سۋرەتتى تۇسىرگەن ەربول حامزين
ىزدەۋشىلەردىڭ بىرلەسكەن فورۋمى وڭىردەگى «مايدان جولى» ىزدەستىرۋ جاساعىنىڭ 10 جىلدىعىنا, ستالينگراد شايقاسىنىڭ 75 جىلدىعىنا ارنالدى. فورۋمعا رەسەي, بەلارۋس, ۋكراينا, مولدوۆا, ەستونيا ەلدەرىنەن دەلەگاتسيالار كەلدى. ماقسات – 1941–1945 جىلدارداعى سوعىستا حابارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرىن تاۋىپ, جەرلەنگەن ورىندارىن انىقتاۋ.
وڭىرىمىزدەگى «مايدان جولى» جانە «پانفيلوۆشىلار» ىزدەستىرۋ جاساقتارىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, قوعام بەلسەندىسى جۇمابەك قامزيننىڭ سوزىنشە, وسىدان 30 جىل بۇرىن كالۋگادا ىزدەۋشىلەر فورۋم ءوتىپتى. «ىزدەستىرۋ جاساقتارىنىڭ ماقساتى – حابارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ جەرلەنگەن ورنىن ىزدەۋ عانا ەمەس, سوعىس زاردابىن تارتقان ءار وتباسىنىڭ, بۇكىل اۋلەتتىڭ مۇڭ-زارىنا ءۇڭىلۋ. اكەسىن, ۇلىن, بالاسىن, اتاسىن ىزدەۋشىلەر ءار اۋىلدا بار. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ۇمىتپەن كۇتىپ جۇرگەندەر بار ارامىزدا. بۇل تاقىرىپ زەرتتەپ, زەردەلەۋدى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان سوعىستا قازا تاپقان, قايتپاي قالعان اتالارىمىز جايلى دەرەكتەر ىزدەپ, جەرلەنگەن جەرلەرىن تابۋ ءۇشىن كورشىلەس ەلدەردەگى ارىپتەستەرىمىزبەن باس قوسۋعا شاقىردى»,– دەيدى.
جالپى, «مايدان جولى» ىزدەستىرۋ جاساعىنىڭ باستاماسى بويىنشا 234 بەلگىسىز جاۋىنگەردىڭ مۇردەسى قايتا جەرلەنىپ, رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس جەرلەرىندە قازاق سولداتتارىنا ارنالعان 23 ەسكەرتكىش ورناتىلىپ, قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن. ىزدەۋ ءالى جالعاسادى.
ال, وسى ىزدەۋ جاساعىنىڭ كومانديرى ا.ءشيتوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بيىل ۆولگوگراد جەرىندەگى ماماي قورعانىندا قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە ارنالعان تاعى ءبىر ەسكەرتكىش بوي كوتەرمەك.
فورۋمعا قاتىسقان وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مەيرام بەگەنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ماماي قورعانعا ەلىمىزدەن ءبىرىنشى بولىپ پاۆلودارلىقتار ەسكەرتكىش ورناتپاقشى. شاراعا اتاقتى پانفيلوۆتىڭ نەمەرەلەرى الۋا مەن ايگۇل بايقاداموۆالار دا قاتىستى.
بۇعان دەيىن 2012-2013 جىلدارى رەسەيلىك ىزدەۋشىلەر وڭىردەگى قاشىر اۋدانىنان سوعىسقا اتتانعان جاۋىنگەرلەر – جۇماباي بەكتۇرسىنوۆ پەن جۇمابەك نۇركەنوۆتىڭ مۇردەلەرىن بويتۇمارى ارقىلى تاۋىپ, اۋىلدارىنا جەرلەۋگە مۇرىندىق بولعان ەدى. رەسەيلىك «پاميات» ىزدەۋ جاساعى دا كالۋگا وبلىسى, ليۋدوۆا اۋدانىنان 1919 جىلى بايقونىس اۋىلىندا تۋعان پەتر مەلنيكوۆ سوعىستا 1943 جىلى 24 اقپاندا ليۋدوۆو اۋدانى, كاتوۆيچي اۋىلىندا قازا تاپقانى جايلى مالىمەت تاپتى. ىزدەۋشىلەر ومبى وبلىسىنىڭ اكىمشىلىگىمەن كەلىسىپ, پ.مەلنيكوۆتىڭ مۇردەسىن قاشىر اۋدانىنا جەتكىزۋ ءۇشىن كومەك سۇراعان.
