كورنەكى سۋرەت
اتاقتى اقمولا, قارقارالى, قوياندى جارمەڭكەلەرى جايلى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. ال بەرىسى رەسەي, ءارىسى ورتا ازيا ەلدەرىمەن, قىتايمەن اراداعى ساۋدا-ساتتىقتى ورىستەتۋدىڭ, الىس-بەرىس بايلانىستى كۇشەيتۋدىڭ ورتالىعىنا اينالعان قىزىلجار جارمەڭكەسى تۋرالى جۇرتشىلىقتىڭ بىلەرى از. ابىلاي حاننىڭ تىكەلەي باستاماشىلدىعىمەن بوي كوتەرگەن قىزىلجار جارمەڭكەسى تۋرالى زەرتتەۋ ماقالاسىندا جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى قايروللا مۇقانوۆ بىلاي دەپ جازادى: «ابىلاي حان قازاق ەلىنىڭ دەربەستىگىن ساقتاۋ جولىندا سىرتقى جاۋلارمەن قالاي ايانباي كۇرەسسە, قازاقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنىڭ وڭالۋىنا دا ەرەكشە كوڭىل بولگەن. كورشى ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىق ءىسىن نىعايتۋ ونىڭ سىرتقى ساياساتىندا باستى ورىن الدى. ونىڭ تۇسىندا رەسەيمەن, قىتايمەن, جوڭعار, حيۋا, بۇحار حاندىقتارىمەن قارىم-قاتىناس ايتارلىقتاي جانداندى».
الىستى بولجاي بىلەتىن سۇڭعىلا تۇلعا ساۋدا-ساتتىق قاتىناسىندا تەك ورىنبور جارمەڭكەسىمەن شەكتەلمەي ءسىبىردىڭ باسقا قالالارىمەن ارالاسۋعا دا ەرەكشە ءمان بەرگەن. ونىڭ ۇسىنىستارى پاتشا وكىمەتى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, كوپ ۇزاماي ور, ترويتسك, يامىشەۆ بەكىنىستەرىندە جارمەڭكەلەر قۇرىلىپ, ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق بارىنشا ءوربيدى. قىتاي جاعى دا ۇلى حانعا مول سىيلىقتار جىبەرىپ, مەملەكەتارالىق ىنتىماقتاستىققا مۇددەلىلىك تانىتادى. گەنەرال-مايور ا.تەۆكەلەۆتىڭ 1759 جىلى سىرتقى ىستەر كوللەگياسىنا جولداعان مىنا حاتى نازار اۋدارارلىق. وندا «بۇل كۇندەرى ابىلاي بۇكىل ورتا جۇزدە باس بيلەۋشى رەتىندە تانىلدى. سونىمەن قاتار ونىڭ بىلىكتى دە بىلگىر ەكەنىن جانە قىتايلىقتارمەن قاتىناس جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ ىشكە تارتۋ كەرەك» دەپ جازىلعان. وسى سەبەپتى ابىلاي حاننىڭ اسكەر شەبىنىڭ كومانديرى رودينگە جازعان حاتىنداعى اۋليە پەتر قامالى جانىنان جارمەڭكە ۇيىمداستىرۋ وتىنىشىنە پاتشا ۇكىمەتىنىڭ كەلىسۋدەن باسقا امالى قالماعان سىقىلدى. اسىرەسە اسپاناستى ەلىمەن ءبىرجولا جاقىنداسىپ كەتۋىنەن ساقتانىپ, تىلەگىن ورىنداۋعا بارىنشا مۇددەلى بولادى. 1759 جىلى 22 جەلتوقساندا پەتروپاۆل بەكىنىسىندە دالالىقتارمەن ساۋدا-ساتتىق جارمەڭكەسىن اشۋ جايلى جارلىق شىعىپ, «اششى بەلدەۋ» اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال فراەندورپقا رەسمي تۇردە حابارلانادى. ونىڭ اشىلۋىنا ابىلاي حان قاتىسىپ, جاقسىلىق حابار قازاق دالاسىنا تارايدى. ەل ىشىندە «قىزىلجار جارمەڭكەسى» دەگەن اتقا يە بولادى. كەيدە «ابىلاي حان جارمەڭكەسى» دەپ تە اتايدى.
