەن. ول اقىننىڭ شىعارمالارىن اۋدارۋمەن 1977 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. پروفەسسور ءوز سوزىندە ماعجاننىڭ تاعى بىرقاتار ولەڭدەرىن شەكسپيردىڭ تىلىندە سويلەتەتىنىن مالىمدەدى.
اباي اسانكەلدى ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان» – پاريج
سۋرەتتى تۇسىرگەن فيزۋلي مەدجيدلي
