سكريپال وقيعاسىنا بايلانىستى ماسەلە ءسال باسىلا بەرگەندە, وتكەن جەكسەنبىگە قاراعان ءتۇنى سيريانىڭ داماسك ماڭىنداعى دۋما قالاسىندا حلور تولتىرىلعان بومبا جارىلىپ, ونداعان ادام مەرت بولعانى تۋرالى اقپارات سول ساتتە بۇكىل الەمدى شارلاپ كەتتى. قۇربان بولعانداردىڭ دەنى بالالار ەكەن. بۇل قايعىلى جاعدايدى باتىس ەلدەرى مەن سيريا وپپوزيتسياسى باشار اساد اسكەرىنەن كورەدى, سونداي-اق ولار بۇعان رەسەيدىڭ دە قاتىسى بار دەپ سانايدى.
دايىن بولۋعا شاقىرىپ, دوق كورسەتتى
بارىنەن بۇرىن وسىعان قاتىستى اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپتىڭ رەسەيگە باعىتتاپ پەنتاگون تاراپىنان جاسالۋى مۇمكىن زىمىران سوققىسىنا دايىن بولۋعا شاقىرىپ, دوق كورسەتۋى تىم وعاشتاۋ بولدى. اقش پرەزيدەن-
ءتىنىڭ الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان بۇل جازباسى ونسىز دا ۋشىعىپ تۇرعان رەسەي مەن باتىس اراسىنداعى شيەلەنىستى ودان ءارى اسقىندىرىپ جىبەردى.
دەگەنمەن رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ وتكەن سارسەنبى كۇنى ماسكەۋدە شەتەل ەلشىلەرىنەن سەنىم گراموتاسىن قابىلداۋ سالتاناتىندا سويلەگەن سوزىندە ايتقان پىكىرىنە قاراعاندا, رەسەيلىك تاراپ قاندايدا ءبىر «زىمىران اتقىلاۋعا» بارمايتىن سياقتى. گەوساياسي جاعدايدىڭ ۋشىعىپ بارا جاتقانىن, ول الاڭداۋشىلىق تۋعىزباي قويمايتىنىن اتاپ وتكەن ۆ.پۋتين: ء«بارىبىر تۇبىندە پاراساتتىلىق ۇستەمدىك قۇرادى. حالىقارالىق قاتىناستار ءوزىنىڭ ۇيلەسىمدى ارناسىنا تۇسەدى جانە الەمدىك جۇيە بۇرىنعىدان دا تۇراقتى ءارى بولجاۋعا بولاتىنداي قالىپقا كەلەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەدى.
وسى «حيميالىق شابۋىل» ماسەلەسى سەيسەنبىدە بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندە دە ءسوز بولدى. كەڭەس وتىرىسىندا رەسەي دە, اقش تا سيرياعا قاتىستى ءوز الدارىنا جەكە-جەكە قارار جوباسىن ۇسىنعان ەدى. ەكى جوبا دا قابىلدانبادى. ەڭ دۇرىسى وسى بولدى. سەبەبى بۇل «حيميالىق شابۋىل» تىڭعىلىقتى زەرتتەۋدى, جان-جاقتى تالداۋدى قاجەت ەتەدى... ال د.ترامپتىڭ سەس كورسەتۋىنەن سوڭ سيريانىڭ ۇكىمەت اسكەرى دەرەۋ حمەيميمدەگى رەسەيدىڭ اسكەري بازاسىنا كوشىرىلدى. سونداي-اق باشار اساد اسكەرىنىڭ باس شتابى دا باسقا جەرگە اۋىستىرىلدى.
كوپ كەشىكپەي اقش جەرورتا تەڭىزىنىڭ شىعىسىنا, دالىرەك ايتقاندا سيريا جاعالاۋىنا اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ «گارري س.ترۋمەن» دەپ اتالاتىن ۇشاقتارى بار كەمەلەر توبىن, بىرنەشە كرەيسەرى مەن سوعىس كەمەلەرىن اتتاندىردى. كەيبىر اقپاراتتار بو-
يىنشا, توپتا اقش اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنىڭ 6,5 مىڭ اسكەري قىزمەتشىسى بار. بۇدان بولەك «توماگاۆك» قاناتتى زىمىراندارمەن جابدىقتالعان «دونالد كۋك» ەسكادرالىق ميناتاسىعىش كەمەسى جەرورتا تەڭىزىنە جەتىپ ۇلگەردى. اقش بيلىگى وسىنشاما سوعىس تەحنيكالارىنىڭ جەرورتا تەڭىزىنىڭ شىعىسىنا قاراي «جورتۋىن» جوسپارعا سايكەس دەپ تۇسىندىرۋدە. ساراپشىلار ەگەر قاجەتتىلىك تۋا قالسا, ءدال وسى كەمەلەر سيريانىڭ اسكەري نىساندارىنا سوققى بەرەتىنىن جوققا شىعارمايدى.
