وسى رەتتە سىزدەرگە اناۋ-مىناۋ الىپقاشپا اڭگىمەلەرگە وزەك بولىپ كەتۋى مۇمكىن ۇساق-تۇيەك جايتتاردى ەمەس, اتى الەمگە ايگىلى قىرعىز جازۋشىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ بالا كۇنىندە قىدىر اتاعا قالاي كەزىككەنى تۋرالى ايتقان اڭگىمەسىن العا تارتا وتىرىپ, ءارى قاراي ءوز ويىمدى ساباقتاعىم كەلەدى. ويتكەنى بۇل حيكايانى بوتەن ەمەس, بوگدە ەمەس, ۇلى سۋرەتكەردىڭ ءوزى ءالى كۇنگە دەيىن قازاق تىلىندە جارىق كورە قويماعان «بالالىق شاق» اتتى حيكاياتىندا بايانداپ وتكەن.
سونىمەن...
«1943 جىلدىڭ اقپان ايىندا ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ باسىنا ءبىر قارا بۇلت ءۇيىرىلدى, – دەيدى جازۋشى. ول كەزدە جيدە ايىلىنداعى جارتىسى قۇلاپ قالعان سوقپا تامدا – بۇرىنعى ەسكى كلۋبتا تۇراتىنبىز. مال ۇستايتىن جەرىمىز بولماعاندىقتان, قىستا باسقارمانىڭ رۇقساتىن الىپ, جالعىز سيىرىمىزدى كولحوزدىڭ قوراسىنا قاماپ جۇردىك.
ء…بىر كۇنى ادەتتەگىدەي تاڭ قاراڭعىسىندا بارسام, سيىرىمىز جوق. كۇندەگى ورنى بوس تۇر. بايلاعان ءجىبىمىز قورانىڭ كىرەبەرىسىندە شۇباتىلىپ جاتىر.»
مىنە, وسىدان سوڭ الگى سيىردى ىزدەپ, اۋىل-اۋىلدى ارالاپ, تاۋ بوكتەرىن شارلاپ ابدەن شارشاعان ون ءتورت جاستاعى بالا شىڭعىستىڭ ويىنا ۇرىلار قالاعا قاراي كەتكەن بولار, سەبەبى ول جاقتا بازار بار, تۇندە سويىپ, تاڭەرتەڭگىلىك ەتىن ساتۋعا الىپ شىعادى عوي دەگەن وي ءتۇسىپ, ءوزى جازدا كومەكشى بولىپ بىرگە جۇمىس ىستەگەن تراكتورشى تەمىربەكتىڭ مىلتىعىن سۇراپ الىپ, تارازعا قاراي تارتادى.
ءسويتىپ…
«قولىمدا مىلتىق, ۇرىلاردى كورگەن جەردەن-اق شەتىنەن پىتىرلاتىپ اتا بەرۋگە بەكىنىپ, العا قاراي ادىمداپ كەلەمىن, – دەپ جالعاستىرادى جازۋشى اڭگىمەسىن. ء–«يا, ءيا, مەن ولارعا كورسەتەمىن! ءبىرىن قالدىرماي اتىپ ولتىرەمىن!», – دەيمىن.
ءبىر كەزدە ەتىگىمنىڭ تابانى سوگىلىپ, قىستىڭ قىسقا كۇنى ۇياسىنا تاياپ قالعانىن بىلەم. ازىرگە ەشكىمدى كەزىكتىرمەدىم. توڭىرەكتە ەل جوق, مىناۋ جالپاق جاھاندا سوقا باسىم سوپايىپ جالعىز ءوزىم عانا قالعان سياقتىمىن.
…كۇرە جولدىڭ ۇستىندە تەرەڭ قيالعا شومىپ كەتكەندىكتەن بە, ەسەككە مىنگەن ءبىر قاريانىڭ قايدان شىعا كەلگەنىن بايقاماي دا قالىپپىن. ونىڭ باسىندا ءتۇسى وڭىپ كەتكەن ەسكى مالاقايى بار ەكەن. ءوزى ءبىر كەمباعال, بەيشارا, كارىپ كىسىگە ۇقسايدى. ءتورت اياعى جەرگە تيەر-تيمەس بوپ تىمپىڭداپ كەلە جاتقان ەسەگىنىڭ ۇستىندە اق ساقالى جەلبىرەپ, بىرتە-بىرتە ماعان قاراي جاقىنداي ءتۇستى. كوپتەن بەرى ادام اياعى باسپاعان ەسكى مازاردان شىققان ءتارىزدى. ءبىرازدان سوڭ ەكەۋمىزدىڭ جولىمىز ءتۇيىستى. ادەتتەگىدەي ۇلكەن كىسىگە سالەم بەرۋدى دە ۇمىتىپپىن. اشۋ قىسقاندىقتان بولار, مۇنداي ەرسى قىلىعىما ءوزىم ءتىپتى, ءمان دە بەرگەم جوق. جانىنان ءوتىپ بارا جاتقانىمدا الگى قاريا ماعان قاراپ:
– توقتاي تۇرشى, بالام! سەن نەمەنە, بىرەۋدى ولتىرگەلى بارا جاتىرسىڭ با؟ – دەپ سۇرادى.
– ءيا, – دەپ قاباعىمدى ءتۇيىپ جاۋاپ قاتتىم, – ولتىرەمىن!
