نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق-الەۋمەتتىك جاعدايىن جاڭارتۋ جولىندا ەڭ باستى وزەكتى ماسەلە – ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋ كەرەكتىگىن ماقسات ەتىپ قويدى. تسيفرلاندىرۋ – ادام اتقاراتىن جۇمىستاردى جاساندى ينتەللەكتىگە ارتۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى كەزدە دامىعان باتىس ەلدەرىندە, سونداي-اق وڭتۇستىك كورەيا, جاپونيا, مالايزيادا جاساندى ينتەللەكت قۇرالداردىڭ نەمەسە قاراپايىم سوزبەن ايتساق, وندىرىستەگى روبوتتاردىڭ سالماعى ارتىپ كەلە جاتىر. بولاشاقتا ادام ەڭبەگىنىڭ كەيبىر تۇرلەرىن, اۋىر فيزيكالىق كۇشتى نەمەسە بىرتەكتى قيمىلدى قاجەت ەتەتىن جۇمىستاردى روبوتتار الماستىرۋى مۇمكىن. وسىلايشا, ادامنىڭ قوعامداعى ەڭ باستى مونوپوليالىق يەلىگى – ەڭبەك مونوپولياسىنىڭ ىرگەسى سوگىلەدى. سوندىقتان بولاشاقتا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنىڭ كۇردەلەنۋ قاۋپى دە جوق ەمەس. بۇل – عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ دامۋىنان تۋىنداعان زاڭدى كورىنىس.
تسيفرلاندىرىلعان ەكونوميكادا تاۋاردىڭ نەمەسە قىزمەتتىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ارزانداۋىنا بايلانىستى كىرەتىن تابىس تا جوعارى بولادى. ونەركاسىپ سالاسىنا جاساندى ينتەللەكتى دەندەپ ەنگەن كەزدە بوسايتىن جۇمىس قولىن ادامي كاپيتالدى دامىتاتىن سالالارعا مامانداندىرۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. ويتكەنى بولاشاقتا ادامي كاپيتالدى دامىتۋ سالاسى وتە وزەكتى بولا تۇسەدى. ادامي كاپيتالدىڭ ارتىقشىلىعى قوعامنىڭ باستى بايلىعىنا اينالادى. بۇل جەردە ادامي كاپيتال دەگەنىمىز – ءبىلىم, دەنساۋلىق, مادەني-رۋحاني دامۋ, سالاماتتى ءومىر سالتى, ەكولوگيالىق تازا ازىق-ت ۇلىك, ورتاق, ت.ب. تسيفرلانعان ەكونوميكاعا ساي جاڭا ماماندىقتار, جاڭا قىزمەت تۇرلەرى پايدا بولارى انىق.
جولداۋدىڭ جەتىنشى باعىتى «ادامي كاپيتال – جاڭعىرۋ نەگىزى» دەپ اتالىپ, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن شەشۋدى كوزدەگەن ماسەلەلەر كوتەرىلگەن. ءبىلىم سالاسىندا جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وسى باعىتتا اتقارار ءىسى مەن ورنى وتە ماڭىزدى. جولداۋدا «بارلىق جاستاعى ازاماتتاردى قامتيتىن ءبىلىم بەرۋ ىسىندە ءوزىمىزدىڭ وزىق جۇيەمىزدى قۇرۋدى جەدەلدەتۋ قاجەت. ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ نەگىزگى باسىمدىعى وزگەرىستەرگە ۇنەمى بەيىم بولۋ جانە جاڭا ءبىلىمدى مەڭگەرۋ قابىلەتىن دامىتۋ بولۋعا ءتيىس» دەپ اتاپ وتىلگەن. جاقسى ءبىلىم ءبىر قۇرال سەكىلدى. قۇرالى بار كىسى جۇمىستى تەز ءارى ساپالى ىستەيدى. ءبىزدىڭ جاس وركەن, ءجاسوسپىرىم جاستارىمىز باسەكەگە قابىلەتتى مامان بولۋى ءۇشىن جاڭا نەگىزدەگى ءبىلىم بەرۋىمىز قاجەت. ول ءبىلىم ونەركاسىپتىك, الەۋمەتتىك سالالاردىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرۋى ءتيىس. ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ الەۋەتى ارتىپ كەلەدى. جوعارى وقۋ ورىندارى كاسىپكەرلىك داعدىنى مەڭگەرگەن مامانداردى دايىنداۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك بولمىسى قاتتى وزگەرىس ۇستىندە. سونى سەزەتىن الەۋمەتتىڭ تالابىنا ساي ماماندار قاتارى قالىپتاسۋى كەرەك. دەمەك جوعارى وقۋ ورىندارى بۇرىنعى كلاسسيكالىق بىلىمنەن باسەكەگە قابىلەتتى, كاسىپكەرلىككە بەيىم مامانداردى دايىنداۋعا تۇبەگەيلى بەت بۇرۋى – كۇتتىرمەيتىن ماسەلە.
