كوركەم ونەردە باقىتتى پەندەنىڭ ءومىرىن سومداۋ, كەرىسىنشە, قيىننىڭ قيىنى, بىراق, باقىتسىز وبرازدىڭ قالام تارتاتىن قاسيەتى, سيپاتى كوپ. دەمەك, بىردەي باقىتى بار شاڭىراقتىڭ بەينەسىن جاساۋ, مىڭ سان ءتۇرلى قايعى-قاسىرەتتىڭ الا-قۇلا كەلبەتىن كەيىپتەۋدەن الدەقايدا اۋىر.
ومىردەگى وڭاي نارسە كوڭىلدەگى شىعارمادا وڭايعا سوقپايدى. الايدا, جان شوشىعان اقىرەتتەن اسقان, كىسى قورىققان قيامەتتەن وتكەن, تالانى تاۋسىلعان تاعدىر تالايىنا قارسى تۇرا العان قايرات تۋرالى جازۋ – بارىنەن دە بيىك, بارىنەن دە ۇستەم جاسامپاز رۋح يەسىنىڭ قولىنان عانا كەلەدى ەكەن.
ءبىرىنشى ءبولىم.
دەكارتتىق ءپالساپا
قالامگەر نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ ءۇمىت تۋرالى كىتابى, ادامعا بىتكەن اقىل-وي مەن قاجىر-قايراتتىڭ شەكسىزدىگىن راستايتىن فورمۋلا ءتارىزدى. ءبىر ادامنىڭ بويىنا قونعان وسىنشاما زور قابىلەت-دارىن, قاجىماس قايرات قايدان تامىر تارتقان دەپ ويلايسىز. جارايدى, جەلىمدەي جابىسقان دەرت بەس جىل بويى ەر كوڭىلگە قايعى بايلاپ ازاپتاسىن, ءتىپتى, نارداي ازامات تابانى كۇرەكتەي ون جىل بەينەت كورسىن, بىراق وتىز بەس جىلعا تارتا ۋاقىت ادام بالاسىن كەرەۋەتكە تاڭعان سىرقات كۇشىنە ەشكىم شىدامايتىنداي كورىنەدى. باسقا تۇسكەن بەينەت شەكسىز بولسا, سول بەينەتتى كوتەرە الاتىن ادامنىڭ قايرات-جىگەرى دە, كۇش-قۋاتى دا, ىنتا-نيەتى دە تاۋسىلمايدى ەكەن. ەر-ازامات باسىنا كۇن تۋعاندا, كولدەنەڭ كەلگەن ناۋقاستان ەزگەن سايىن ەزىلىپ, جاتىپ الماي, ەركىنە سەنىپ, قاھارىنا ءمىنىپ, اقىل-ويىنا سۇيەنىپ, قيىندىققا مويىماي, قارسى كوتەرىلگەنىن كۇتەدى ەكەن ەل. كۇرەسكە دايارلىعى, باتىل ۇمتىلىسى حالىقتى دا رۋحتاندىرادى. مەحناتتىڭ جانعا باتقانى ءومىردىڭ قايتپاستىعىمەن, ازاپتىڭ سالماعى قايعىنىڭ ۇزاقتىعىمەن ولشەنەدى.
زاڭعار ويشىل مەراب مامارداشۆيلي قالىپتاسقان ۇعىم-تۇسىنىكتەردى قولدانۋ مەن ويلاۋ ۇدەرىسىن شاتاستىرىپ الماۋ جونىندە پىكىر قوزعاپ ەدى. وي دەگەنىمىزدىڭ ءبارى ويلاۋ ەمەس. ويلاۋ ءبىر نارسەنىڭ قاسيەتتەرىن جىكتەۋدەن باستالادى, سوسىن, سالىستىرا وتىرىپ باسقا ءبىر نارسەدەن ايىرماسىن تابۋدان تۇرادى. دەمەك, وي ءبىر ساتتىك قۇبىلىس ەمەس, بىرىنەن سوڭ ءبىرى توگىلىپ جاتاتىن جۇيرىك ويلاردىڭ تاسقىنى.
