بۇل وزەندەر بالقاش, زايسان, الاكول كولدەرىنىڭ بىردەن-ءبىر سۋ كوزى سانالادى. سونداي-اق ولار ەلىمىزدىڭ شىعىس جانە وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق الەۋەتىنىڭ دامۋىنا, قورشاعان ورتا ەكولوگياسىنىڭ قالىپتى بولۋىنا تىكەلەي اسەر ەتۋشى نەگىزگى فاكتور دەسەك, قاتەلەسپەيمىز.
ترانسشەكارالىق وزەندەر تاراپتاردىڭ جۇيەلى ءارى تۇراقتى تالقىلايتىن ماسەلەسىنە اينالعانىمەن, ول جاقىن جىلدارى شەشىلە قويادى دەپ ايتا المايمىز. ويتكەنى ءدال وسى ماسەلەمەن اينالىساتىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ باسشىلارى مەن وسىعان تىكەلەي جاۋاپتى شەنەۋنىكتەر ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق, ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانعان كەزدە تاباندىلىق تانىتا المايدى. كوپ رەتتە قىتاي تاراپىنىڭ ىعىنا جىعىلادى, ايتقاندارىنا كونۋگە ءماجبۇر بولادى. ال بۇگىنگە دەيىن قول قويىلىپ, كۇشىنە ەنگەن ەكىجاقتى شارتتىق-قۇقىقتىق قۇجاتتار سۋ ساپاسى مەن ونى بۇرۋ جانە ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋعا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان – قىتاي اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسى وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن كوتەرىلگەن. بىراق ءبىراز جىلدارعا دەيىن بۇل ماسەلە بويىنشا ىلگەرى باسۋشىلىق بايقالا قويمادى. قىتايلارعا وسى «ۇنسىزدىك» كەرەك-اق ەدى. ال ءبىز ەشقاشان اسىقپايتىن, اۋزىمىزداعى نانىمىزدى بىرەۋ تارتىپ اكەتسە دە ۇندەمەيتىن حالىقپىز عوي. ءسويتىپ جۇرگەندە قازاقستاندىق تاراپ قحر-دىڭ شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانى باسشىلارىنىڭ قارا ەرتىس وزەنى اعىنىنىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن پروۆينتسيانىڭ ورتالىق اۋداندارىنداعى ءشول دالاعا بۇرۋ تۋرالى شەشىمىن ەستيدى. №635 دەگەن اتپەن بەلگىلى بۇل جوباعا قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ورتالىق كوميتەتى دە قولداۋ بىلدىرەدى. سودان كەيىن عانا قازاقستاندىق تاراپ ەكى ەل اراسىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىنە نازار اۋدارا باستادى.
سوڭعى جىلدارى قىتاي بيلىگى ەلدىڭ باتىس ايماعىن, ياعني شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋدى مىقتاپ قولعا الۋدا. ونداعى ءشول دالا يگەرىلىپ, ءوندىرىس ورىندارى ىسكە قوسىلىپ جاتىر. سونداي-اق حالىق سانى ەسەلەپ ارتا تۇسكەن. وسىنىڭ بارلىعى وراسان زور كولەمدە سۋدى قاجەت ەتەتىنى انىق. ونىڭ ەڭ باستى جانە ءتيىمدى جولى – ەرتىس پەن ىلە وزەندەرىنىڭ سۋىن پايدالانۋ. بۇعان قازاقستاندىق ەكولوگتار الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, دابىل قاققالى ءبىراز جىل بولدى...
قىتاي مۇناي ونىمدەرىن كوپ تۇتىناتىن ەلدەردىڭ ءبىرى. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراعاندا, تۇرپان دالاسىنداعى مۇناي قورى 10 ميلليارد توننادان اسادى. ونى يگەرۋ ءۇشىن جۇمىس كۇشى جەتكىلىكتى, ال قاجەتتى سۋدى قايدان الادى؟ ەرتىس پەن ىلە وزەندەرىنەن بە؟ جالپى الىپ كورشىمىز وسى وزەندەردەن سۋ الۋ جوبا-جوسپارىنان ءالى باس تارتا قويعان جوق. ونىڭ ۇستىنە ولاردىڭ شىڭجاڭداعى قارا ەرتىس – قاراماي كانالى جوباسى تاعى بار. كانالدىڭ ەنى – 22 مەتر, ۇزىندىعى 300 شاقىرىمدى قۇرايدى. اسپاناستى ەلى كەز كەلگەن نارسەنى جايدان-جاي قولعا المايتىنىن, ونى اسىقپاي ىسكە اسىراتىنىن ەستەن شىعارمايىق.
ىلە وزەنىنىڭ سۋى بالقاش كولىنە قۇيىلادى, ول – كولدىڭ 80 پايىز سۋىن قۇرايتىن ءۇش ۇلكەن سۋ كوزىنىڭ ءبىرى. ەكىنشىدەن, بالقاش سۋ كولەمى جاعىنان الەمدە ون التىنشى, ورتالىق ازيادا ەكىنشى ورىندا تۇرعان ەڭ ۇلكەن كول سانالادى. ونىڭ ەلىمىز ءۇشىن ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق ەرەكشەلىگى جوعارى. وكىنىشكە قاراي, عالىمدار كولدىڭ سۋى جىل وتكەن سايىن تومەندەپ بارا جاتقانىن ايتادى. ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىن پايدالانۋدى جانە ونى ءبولۋدى رەتتەمەسە, بولاشاقتا بالقاش تا ارالدىڭ تاعدىرىنا دۋشار بولۋ ىقتيمالدىعىن جوققا شىعارمايدى.
باستاۋىن قىتايدان الىپ, قازاقستان اۋماعى ارقىلى رەسەيگە اعاتىن ەرتىس وزەنىنە قاتىستى الاڭداتارلىق پىكىرلەر بار. رەسەي ەكولوگيالىق ساياسات ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى الەكسەي يابلوكوۆتىڭ پىكىرىنشە, رەسەيلىك عالىم-ەكولوگتار دا ەرتىس وزەنىنە بايلانىستى پروبلەماعا الاڭداۋشىلىق بىلدىرەدى. ويتكەنى قىتاي ۇدەمەلى تۇردە قارا ەرتىس سۋىن اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا پايدالانىپ كەلەدى. «قازىرگى كەزدە ەرتىستەن رەسەيگە اعىپ كەلەتىن سۋدىڭ كولەمى ەكى ەسە ازايعان, – دەيدى ول. – سونىڭ سالدارى قازاقستانعا عانا ەمەس, رەسەيگە دە ءتيىپ جاتىر».
ترانسشەكارالىق وزەندەر سۋىن پايدالانۋدا تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالعانى جاقسى. ال ەكونوميكالىق پايدا كوزىن ىزدەپ, كورپەنى وزىنە قاراي تارتۋ مۇددەلەر قاقتىعىسىن تۋدىرۋى مۇمكىن. كەز كەلگەن حالىقارالىق جانە مەملەكەتارالىق ماسەلەنى ءوزارا تۇسىنىستىك, ءوزارا تيىمدىلىك جولىمەن شەشكەننەن ەشكىم ۇتىلمايدى.
ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