بۇگىندە ەسكى تۇسىنىكتەرمەن جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز دەگەننەن اۋلاقپىن. ءبىلىم جۇيەسىنە كوپ جاڭالىقتار ەنىپ جاتىر. وعان ەش كۇمان جوق. بىراق ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن كلاسسيكالىق ءبىلىم بەرۋ شەڭبەرىنەن اۋىتقىماي كەلەمىز. بۇل بىلىمگە, داعدىعا دەگەن قوعام مەن ەكونوميكانىڭ تالابى وزگەرگەن ۋاقىتتا ازدىق ەتەدى. كاسىپكەرلىك الەۋمەتتىك قۇبىلىسقا اينالدى. الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ سان قىرى بار ەكەنى الىمساقتان بەلگىلى. ال ءبىز مامان دايىنداۋدا مۇنى ەسكەرىپ وتىرعان جوقپىز. مىسالى, جوعارى وقۋ ورىندارىندا بالالاردى تاربيەلەيمىز دەپ ءالى كۇنگە تاربيە ءىسى جونىندەگى پرورەكتور لاۋازىمىن بەلگىلەيمىز. كامەلەتكە تولعان, ەلدىڭ ازاماتى اتانعان ادامدى قايتا تاربيەلەمەكپىز بە؟ كەرىسىنشە جوعارى وقۋ ورنى وقۋعا تۇسكەن جاس ازاماتتىڭ مادەني, رۋحاني, ازاماتتىق دامۋىنا جول اشىپ, ولاردى باسەكەلەستىككە قابىلەتتىلىك تۇرعىسىنان دامىتقان الدەقايدا ءتيىمدى ەمەس پە؟ ءبىز بار ماسەلەنى كوممۋنيستىك تۇسىنىككە تىرەيتىن كەڭەستىك يدەولوگياداعىداي ەمەس, تاربيەنى ادام بالاسىنىڭ باسەكەلەستىك قابىلەتىمەن بايلانىستىرۋىمىز كەرەك. سونىڭ ىشىندە ادامگەرشىلىك, رۋحاني كەمەڭگەرلىك, رۋحاني دامۋ جونىندەگى ماسەلە قالىپ قويماعانى ءجون. باسەكەلەستىك دەگەندە «ادام ادامعا – قاسقىر» دەگەن تۇسىنىكتى ۇستانباۋىمىز قاجەت. «ادام ادامعا – دوس, باۋىر» دەگەن ۇستانىم كۇن تارتىبىنەن تۇسپەۋى كەرەك. ءبىلىم سالاسىنداعى باسەكەلەستىكتى پرەزيدەنت ۇشتىلدىلىك تۇرعىسىنان دامىتۋدى ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ كوپتەگەن ازاماتتارى ەكى ءتىلدى. ءۇشىنشى ءتىل – اعىلشىندى مەڭگەرەتىن بولساق, وندا ءبىزدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىز كەڭەيىپ, ءبىلىم سالاسىندا جاسالاتىن جاڭالىقتار كوبەيەرى ءسوزسىز.
2016 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارى وقۋ ورىندارى باسشىلارىن (توپ-مەنەدجەرلەرىن) دايارلاۋ جانە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ» كۋرسى باعدارلاماسىنا قاتىسۋ ءساتى ءتۇستى. كۋرس «كاسىپكەرلىك ۋنيۆەرسيتەت» دەپ اتالىپ, ونىڭ باعدارلاماسى 3 كەزەڭنەن تۇردى. سونىڭ ەكىنشى كەزەڭى وڭتۇستىك كورەيادا ءوتتى. وڭتۇستىك كورەيانىڭ ءبىلىم-عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى ءھام تاجىريبەسىمەن تانىسۋ ماقساتىندا سەۋلدە بولعانىمىزدا, شەت ءتىلىن مەڭگەرۋدەگى سول ەلدىڭ ستراتەگياسى قىزىقتىردى. مەكتەپتە وقۋشى قاي تىلدە ءبىلىم الامىن دەسە دە مۇمكىندىك جاسالعان. بىراق مەكتەپتى ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەمىن دەگەن تالاپكەردىڭ الدىنان اعىلشىن ءتىلى كۇتىپ تۇرادى. سەبەبى جوعارى وقۋ ورنى باعدارلاماسىنىڭ 40 پايىزى اعىلشىن تىلىندە. جوعارى وقۋ ورنىندا ءبىلىم العىڭىز كەلە مە, وسى تالاپقا كونەسىز. دەمەك مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ جوعارى وقۋ ورنىندا وقيمىن دەگەن ازامات الدىندا نە كۇتىپ تۇرعانىن بىلەدى. ەكىنشىدەن, باكالاۆريات بىتىرگەن جاس ماگيستراتۋراعا, دوكتورانتۋراعا تۇسەتىن بولسا دا اعىلشىن ءتىلىن 100 پايىز مەڭگەرۋى كەرەك.