نەمات – ءپالساپاشى. ول شىعارماسىندا بەينەلەنىپ وتىرعان كەز كەلگەن ماسەلەنى وي ارناسىنا ءتۇسىرىپ, سودان قۋالاي وتىرىپ, جان-جاقتى تالقىلايدى, زەرتتەيدى, سالىستىرادى. ۇقساستىعىن كورەدى. ايىرماشىلىعىن تانيدى. بوتەندىگىن اڭعارادى نەمەسە تۋىستىعىن بايقايدى. شەرۋى, الدە شەگىنىسى. ول – دەكارت. ۋاقىت پەن كەڭىستىك كوورديناتتارىندا ءومىر سۇرگەن قارىم-قاتىناستاردىڭ توعىسى. كەشە مەن بۇگىننىڭ ءوزارا سەرۋەنى. قالامگەر ۋاقىتتار كەڭىستىكتەرىندە قىدىرىپ جۇرەدى.
شىعارمانىڭ تاقىرىبى – گاليلەو گاليلەي مەن رەنە دەكارت اشقان تەوريالار نەگىزىندە قالىپتاسقان, اتاقتى نيۋتون زاڭدارىنىڭ ادام ومىرىندەگى ماڭىزى تۋرالى. قوزعالىس, قوزعالىس جانە قوزعالىس.
ءبىز ادەپكىدەي كورەتىن, ءتىپتى, كوڭىل اۋدارمايتىن قيمىل-قوزعالىستىڭ اسقان قۇندىلىعىن, قانشالىقتى قاسيەتتى ەكەندىگىن انىق تانىعان جازۋشى ۇلكەن-ۇلكەن ويلارعا بارادى. مامارداشۆيلي دەكارتتىڭ كەڭپەيىلدى ويشىلدىعىنا تاڭعالادى. نەمات كەلىمبەتوۆتىڭ كىتابى ءبىر ءسات تولاس تاپپاي, ءبىر-بىرىنە مىڭگەسىپ, ىركەس-تىركەس كەلىپ جاتقان ويلاردىڭ شەكسىز مۇحيتى ءتارىزدى. مۇحيتتاي تەرەڭ, جولبارىستاي قايراتتى ويلار – شىعارمانىڭ نەگىزگى ارقاۋى, جەلىسى, ءتىپتى, مەن بۇل تۋىندىنىڭ سيۋجەتى سول تاسقىن ويلاردىڭ قاقتىعىسى دەر ەدىم, قاھارماندارى – تىنىمسىز ويلاردىڭ ءوزى. تاسقىنداپ قۇيىلعان ويلار, ءسىرا, اتقىلاپ جاتقان بۇلاقتاي, ارناسىنان اسىپ كەڭ جايىلعان وزەن سۋىنداي, كوكجيەكتە شالقىپ جاتقان كوك تەڭىزدەي قۋاتتى.
ەكىنشى ءبولىم.
رۋحتى جىرلاعان نيتسشەدەي
فريدريح نيتسشە قالامساپتى قانعا مالىپ جازۋ كەرەك دەگەن بولاتىن. سوندا جازۋدىڭ رۋح ەكەنىن تۇسىنەسىز دەپ ەدى.
بۇل كىتاپ – گارسيا لوركا ايتقانداي, ادامزاتتىڭ ءناسىل رەتىندە ماڭگى ءومىر سۇرەتىندىگىنىڭ بەلگىسى. وتكەن شاق ولمەيدى, دەگەن ەدى قايسار اقىن, ول ءبىزدىڭ قانىمىزدا ءومىر سۇرەدى.
رۋح دەگەنىمىز ساناداعى تىرشىلىك ساۋلەسى, جۇرەكتەگى – جان قايراتى, كوڭىلدەگى پەيىل-نيەتتىڭ مۇراتقا ادالدىعى.
تەگىندە, رۋح – جانىپ جاتقان وت, ورتەنىپ جاتىپ ءومىر سۇرەدى, وزگە ءۇشىن ءومىر سۇرەدى, كىسى بەينەتىن ءوز قايعىسىنداي كورەدى. قارا باسى ازاپ-مەحنات شەگىپ وتىر, بىراق ول جۇرت قامىن جەيدى.
وت جانىپ جاتىپ ءومىر سۇرەدى. جانىپ بىتكەندە ءومىرى اياقتالادى.
بىراق وت قۇبىلىس رەتىندە – ماڭگىلىك. وت – تامىزىق. تامعان جەرىنەن وت جانادى. ول تۇتاتىپ كەتكەن باسقا وتتار ەرتەڭ باسقا وتتاردى تۇتاتادى. باسقا وتتار, ءوز كەزەگىندە, باسقا وتتاردى جاعىپ جاتادى. شامدى – شام, شىراقتى شىراق جاعىپ, وت ماڭگىلىك ءومىر سۇرەدى.