اق ءۇي باسشىسى د.ترامپ 11 ساۋىردە سيرياعا زىمىران شابۋىلىن جاساۋ تۋرالى ناقتى شەشىم 24-48 ساعات ارالىعىندا قابىلداناتىنىن ايتقان ەدى. سونداي-اق ول شابۋىل جاساماس بۇرىن ءبىرىنشى كەزەكتە لوندون جانە پاريجبەن اقىلداساتىنىن دا ەسكەرتتى. بىراق بريتاندىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى تەرەزا مەي اسكەري ءىس-قيمىلعا قوسىلۋ ءۇشىن د.ترامپتان سيرياداعى حيميالىق شابۋىل جونىندە ناقتى دەرەكتەردى تالاپ ەتكەن. بىراق كەيىن پرەمەر-مينيستر اقش-تىڭ ۇسىنىسىنا قولداۋ ءبىلدىردى. بۇعان فرانتسيا دا قوسىلدى. ال رەسەي مەن سيريا تاراپتارى بۇل ايىپتاۋلاردى تەرىسكە شىعارىپ وتىر.
قازىرگى كەزدە رەسەيلىكتەر وزدەرىنىڭ سيريا اۋماعىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىن, اسكەري بارلاۋ جانە شابۋىل-
داۋشى بولىمشەلەرىن سوعىس جاعدايى رەجىمىنە كەلتىرگەن. سونىمەن قاتار رەسەي اسكەري-تەڭىز كۇشتەرى تارتۋس پورتىنان بارلىق كەمەلەرىن شىعارعاندىعى جونىندە دەرەك بار.
اقش باستاعان ۇلىبريتانيا مەن فرانتسيا ەلدەرى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, 14 ساۋىردە داماسك ۋاقىتى بويىنشا تاڭعى تورتتەر شاماسىندا سيرياعا زىمىرانمەن سوققى بەردى. بۇل جاعداي الەم جۇرتشىلىعىن الاڭداتىپ وتىر.
پەنتاگوننىڭ اقپاراتتارىنا قاراعاندا, بۇل جولعى اۋە سوققىسى بۇدان ءبىر جىلداي بۇرىنعى سيريانىڭ شايراتتاعى اسكەري بازاسىنا جاسالعان شابۋىلداردان ەكى ەسەدەي كۇشتى بولعان. ءبىر جاقسىسى – ادام شىعىنى تۋرالى اقپارات جوق. راس, سوققى بەرۋ تۋرالى الدىمەن اقش پرەزيدەنتى دونالد ترامپ مالىمدەمە جاسادى, ودان كەيىن فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون مەن ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى تەرەزا مەي ماسەلەگە قاتىستى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
«اڭگىمە ازامات سوعىسىنا ارالاسۋ نەمەسە ب.اساد رەجىمىن اۋىستىرۋعا بايلانىستى ەمەس, دەدى ت.مەي. سيرياعا بەرىلگەن اۋە سوققىلارى حيميالىق قارۋدى قولدانىپ, جازاسىز قالۋعا بولادى دەپ سانايتىنداردىڭ بارلىعىنا بەرىلگەن ەسكەرتۋ». ال فرانتسيا پرەزيدەنتى ە.ماكرون «سيريا قىزىل سىزىقتان ءوتىپ كەتتى. ءبىز حيميالىق قارۋ قولدانۋىنا شىداپ وتىرا المايمىز» دەدى.
گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل دە اقش, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيانىڭ سيرياعا سوققى بەرۋىن قولدايتىنى تۋرالى مالىمدەدى. سونداي-اق جاپونيا ۇكىمەتى جانە تۇركيا دا حيميالىق شابۋىلعا جاۋاپ رەتىندە سيريا نىساندارىنا سوققى جاسالۋىن قولدايتىنىن ءبىلدىردى.
ال يران پرەزيدەنتى حاسان رۋحاني باتىس ەلدەرىنىڭ سوققىسى تاياۋ شىعىستاعى تۇراقسىزدىق پەن تەرروريزمدى كۇشەيتۋگە باعىتتالىپ وتىر دەپ سانايدى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين بۇل ماسەلەگە «اگرەسسيا» دەگەن باعا بەردى. «بۇل بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ جارعىسىن بۇزۋ بولىپ تابىلادى. اقش ءوزىنىڭ وسىنداي ءىس-قيمىلىمەن سيريا حالقىن گۋمانيتارلىق اپاتقا ۇرىندىرىپ وتىر», دەگەن ۆ.پۋتين بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شۇعىل وتىرىسىن شاقىردى. سەنبى كۇنى وتكەن وتىرىستا رەسەي اقش-پەن ونىڭ وداقتاستارىنىڭ سيرياداعى نىسانالارعا شابۋىلىن ايىپتاعان قارار ۇسىنعانىمەن, داۋىس بەرۋ ناتيجەسىندە ول قابىلدانباي قالدى.