ساۋدا الاڭى بەكىنىستىڭ تومەنگى جاعىنا ورنالاستىرىلىپ, جاعالاي كەرمە اعاشتارمەن قورشالادى. ورىس كوپەستەرىنىڭ لاۆكالارى قاز-قاتار ءتىزىلىپ, ساۋدا ايىرباس تۇرىندە جۇرگىزىلەدى. كەلەسى جىلى سامارا, ورىنبور, بۇحارا, حيۋا, تاشكەنت, كياحتا قالالارىنان, اتاقتى ءىربىت جارمەڭكەسىنەن ساۋداگەرلەر كەلە باستايدى. ەسىل وزەنىنىڭ سول جاعىن بويلاي شىعىسقا-قىتايعا قاراي «ابىلاي جولى» ساۋدا جولى ايقارا اشىلادى. پودگورنوە اۋىلىنىڭ ماڭىندا ابىلايدىڭ مەكەنى ورنالاسىپ, ءشوبى شۇيگىن القاپتاردا ءۇيىر-ءۇيىر جىلقى, تابىن-تابىن سيىر, وتار-وتار قوي باعىلىپ, جارمەڭكەگە شىعارىلادى. ساۋداگەرلەر كەرۋەنى ۇباپ-شۇباپ كاراۆاننايا كوشەسىمەن ءجۇرىپ وتەتىن بولعان. وسىلايشا قىزىلجار جارمەڭكەسى رەسەيدەن باتىس سىبىرگە, ورتا ازيا مەن قىتايعا دەيىنگى ايماقتى قامتىعان ءىرى ساۋدا نۇكتەسىنە اينالعان. 1759-1770 جىلدار ارالىعىندا العاشقى ايىرباس سارايى سالىنعان. جەرگىلىكتى قازاقتار ءتورت ت ۇلىك مال, ونىڭ ونىمدەرىن, اڭداردىڭ تەرىلەرىن اكەپ ساتسا, ورتا ازيا, قىتاي جاقتان جەمىس-جيدەك, قالى كىلەمدەر, ماقتادان, جىبەكتەن توقىلعان ماتالار, فارفور ىدىس-اياقتار, رەسەيدەن تەمىر وشاقتار, شويىن قازاندار, ءتۇرلى-ءتۇستى ورامالدار, ساماۋىرلار, بيداي, ۇن, قۇرال-سايماندار جەتكىزىلگەن. ساۋدانىڭ كۇشتى دامىعانى سونشالىق, 1777 جىلى مۇنداعى دالا تاۋارلارىنىڭ ايىرباسى وسكەمەن, سەمەي, ءجامىش, ومبى بەكىنىستەرىنىڭ ۇلەسىنەن ارتىپ تۇسكەن. 1839 جىلى 69679 باس مال ساتىلدى دەگەن دەرەك تە كەزدەسەدى.
ابىلايدىڭ باسقا ەلدەرمەن بەيبىت ماقساتتاعى قارىم-قاتىناسىن, حالقىنا جاساعان جاقسىلىعىن اقىن-شايىرلار دارىپتەپ ولەڭدەر ارناعان. ماسەلەن, ءشادى تورە جاڭگىر ۇلى «تاريحات» داستانىندا بىلاي دەپ جىرلايدى: «نوعايمەن, باشقۇرتپەن دە تاتۋلاستى, دۇشپاندىق ءبىر-بىرىنە ەش قىلماپتى. حيۋاعا ىلگەرىدە ءوزى بارىپ, ساۋدانىڭ كىشى جۇزگە جولىن اشتى». مۇنداي مىسالدار از ەمەس.
ءسوز سوڭىندا ابىلايحان قىزىلجار جارمەڭكەسى ارقىلى ساۋدا-ساتتىقتى دامىتۋمەن قاتار كوپ جىلدار بويى بەيبىت قاتار ءومىر ءسۇرۋ ستراتەگياسىن دا ۇستامدىلىقپەن جۇزەگە اسىرا بىلگەنىن باسا ايتقىمىز كەلەدى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