رۋحتىڭ بەينەسى وتتان كورىنەدى. ول – كىتاپ بەتتەرىن جالاپ اشقان كىتاپ تاريحىنداعى عالامات رۋح! ءدال مۇنداي ەرلىك كوركەم ادەبيەت شەجىرەسىندە بولعان ەمەس.
ءۇشىنشى ءبولىم.
دوستوەۆسكيشە
اۆتور – سەرگەك. كەيىپكەرلەرىن سيپاتتاعاندا, ادەپكى جۇرت بايقاي قويمايتىن ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىندەگى وزگەرىستەردى ءدال اڭعارىپ, جازىپ وتىرادى. باس دارىگەر پاتسيەنتپەن جىلى سويلەسە باستاسا – بۇل ەرتەڭ وپەراتسيا بولاتىندىعىنىڭ بەلگىسى. نەمەسە وپەراتسيادان كەيىن قولىڭىز تۋرالى ايتا باستاسا, وندا اياقتارىڭىز جۇرمەي قالادى دەگەن ءسوز. اۆتور پالاتاداعى ءاربىر ناۋقاستىڭ ەرتەڭ نە كۇتىپ تۇرعانىن قيمىل-قوزعالىسىنا, ءىس-ارەكەتىنە قاراپ-اق, ءدال ايتا الادى. بولجاپ ەمەس, ناق دەرەك كەلتىرىپ. ءبىرى وپەراتسيا الدىنداعى كۇنى كولدەڭەن نارسەمەن اينالاسىپ جاتسا, ءدال وپەراتسيا بولاتىن كۇنى ەكىنشىسى حيرۋرگيا بولمەسىنە شاقىرعانشا, وپەراتسيا ۇستەلىنە تۇسكەنشە شاحمات ويناپ وتىرادى, ءتىپتى, شاحمات ويىنىن وپەراتسيادان كەيىن جالعاستىرامىز, ەشتەڭەسىن دە وزگەرتپەي, ءدال وسى كۇيىندە ساقتاپ قويىڭىز, كەلگەن سوڭ ءارى قاراي وينايمىز, ءا, دەپ قارسىلاسىنا تاپسىرىپ كەتەدى.
ال, شىن مانىندە, بۇل – دۇنيە توڭكەرىلگەن كۇن. بۇرىنعىداي ءومىر ەندى جوق. ءبارىن قايتادان باستاۋ كەرەك.
دوستوەۆسكيدىڭ اجال الدىندا كورگەن سەزىمى, كەشكەن كۇيىندەي تاجىريبە.
ءتورتىنشى ءبولىم. لينگۆيستيكالىق بايلىق, سەمانتيكالىق ماندەر
«مەنىڭشە, باقىت دەگەنىمىز قارا باستىڭ قامى ەمەس. باسقالارعا قىرۋار قۋانىش, زور شاتتىق سىيلاعان جاندار عانا باقىتتى. ال مەن وزگەلەر ءۇشىن نە ىستەدىم؟»
«سۋىمدى ءسۇت قىلىپ وتىرعان سەن عوي, گاۋھار».
«ونىڭ دەرتى دە قۇددى مەنىكى سياقتى, ياعني ومىرتقانىڭ ىشىنە, ج ۇلىن ميعا ءوسىپ شىققان ىسىك ەكەن. مەديتسينا تىلىندە مۇنداي ناۋقاستى ەپينديموما دەپ اتايدى».
ء«سىزدىڭ ومىرتقاڭىزدىڭ ىشىنە كىشكەنە ىسىك – ەت ءوسىپ شىققان. سول ىسىك الگى تالشىق – نەرۆتىڭ ءبىرىن باسىپ, ونىڭ ءوز قىزمەتىن اتقارۋىنا بوگەت بوپ تۇر».
ء«ۇي شارۋاسىنىڭ ءبارىن تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ, ايەلى كەلگەنشە تىندىرىپ قوياتىن دا سول مۇگەدەك اعامىز ەدى. ءوزى توماردان جونىپ جاساپ العان ءبىر الاسا ورىندىق ءتارىزدى بىردەمەسى بولاتىن-دى. قايدا بارسا دا سونىسىن سۇيرەيتىن دە جۇرەتىن. سونىڭ ۇستىنە جايعاسا وتىرىپ الىپ كەلى دە تۇيەدى, تاندىرعا وت جاعىپ, نان دا جابادى, سيىر دا ساۋادى. قاراتاي اعاما ەڭ اۋىر سوعاتىن, جان توزگىسىز ازاپ ءىس – سيىر ساۋ ەدى. الدىمەن ول ءسۇت ساۋاتىن شەلەگىن جۋىپ-شايىپ دايىنداپ الادى. سوسىن الگى وتىرعىشىن سيىردىڭ قاسىنا اپارىپ قويادى. مىقشىڭداپ ۇستىنە شىعا الماي, ابىرجىپ جۇرگەندە الگى انتۇرعان قىزىل سيىر تىپىرشىپ ءجۇرىپ, قازىقتى اينالشىقتاپ كەتەدى. تاۋانى تارىلىپ, بۇلقان-تالقانى شىققان اعامىز وتىرعان الاسا «وتىرعىشىنان» ارەڭ ءتۇسىپ, الگى جۇمىستىڭ ءبارىن باسىنان قايتا باستاۋعا ءماجبۇر بولادى.
