– ءازيز مىرزا, قازاقستانعا العاش كەلۋىڭىز بولار؟
– ءيا. الماتىنى, جالپى قازاقستاندى العاش كورۋىم. قازاقستان ءبىز ءۇشىن – اتاجۇرت. اتاجۇرتقا تابانىم تيگەنى ءۇشىن قۋانىشتىمىن.
– حالىقارالىق ەكونوميكا, قارجى جانە ەنەرگيا كونگرەسىندە جاساعان باياندامىڭىزدى توعىز مەملەكەتتەن كەلگەن ايتۋلى عالىمدار مەن ماماندار سىلتىدەي تىنىپ وتىرىپ تىڭدادى... گەوساياساتتاعى تۇركى دۇنيەسىنىڭ ورنى مەن سالماعىن قالاي باعالايسىز؟
– بىرنەشە جۇزجىلدىقتار بويى تۇركى دۇنيەسى دۇنيە عىلىمىنىڭ ورتالىعى بولدى. ءتىپتى ورتا عاسىرلاردىڭ ءوزى تۇركىلەردىڭ قايتا وركەندەۋ كەزەڭى دەپ اتالادى. بۇل تاريحي شىندىقتى ءبىز ەشقاشان ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. ءجۇسىپ بالاساعۇني, ماحمۇت قاشقاري, احمەت عازالي, قوجا احمەت ياساۋيلاردىڭ عىلىمى وركەن جايعان ورتالىق ازيا تۇركى دۇنيەسىنىڭ كىندىگى بولىپ تابىلادى. مۇنى ءبىز ماقتان تۇتامىز. ء«دال وسى تۇركىلەردىڭ داۋىرلەۋى سياقتى, وسىعان ۇقساس وركەندەگەن تاعى قانداي ەلدەر بار؟» دەپ كوپ ويلاندىم. اقىرى «مۇنداي وركەنيەت قىتايدا بولعان» دەگەن ءتۇيىن جاسادىم. قىتاي وركەنيەتى تۇركى الەمىنە وتە ۇقساس. ول دا تۇركى وركەنيەتىمەن ءبىر مەزگىلدە كۇش جينادى. ءتىپتى مەن ونى ءبىزدىڭ بابالار وركەنيەتىنىڭ ءبىر بولشەگى دەر ەدىم. قىتاي مەملەكەتى بۇگىندە ۇلكەن قاداممەن العا باسىپ كەلە جاتىر. ەكپىنى قاتتى. ناتيجەسىندە قىتاي ەكونوميكاسى الەمدە ەكىنشى ورىنعا شىقتى. قىتاي مەن تۇركى دۇنيەسى ءبىر مەزگىلدە, بىردەي مۇمكىندىكپەن كۇش جينادى دەدىم عوي, ونى مەن مىنا مىسالدان دا بايقادىم. قىتاي مەن تۇركى الەمىنەن شىققان نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى دا ءبىر مەزگىلدە قاتار پايدا بولدى. مەن بيوحيميا سالاسى بويىنشا, ال قىتاي ايەلى مولەكۋليارلى فيزيكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارى اتاندىق. الداعى جيىرما جىلدا قىتاي بارلىق سالا بويىنشا نوبەل سىيلىعىن الا باستايتىنىنا ەش كۇمان كەلتىرمەيمىن. ويتكەنى قىتاي بىلىكتى عالىمدارىن, تالانتتى ستۋدەنتتەرىن عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىن مەڭگەرتۋ ءۇشىن ۇزدىكسىز باتىسقا اتتاندىرىپ جاتىر. بۇگىندە قىتاي الەمدىك دامۋعا ەلەۋلى اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
– تۇركى الەمىنىڭ قايتا ويانۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعان قانداي فاكتورلاردى اتاعان بولار ەدىڭىز...
– تۇركى الەمى ادامزات تاريحىنداعى كوپتەگەن عىلىمي ءبىلىم مەن ۇلى جاڭالىقتاردىڭ گەنەراتورى بولىپ كەلدى. ءبىر عانا ءال-ءفارابيدىڭ ءوزى بۇعان دالەل. قازىر السىرەگەن بولسا, ول ەڭ الدىمەن ەڭبەكتىڭ تەجەلگەندىگىنەن. باقىتقا قاراپايىم جول ەمەس, ماڭداي تەر سىڭگەن ەڭبەك قانا باستاپ بارادى. ماقسات-مۇرات قانشالىقتى قاجەت, اسقاق بولسا دا, ول ەڭبەككە تاۋەلدى. بارلىق تۇركى حالىقتارىنا قازىرگى قاجەت نارسە وسى – ەڭبەك, ەڭبەكتەنۋ. بۇكىلالەمدىك ەۆوليۋتسيا مەن عىلىم جانە وزىق ءىلىمنىڭ قوزعاۋشى كۇشى بولعان تۇركى دۇنيەسىنىڭ ءرولىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءبىزدىڭ ورتاق ماقساتىمىز بولۋى كەرەك. مەنىڭ زەرتحاناما قازاقستاننان عىلىمدى ءومىرىنىڭ ءمانى سانايتىن ىزدەنىمپاز شاكىرتتەر كەلسە, قۋانار ەدىم.
– نوبەل سىيلىعى سەكىلدى الەمدەگى ەڭ مارتەبەلى ماراپاتتى الۋعا سەبەپ بولعان ءسىز اشقان جاڭالىقتىڭ ءتۇيىنى نەدە؟
– مەن قىرىق جىلدان اسا ۋاقىت بويى ۋلتراكۇلگىن ساۋلەنىڭ دنك-عا تيگىزەتىن اسەرى توڭىرەگىندە ىزدەنىپ كەلەمىن. ۋلتراكۇلگىن ساۋلەنىڭ ناتيجەسىندە بۇزىلعان دنك كلەتكالارىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىن شۆەد توماس ليندال مەن امەريكالىق پول مودريچ تە زەرتتەدى. بىراق ءبىزدىڭ ارامىزدا ەشقاشان باسەكە, باقتالاستىق بولعان جوق. قاتەرلى دەرتتەن تۇبەگەيلى ەمدەيتىن, ايىقتىراتىن ءدارى ءالى تابىلعان جوق. بىراق ءبىزدىڭ زەرتتەۋىمىز عىلىمدا راك اۋرۋىنا قارسى كۇرەسۋدەگى ماڭىزدى قادام بولىپ ەسەپتەلەدى. ول قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنىڭ ءتيىمدى ەمىن ىزدەۋدەگى ماڭىزعا يە زەرتتەۋ رەتىندە الەمدىك قوعامداستىق تاراپىنان دا كەڭ قولداۋعا يە. ونكولوگيالىق اۋرۋمەن كۇرەستە كومەگىن بەرەتىنىنە سەنەمىن. مەنىڭ ومىرلىك مۇراتىم, عىلىمداعى ىزدەنىسىم مەن ەڭبەگىم ادامزاتتى مىڭ-ميلليون جاندى قۇربان ەتىپ جاتقان زاۋالدىڭ تىرناعىنان قۇتقارۋعا سەپتىگى تيگەنىن قالايمىن. نوبەل سىيلىعىن العاندا العاشىندا مەن دە, ايەلىم دە سەنبەدىك. تۇركى الەمى الدىنداعى ازاماتتىق قارىزىمدى قايتارعانىمدى, پارىزىمدى ورىنداعانىمدى ەندى عانا سەزىنىپ ءجۇرمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