سونسوڭ ەكەۋمىز ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ كوزىمىزگە تىكە قارادىق. سول كەزدە مەن ونىڭ جۇزىنەن تاراعان جىپ-جىلى شۋاقتى اڭعارىپ, وزىمە سونشالىقتى ءبىر سەنىم ءبىلدىرىپ تۇرعان قاريانىڭ مەيىرىمىن سەزىنگەندەي بولدىم.
ول باسىن اقىرىن عانا شۇلعىپ:
– ولاي بولسا, اسىقپا! مەنىڭ ءسوزىمدى تىڭداپ, ءبىراز ايالدا. ونى نە ءۇشىن ولتىرەم دەپ بارا جاتقانىڭدى ايت, بالام؟ – دەدى جايباراقات ءۇن قاتىپ.
– بۇگىن-ەرتەڭ تۋايىن دەپ تۇرعان بۋاز سيىرىمىزدى ۇرلاپ اكەتتى. ءبىز ءوزىمىز ءتورت اعايىندىمىز, ەڭ ۇلكەنى مەنمىن. شەشەم مەن ناعاشى اجەم اۋرۋ…
– ءا, سولاي ما؟! جامان بولعان ەكەن… سۇمدىق جامان بولعان ەكەن! بىراق, سەن مەنى تىڭدا! كەك دەگەن جامان نارسە. قارعىس اتقىر ۇرى بولسا دا, سەن ونى ءولتىرۋدى ويلاما!
مەن ۇندەمەدىم. ىزادان باقىرىپ جىلاپ جىبەرەيىن دەپ, ءوزىمدى-ءوزىم ارەڭ تەجەپ تۇرمىن.
– سەنىڭ جايىڭدى جاقسى تۇسىنەمىن, بالام, – دەدى قاريا ءسوزىن جالعاپ, – مۇنداي جاعداي جانىڭا قالاي باتىپ, قانداي كۇيگە تۇسكەنىڭدى دە سەزەمىن. بىراق مىنا مەندەي ۇلكەن قاريانىڭ ءسوزىن ۇعىپ ال! ەشكىمدى ولتىرمە! ونداي نارسەنى مۇلدە ەسىڭنەن شىعار! ۇيىڭە قايت! بۇل جالعاندا ونداي نامارتتىككە بارعان كىسى ءوز جازاسىن الادى. بۇل سوزىمە كۇماندانبا, بالام. ولاردىڭ جازاسى وزدەرىمەن بىرگە ىلەسىپ جۇرەدى, بىرگە جاتىپ, بىرگە تۇرادى. بىراق سەن بۇگىن ۇيىڭە قايتىپ, بۇدان بىلاي ولاردى ولتىرەمىن دەگەن ويدى ۇمىتاتىن بولساڭ, ءتۇپتىڭ-تۇبىندە باقىتقا جەتەسىڭ. باقىت سەنى ءوزى ىزدەپ كەلەتىن بولادى. مەن ءبىر ءجونسىز ءسوز ايتىپ تۇر ەكەن دەپ ويلاما. ءبىر كەزدەرى وسى ءسوزىمدى ەسىڭە الىپ, اينا قاتەسىز شىندىققا اينالعانىن ءوزىڭ-اق تۇسىنەسىڭ. ۇيىڭە قايت, بالام! شەشەڭە دە وسى ءسوزدى ايتا بار. مەن دە جولىمنان قالمايىن. ساعان بىرەۋ قانداي جاماندىق قىلسا دا, سەن ونى ولتىرەمىن دەپ ويلاۋشى بولما!
وسىدان سوڭ مەن ايىلعا قاراي بۇرىلدىم. قاريا بولسا, ءوز جولىمەن ۇزاپ, كورىنبەي كەتتى…»
ءيا, مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىز دەسەڭىزشى؟.. سەبەبى ءبىزدى جاقسىلىققا قاراي باستايتىن, الدىمىزدان باقىت قاقپاسىن اشاتىن تىلسىم كۇشتەردىڭ ءاماندا بولعانى جانە بولا بەرگەنى جاقسى. بۇل – ۇلى سەنىم.
قازىر قۇدايعا شۇكىر, قاي ەلگە بارساڭىز دا, سول ەلدىڭ تىلىنە تارجىمالانعان شىڭعىستىڭ شىعارمالارىن كورەسىز. كوپ كىتاپتىڭ ىشىنەن, جاسىراتىنى جوق, كوزگە وتتاي باسىلادى. ورتا ازيادا تۋىپ, الەم ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى اتانعان الىپ تۇلعانىڭ انا ءتىلى دە, اتامەكەنى دە جانىڭىزعا سونداي جاقىن ەكەندىگىن تۋىستىق كوڭىلمەن سەزىنەسىز. سونداي ساتتەردە, ايازدى تۇندە ايىلدان شىعىپ, قالتىراپ توڭىپ, قالاعا قاراي كەلە جاتقاندا قىدىر اتاعا كەزىككەن جاپ-جاس بالا كوز الدىڭىزعا ەلەستەيدى. «ەگەردە ول اقساقالدىڭ ءتىلىن الماسا نە بولار ەدى؟» دەگەن ءبىر تىلسىم ۇرەي تۇلا بويىڭىزدى تىتىركەندىرىپ وتكەندەي بولادى...
نۇرعالي وراز,
«ەگەمەن قازاقستان»