بىراق القىمىنا اشۋ تىعىلعاندا ول ەكىلەنە سويلەپ, ءتىرى جاندى بەت باقتىرماي, وزىنە قارسى شىققان كىسىنى ايمانداي قىلاتىن. سوندىقتان ەشكىم بەتىنە كەلمەيتىن. اۋىلدا ونىڭ ايتقانى ءوتىپ, اتقانى جەتىپ تۇردى».
ەكى اياعىنان دا ايىرىلعان اعامىز مايدان گوسپيتالىندە جاتىپ, ايەلىنە مىناداي حات جازىپتى: «مەنى كۇتپەي-اق قوي. ساعان قولبايلاۋ بولعىم كەلمەيدى. ءوز ارەكەتىڭدى ءوزىڭ جاساي بەر. باسقان ءىز, كورگەن قىزىق ارتتا قالدى. قازىر ەكى اياعىم دا جوق, ءبىرىنشى توپتاعى مۇگەدەكپىن.سەنىڭ باسقان ىزىڭە دە تۇرمايمىن. سونشا جىل كۇتكەڭىنە ولە-ولگەنشە ريزامىن. مەنى ماسىل قىپ قايتەسىڭ ؟! ساعان رۇقسات. باقىتتى بول».
وسى حاتتى العان كۇنى جەڭگەمىز جولعا شىعىپتى.
بەسىنشى ءبولىم.
مىڭ ءبىر ماحاببات
كىتاپتىڭ, نەگىزىندە, كوتەرگەن تاقىرىبى – ىقىلاس, كامقورلىق, جاناشىرلىق. پەندە اسىل قاسيەتكە يە مە, جوق پا, قابىلەتتى مە, الدە قۇر الاقان با؟
ادام شەكسىز ەكەن. شەت-قيىرى جوق دۇنيە سياقتى. قازا بەرسەڭ – تابىلا بەرەدى. تەك قانا التىن-كۇمىس ەمەس. تەك قانا ءىنجۋ-مارجان ەمەس. اراسىندا – قوسپا دا, تاس-توپىراق تا بار.
بىراق اۆتورداي ءومىر ءۇشىن كۇرەسكەندەر – كىسىلىكتىڭ, تۇلعالىقتىڭ, ىزگىلىكتىڭ قورعانى. سەليندجەردىڭ جار تۇبىندە ويناپ جۇرگەن بالالاردى قۇلاپ بارا جاتقاندا قاعىپ الىپ تۇرعان كەيىپكەرى ءتارىزدى.
ولار – كىسىلىكتى قۇتقارۋشىلار.
ازاپ پەن بەينەتتەن جۇرەگى قاتقانداردى جىبىتۋشىلەر.
ياعني ىزگىلىكتى جاقتاۋشىلار.
بار بەينەتتى كوتەرە الاتىن ءبىر-اق كۇش بار. ول – ماحاببات كۇشى.
دەمەك, ماحاببات – دۇنيە تىرەگى.
ەرجان – گاۋھار.
نەمات اعا – قۋانىش انا.
سوسىن, ۇرپاقتارى – مۇحيت, قايرات جانە ۇزىلمەگەن ۇمىتتەر – نەمەرەلەر, شوبەرەلەر, نەمەنەلەر... اڭىزدار, ەرتەگىلەر, شەجىرەلەر.
مىڭ دا ءبىر ماحاببات ۇستەمدىك قۇرعان جەر بەتى, ادامگەرشىلىك الدىندا تىزە بۇككەن ادامزات الەمى.
كىسىلىك تۋى جىعىلماسىن.
كىسىلىك تۋى جىعىلماسىن.
ءومىردىڭ كەپىلى. ءولىمنىڭ تىزگىنى.
ديدار امانتاي