وبلىستا «بوزداقتار» كىتابىنىڭ 5-تومى جارىق كوردى. جاڭا كىتاپتا مايداندا قازا تاپقان, حابارسىز كەتكەن, تۇتقىندا بولعان 1387 پاۆلودارلىق تۋرالى بيوگرافيالىق مالىمەتتەر جيناقتالعان. بۇل ەڭبەك 1995, 1997, 2014, 2015 جىلدارى شىققان «بوزداقتاردىڭ» جالعاسى. تاعزىم ماڭگىلىك. «بوزداقتاردى» شىعارۋشىلار بۇل ماقساتتارىن 1941-1945 جىلدارى مايدان دالاسىنان ورالماعان جانە ەلگە امان-ەسەن ورالعان سوعىس ارداگەرلەرى الدىنداعى پارىز دەپ سانايدى. كىتاپتى قۇراستىرۋعا رەسەيلىك ىزدەستىرۋ وتريادتارى , جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار, تاريحشىلار, ىزدەۋشىلەر ۇلكەن ۇلەس قوستى. مۇراعات قىزمەتكەرلەرى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتالىق مۇراعاتىنان, بەلارۋس, فينليانديا ارحيۆتەرىنەن پاۆلودارلىق جاۋىنگەرلەر تۋرالى مالىمەتتەر تاپتى. قۇجاتتاردى, سونداي-اق حاركوۆ قوعامدىق بىرلەستىگى, شىعىس پرۋسسيادا مەرت بولعان كەڭەس ساربازدارى ەسكەرتكىش قورىنىڭ «پاميات» – «ەسكەرتكىش» كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمى, «ساكسون مەموريالدارى» (گەرمانيا) بىرلەستىگى, رەسەيلىك جانە پاۆلودارلىق ىزدەستىرۋ جاساقتارى ۇسىنىپتى. «بوزداقتاردىڭ» جارىققا شىعۋىنا سوعىس ارداگەرى, وسى كىتاپتاردىڭ باس رەداكتورى بەكبولات حازىروۆتىڭ, مۇراعات قىزمەتكەرى بەكمۇحامەد ءيسلامنىڭ, ارداگەر جۋرناليست تولەۋبەك قوڭىردىڭ ۇلەسى زور. ارحيۆتەردە ءالى زەرتتەلمەگەن قۇجاتتار جەتەرلىك كورىنەدى. وڭىرىمىزدەن سوعىسقا 46 مىڭ ادام اتتانسا, ىزدەۋ مالىمەتتەرى ءاربىر ءۇش جاۋىنگەردىڭ ەكەۋى قازا تاپقانىن كورسەتكەن.
– قۇراستىرۋشىلار ءۇشىن «بوزداقتار» كىتابىن شىعارۋدا مالىمەت جيناۋ, ىزدەستىرۋ جۇمىستارى وڭاي بولعان جوق. سوعىستا 556 جاۋىنگەر قازا تاپسا, 549-ى حابارسىز كەتكەن. نەمىس جانە فين تۇتقىنىندا قازا تاپقان 22 پاۆلودارلىق, حابارسىز كەتكەن 128 وفيتسەر مەن 1259 قاتارداعى جاۋىنگەر تۋرالى اقپاراتتاردى قوستىق,– دەيدى كىتاپ اۆتورلارى.
كونتسلاگەرلەردە تۇتقىندا بولعان, پارتيزان جاساعى جانە پولشالىق اسكەري قۇرامالار قاتارىندا سوعىسقان پاۆلودارلىق جاۋىنگەرلەر تۋرالى مالىمەتتەر كىتاپتا جاريالاندى.
فورۋمعا كەلگەن ماسكەۋ وبلىسى ىزدەۋ جاساعىنىڭ كومانديرى پاۆەل ماتۆەەۆ:«20 جىلداي ۋاقىت «مايدان جولى» ىزدەستىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلەمىن. ىزدەۋ جاساعىن قۇرۋىما سوعىس زاردابىن تارتقانداردىڭ مۇڭ-زارى سەبەپ بولدى. سوعىس ءورتىن كورگەن قالالاردى ارالاپ, ارحيۆتەردى قوپارۋعا تۋرا كەلدى», – دەيدى.
ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى گاۋحار احمەتوۆا سوعىستا حابارسىز كەتكەن جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمىن جارىققا شىعارۋ ىزدەستىرۋ جاساقتارىنىڭ عانا ەمەس, بارشامىزدىڭ ورتاق مىندەتىمىز دەپ اتاپ ءوتتى. ۋنيۆەرسيتەتتە قۇرىلعان «پانفيلوۆشىلار» پاتريوتتىق ىزدەستىرۋ جاساعى ماسكەۋ تۇبىندەگى دۋبوسەكوۆو اۋىلىندا, موجاي اۋدانىندا, كالۋگا وبلىسىندا, ماسكەۋ تۇبىندە ىزدەستىرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسۋدا. بۇل كۇندەرى وقۋ ورنىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرى «قازاقستان ەلەكتروليز زاۋىتى» اق جانە گ.پوتانين اتىنداعى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىمەن بىرلەسىپ ارنايى جاساق قۇرعان. جاساققا اسكەري تاريحشى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, «مەموريالدى ايماق» ىزدەۋ جاساعىنىڭ كومانديرى مايدان قۇسايىن ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلگەن.
– جالپى, ىزدەستىرۋ جاساقتارى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بار. مۇراعاتتىق دەرەكتەرمەن دۇرىس جۇمىس ىستەۋدى, قۇجاتتاردى سۇرىپتاۋ ماسەلەلەرىن ۇيرەنۋىمىز كەرەك-اق, – دەيدى مايدان كومەك ۇلى.
ىزدەۋشىلەر جيىنىندا ومبى ايماقتىق وداعىنىڭ توراعاسى, «پويسك» قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى گ.كۋدريا, ۋكراينا ەلىنىڭ دەلەگاتى, ارحەولوگ ت.كرۋپا, ەستونيا ەلىنەن كەلگەن ىزدەۋشى ا.گلازۋرين ءسوز سويلەدى. بەلارۋس جەرىنەن كەلگەن, برەست قورعانىندا ىزدەۋ جۇمىستارىمەن اينالىساتىن پ.پيتسكو جەرگىلىكتى ىزدەۋشىلەرگە برەست قورعانىنىڭ كىرپىشىن تابىستاپ, بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.
فورۋمنان سوڭ, «ىزدەۋ-2018» ىزدەۋ جاساقتارى وڭىردەگى لەبياجى, قاشىر اۋداندارىندا بولىپ قايتتى. اۋدان ورتالىعى اققۋلى اۋىلىندا نەۆەل كوشەسى بار. نەۆەل قالاسىنىڭ كومەندانتى بولعان ابىلقايىر ءبايمولديننىڭ تۋعان جەرى. ال, «داڭق جولىمەن» حالىقارالىق پاتريوتتىق جوباسى شەڭبەرىندە نەۆەل قالاسىندا پولكوۆنيك ابىلقايىر ءبايمولديننىڭ ەسىمىمەن اتالعان الاڭدا قولا ەسكەرتكىش ورناتىلدى. ءبىر كوشەسىنە ەسىمى بەرىلگەن. ابىلقايىر جوعارى وفيتسەرلىك اتتى اسكەر مەكتەبىن, ماسكەۋدەگى اسكەري-ساياسي اكادەميانى بىتىرگەن. ماسكەۋ تۇبىندەگى ۇرىستارعا قاتىستى. 1944 جىلدىڭ قاڭتارىندا پولكوۆنيك ءا.بايمولدين نەۆەل قالاسىن جاۋدان قورعاپ, ەرلىكپەن قازا تابادى. ول باسقارعان ۆزۆود قاتارىندا باتىر قىز مانشۇك مامەتوۆا بولعان. اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندە «ەستەلىك پويىزى» كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپ, «كومەندانت نەۆەليا» ءفيلمىنىڭ اۆتورى قانات ەسەنامانعا اۋداننىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاعى بەرىلدى.
ءبىر عانا قاشىر اۋدانىنان ا.ەلگين, م.كاتاەۆ, ۆ.ستەپانەنكو, ق.سۇراعانوۆ, ي.كريۆەنكو, گ.كراۆچەنكو سياقتى 6 بىردەي كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىققان. دەلەگاتسيا مۇشەلەرى اۋدان ورتالىعىنداعى باتىرلار ەسكەرتكىشتەرىنە گۇل شوقتارىن قويدى.
فورۋم قورىتىندىسى بويىنشا, حالىقارالىق بىرىڭعاي ىزدەستىرۋ قوعامدىق ۇيىمى قۇرىلاتىن بولدى. كەلەسى «ىزدەۋ» فورۋمى 2019 جىلى ومبىدا وتەدى.
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار وبلىسى