بىرقاتار مالىمەتتەرگە قاراعاندا, اقش, ۇلىبريتانيا جانە فرانتسيانىڭ قارۋلى كۇشتەرى سيريا اۋماعىنا 100-دەن استام قاناتتى زىمىراندارى مەن «اۋە-جەر» كلاسىنداعى زىمىراندارىن جىبەرگەن. اقش اسكەري كۇشتەرىنىڭ ەكى كەمەسى قىزىل تەڭىزدەن جانە جەرورتا تەڭىزىنەن سوققى بەرگەن. قارۋلى وپەراتسيا 50 مينۋتقا جۋىق ۋاقىتقا سوزىلىپتى. ەلدىڭ بىرقاتار ينفراقۇرىلىمدارىنا زاقىم كەلگەن.
وسى جاعدايعا بايلانىستى ەلىمىزدىڭ بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى تۇراقتى وكىلى قايرات وماروۆ تا مالىمدەمە جاسادى. ول قازاقستاننىڭ سيرياداعى جاعدايعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, حالىقارالىق قۇقىق پەن زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋعا شاقىراتىنىن مالىمدەدى. «قازاقستان «اسكەري قيمىل – قاۋىپسىزدىك كەڭەسى ماقۇلداعان جاعدايدا عانا قولدانىلۋى مۇمكىن سوڭعى شارا» دەگەن ۇستانىمدى قولدايدى. بۇل كەڭەس كەشە بولعان اسكەري سوققىنى ماقۇلداعان جوق», دەدى ول.
قارا التىن باق ەمەس, سور بولدى
سيريا مۇناي ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ قاتارىندا بولعانىمەن, ونى ساۋدالاپ, قىرۋار پايدا تاۋىپ ءجۇردى دەپ ايتا المايمىز. بۇل ەل پارسى شىعاناعىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەرگە اسا باي مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى سانالاتىن... وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن الەمنىڭ كوپتەگەن بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى نورۆەگيا گەولوگيالىق بارلاۋ كومپانياسىنىڭ سيريا اۋماعىنان مۇناي مەن گازدىڭ مول قورى تابىلعانى جونىندە اقپارات تاراتتى. تابىلعان ون ءتورت مۇناي باسسەينىنىڭ تورتەۋى سيريانىڭ ليۆانمەن شەكاراسىندا ەكەن. بۇل كەن ورىندارى مۇناي وندىرۋدەن توعىزىنشى ورىندا تۇرعان كۋۆەيتپەن دەڭگەيلەس قارا التىن ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنە جەتەعابىل كورىنەدى.
سونىمەن قاتار بۇدان باسقا تاعى ءتورت كەن ورنىنداعى مۇناي قورى كيپر, ليۆان جانە يزرايل ەلدەرىندەگى مۇناي قورلارىمەن بىردەي ەكەن. مىنە, وسى مول بايلىق يگەرىلگەن جاعدايدا سيريانىڭ تاۋلىگىنە 6-7 ميلليون باررەل مۇناي وندىرۋگە الەۋەتى جەتەدى. بۇل – مۇناي وندىرۋدەن الدىڭعى ورىندا تۇرعان ساۋد ارابياسى وندىرەتىن قارا التىننىڭ جارتىسى. نورۆەگ گەولوگتارى سيريا اۋماعىنان, سونداي-اق ءىرى كولەمدە گاز قورىن دا تاپقان. ەل اۋماعىنان تابىلعان وسى مۇناي مەن گازدىڭ مول قورى سيريا حالقىنىڭ باعى ەمەس, سورى بولدى. ويتكەنى كەزىندە سيريا قاتار ەلىنىڭ ءوز اۋماعى ارقىلى گاز قۇبىرىن تارتۋىنا قارسى بولدى جانە وزدەرىندە وندىرىلەتىن گازدى ەۋروپاعا ەكسپورتتاۋدى كوزدەدى. بۇل اقش-تى وداقتاستارى سانايتىن ساۋد ارابياسى مەن قاتارعا ۇنامايتىنى سول كەزدە-اق بەلگىلى بولعان...