ولار ماگيسترانتتاردى ءوز جەرىندە, ال دوكتورانتۋرانى اقش پەن ۇلىبريتانيادا وقىتقان. ءسويتىپ شەتەلدە ءبىلىم الىپ, ەلگە ورالعان PhD ماماندارى باكالاۆريات, ماگيسترانتتارعا ءدارىس بەرىپ, ولاردى ماماندىققا باۋلىعان. ءبىز بارعان كAIST اتتى ۋنيۆەرسيتەت ءاربىر ستۋدەنتتى, اسىرەسە ماگيستراتۋراعا تۇسكەن ستۋدەنتتى كاسىپكەرلىككە دايىندايدى. ماگيستراتۋرادا وقۋعا تالپىنعان تالاپكەر ءوزىنىڭ بيزنەس يدەياسىن دا ۇسىنادى. ەگەر بيزنەس جوباسى كوڭىلگە قونىمدى بولسا, جاقسى باعا الادى. ماگيستراتۋرا وقۋ بارىسىندا سول جوبانى جۇزەگە اسىرىپ, وقۋ بىتىرگەن سوڭ ءوزىنىڭ بيزنەسىن نارىققا قوسا الاتىن مامان بولىپ شىعادى. بۇگىنگى ادام كاپيتالى دەپ وتىرعانىمىزدىڭ ءمانى وسىندا. ەلىمىزدەگى جوو-دا ادامدى باعالاۋ, ونى كاسىپكەرلىككە باۋلۋ جاعى كەمشىن بولعاندىقتان, ءبىتىرۋشى ماماندار دا كاسىپكەرلىككە بىردەن مويىن بۇرا قويمايدى. جولداۋعا سۇيەنەتىن بولساق, ءبىز ستۋدەنتتەردى باكالاۆريات كەزىنەن باستاپ كاسىپكەرلىككە باۋلۋىمىز كەرەك.
قازىر ءبىلىم باعدارلاماسى ەكى جىل سايىن جاڭارۋدا. الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ ءتورت جىلدا بەرگەن ءبىلىمىمىز كادەگە اسپاۋى ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان ماماندىقتىڭ شەڭبەرىندە قالىپ قويماي, دۇنيەتانىمى كەڭ, ويلاۋ قابىلەتى كرەاتيۆتى جاستاردى تاربيەلەۋىمىز كەرەك. ءالى كۇنگە يدەولوگيالىق ماقساتتاعى ماسەلەلەردى ءبىر قالىپپەن كىرپىش قۇيعانداي, تار شەڭبەردىڭ اياسىندا عانا وقىتامىز. جاستارعا «نەگە كاسىپكەر بولمايدى؟» دەپ كىنا دا ارتامىز. قازىرگى زاماندا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ميسسياسى بولاشاق ماماندى نارىق زاڭدىلىعىنا بەيىمدەلە الاتىن, تىڭ يدەيالار تاۋىپ, تىعىرىقتان شىعاتىن, پسيحولوگيالىق, فيزيكالىق تۇرعىدان دايىن, سالاماتتى ازامات رەتىندە تاربيەلەۋگە كوڭىل ءبولۋى كەرەك. جوو-داعى ميسسيا دۇرىس قويىلماي, جاڭا زامانعا بەيىمدەلگەن ماماندار شىقپايدى.
دامىعان ەلدەردە جوو-نى بىتىرگەن تۇلەكتەردىڭ بارلىعى ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىس ىستەمەيدى. وزىمىزدە دە ديپلومىنا ساي كەلمەيتىن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جاستارعا كوزقاراس تۇزەلۋى ءتيىس. الەمدىك ءۇردىس سونداي. نارىقتا ءوز ماماندىعى بويىنشا ورىن تابىلمادى ما, جەكە كاسىبىن اشىپ, يدەياسىن دامىتاتىنداي ادام بولۋى كەرەك. ءبىز ۋاقىتتىڭ وسىنداي تالاپتارىنا ىلەسە بىلسەك, پرەزيدەنتتىڭ جولداۋىندا ايتىلعان باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى يگەرۋدى دە ورىنداعان بولار ەدىك.
الماسبەك ابسادىق,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
قوستاناي