سيريا اراب رەسپۋبليكاسى ستراتەگيالىق جاعىنان الىپ قاراعاندا وتە قولايلى ايماققا ورنالاسقان. سەبەبى بۇل مەملەكەت ەۋروپا, ازيا جانە افريكا قۇرلىقتارىنىڭ تۇيىسكەن تۇسىندا جاتىر. وسى قۇرلىقتار ەلدەرىنەن ءارى-بەرى اعىلعان جۇك تاسىمالى مەن كولىك قاتىناسىنىڭ سيريا جەرىن باسىپ وتپەيتىنى سيرەك. مۇنداي ستراتەگيالىق ماڭىزى ەرەكشە ەل مەن جەرگە اركىم دە قىزىعاتىنى, ءتىپتى كوز الارتاتىنى انىق. ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەر سيرياعا اۋەدەن سوققى بەرىلگەن كەزدىڭ وزىندە-اق «بۇل ۆاشينگ-
تون مەن ماسكەۋدىڭ تارتىسى. قايسىسى جەڭسە, ايماقتى سول باقىلاۋىنا الادى» دەپ ايتقاندارى بۇگىندە اينا-قاتەسىز كەلىپ وتىر.
سوعىس قاسىرەتىن قاراپايىم حالىق تارتتى
سيرياداعى ازاماتتىق سوعىستىڭ باستالعانىنا سەگىز جىلدان استى. بۇگىندە ول تاياۋ شىعىستىڭ ەڭ اۋىر سوعىس وشاعىنا اينالدى. وسى جىلدار ىشىندە شامامەن 400 مىڭ ادام ومىرىمەن قوشتاسقان. سونداي-اق 3 ميلليون ادام جارالانىپ, 1 ميلليون ادام مۇگەدەك بولىپ قالدى دەگەن مالىمەت بار. سوعىستىڭ كەسىرىنەن ميلليونداعان ادام بوسقىنعا اينالىپ, تاريحي عيماراتتار قايتا تۇزەۋگە كەلمەستەي بولىپ ۇيىندىگە اينالدى.
يوردانيا شەكاراسىنداعى دەرا قالاسىندا باس كوتەرگەن ەل بيلىگىنە قارسى نارازىلىق شارالارىن اتىس قارۋلارى ارقىلى اۋىزدىقتاۋعا تىرىسقان كەزدە ەلدىڭ بارلىق وڭىرىندە قارسىلىق ارەكەتتەرى بوي كورسەتتى. كەيىن ول قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاستى... سەگىز جىل بويى تولاستاماعان ازاماتتىق سوعىستىڭ ۋشىققان كەزدەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە 2014 جىلدىڭ ماۋسىم ايىنداعى وقيعا اتالادى. سەبەبى يليم/دايش تەررورلىق ۇيىمى سيريا مەن يراكتىڭ سولتۇستىگىندەگى باسىپ العان ايماقتاردا «حاليفات» جاريالادى. ءۇش ايدان كەيىن اقش-تىڭ جەتەكشىلىگىندەگى حالىقارالىق كۇشتەر يليم/دايش-قا قارسى اۋە شابۋىلدارىن باستادى. سوعىس بارىسىن وزگەرتكەن بۇل وقيعا 2015 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ورىن الدى. سيرياعا اسكەري نىساندارىن ورنالاستىرعان رەسەي اساد بيلىگىنە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن اسكەري وپەراتسيالاردى قولعا الدى. ول كەزدە جاعداي بۇرىنعىدان دا قاتتى ۋشىققان ەدى.
سيريادا جالپى حالىق سانى سوعىس باستالماي تۇرعاندا 23 ميلليون ادام ەكەن. بۇگىندە 11 ميلليون سيريالىق سوعىس كەسىرىنەن ەلىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولعان, 6,1 ميلليون ادام ءۇي-جايىنان ايىرىلىپ, ءوز ەلىنىڭ اۋماعىندا بوسقىنعا اينالعان. ال 5,4 ميلليوننان استام سيريالىق تۇركيا, ليۆان, يوردانيا, يراك جانە مىسىر سەكىلدى كورشى ەلدەرگە باس ساۋعالاپ قاشقان. ساراپشى ماماندار سوعىستىڭ سيريانىڭ ينفراقۇرىلىمدارىنا ورنى تولماس زالال اكەلگەنىن ايتادى. وسى جىلدار ارالىعىندا سوعىس زۇلماتى ەل ەكونوميكاسىن 30 جىلعا كەيىن شەگەرگەن. ال وتكەن جىلدىڭ شىلدە ايىندا دۇنيەجۇزىلىك بانك تاراپىنان سوعىستىڭ ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق سالدارىنا قاتىستى جاسالعان باياندامادا ىشكى جالپى ءونىم بويىنشا جيىنتىق شىعىننىڭ 226 ملرد دوللاردى قۇراعانى كورسەتىلگەن ەكەن.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
