ساق حانزاداسىنىڭ سۇيەگى قايدا ساقتالعان؟

...وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا وبلىستىق ءماسليحات كوميسسياسىنىڭ كوشپەلى وتىرىسى بولدى. سوندا وسى ماسەلە قوزعالدى. ونى ءسوز ەتكەن – «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى گۇلميرا مۇحتاروۆا. ول «التىن ادامنىڭ» سۇيەگىن جەر قوينىنا تاپسىراتىن ۋاقىت جەتتى دەدى. سونداي-اق بۇل ءراسىمدى ۇلكەن دەڭگەيدە, ەلدىك شارا رەتىندە سالتاناتپەن وتكىزۋ كەرەكتىگى تۋرالى ۇسىنىسىن ايتتى. ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتە ءۇڭىلۋ ماقساتىندا تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلميرا رايىلقىزىمەن اڭگىمەلەستىك.

– گۇلميرا حانىم, كوتەر­گەن ماسەلەڭىز ءبىزدى قاتتى تاڭ­عال­دىردى. سونىڭ ءمان-جايىن تار­قاتىپ ايتساڭىز. 

– وزدەرىڭىز بىلەسىزدەر, 2010 جىلى وسى اۋماقتاعى تاريحي ورىنداردى, كونە قورىمداردى ودان ءارى زەرتتەۋ ءۇشىن «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىق-مۋزەيى سالىندى. «التىن ادامنىڭ» سۇيەگى تۋرالى اڭگىمە سول كۇننەن باستالدى. ويتكەنى مۋزەيگە كەلۋشىلەردىڭ دەنى «ساق حانزاداسىنىڭ التىن كيىمىن الدىڭىزدار. ال سۇيەگى قايدا؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويا باستادى. وكىنىشكە قاراي ونىڭ جاۋابىن ەشكىم دە انىق بىل­مەي­تىن. وسىدان كەيىن ءبارىمىز شىن­داپ ويلانا باستادىق. دەرەۋ ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنا كىرىستىك.

ەڭ الدىمەن سول وقيعانى كوز­بەن كورگەن كۋاگەرلەردىڭ اڭ­گىمەلەرىنە دەن قويدىق. «التىن ادامدى» العاش تاپقانداردىڭ ءبىرى – ارحەولوگ بەكەن نۇرمۇ­حان­بەتوۆ. اعامىزدىڭ ايتۋىن­شا, ار­حەولوگتەر ول جەردەن تابىل­عان جادىگەردىڭ ءبارىن – التىن بۇيىمداردى, قاڭقا سۇيەكتى ال­ما­تىداعى, قازىرگى ءا.مارعۇلان اتى­ن­­داعى ارحەولوگيالىق ينس­تي­تۋتقا تاپسىرعان ەكەن. ەندى سول جاققا قاراي ات باسىن بۇردىق.

ماماندارىنان سۇراستىر­دىق, مۇ­­راعاتتارىن اقتاردىق. بى­راق ىزدەگەن دۇنيەمىز جوق بو­لىپ شىقتى. ەندى نە ىستەي­مىز؟ «شەشىنگەن سۋدان تايىن­باس» دەگەن بار, ورتا جولدا توقتامادىق. الماتىداعى سوت-مەديتسينا ساراپتامالىق ينستيتۋتىنا كىردىك. مىنا قىزىقتى قاراڭىز, كەيدە ويلاماعان جەردەن ولجاعا كەزىگەسىڭ. ءبىز ىزدەپ جۇرگەن «التىن ادامنىڭ» سۇيەگى وسىندا ەكەن. قاڭقا سۇيەك ساقتالعان شا­عىن قوراپشانىڭ سىرتىندا «1970 گ. كۋرگان يسسىك» دەپ جازى­لىپ تۇر. ال ونىڭ ىشىندەگى قا­عازدا «سوحرانيت دو 1978 گودا. سدال شاياحمەتوۆ» دەگەن جا­زۋ بار. ءبىر وكىنىشتىسى, قاڭقا سۇيەك­تىڭ قۇرامى تولىق ەمەس. باس سۇي­ەگى جوق.

ارينە سۇيەكتى تابۋىن تاپ­قان­مەن, ناقتى قورىتىندىعا كەلۋ كوپ جۇمىستى قاجەت ەتتى. نە­گە دەيسىز بە؟ سەبەبى بۇل شىنى­مەن «التىن ادامنىڭ» سۇيەگى مە, جوق الدە باسقا ادامنىڭ سۇيەگى مە دەگەن سۇراق الدىمىز­دى كەس-كەستەدى. وسىعان تولىق كوز جەتكىزۋ كەرەك. كەمال اقى­شەۆ­­­تىڭ توبىنا قاتىسقان ءوزى­مىز­­دىڭ بەكەن اعاعا قايتادان جۇ­­گىن­دىك. قوراپتان شىققان سۇي­ەك­­تىڭ فو­تو­سىن كورسەتتىك. «وسى بولۋى كەرەك. شىرامىتىپ تۇر­مىن» دەدى اعامىز. سودان كەيىن قو­راپتى اشىپ, قاڭقا سۇيەك­تىڭ ءوزىن كورسەتتىك. وسى كەزدە قا­رت ار­حەولوگ قاتتى تەبىرەندى. ءبى­راز ۇن­سىز­دىكتەن كەيىن ء«يا, بۇل «ال­تىن ادامنىڭ سۇيەگى» دەدى نىق سە­نىم­مەن. كەمال اقىشەۆتىڭ ۇلى الىشەر اقىشەۆتى دا شاقىردىق. ول دا وسى توقتامعا كەلدى. مىنە, اڭگىمە وسىلاي باستالعان.

– سونىمەن ارحەولوگ-كۋا­گەر­لەردىڭ تۇجىرىمدارىن ەس­تى­دىڭىزدەر. ال انتروپولوگ عا­لىمداردىڭ زەرتتەۋلەرى سىز­دەردى قانداي قورىتىندىعا جەتەلەدى؟ 

– ارينە, عىلىمعا نەگىز­دەل­مە­گەن سوزگە ەشكىم سەنبەيدى. دەسەك تە, سول كەزدەگى زەرتتەۋ ەكس­پە­دي­تسيا­سىنىڭ قۇرامىندا بول­عان كۋاگەرلەردىڭ ايتقاندارى دا ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولدى. ەندى وسىنىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن انتروپولوگ عالىمداردىڭ سا­راپتامالارى­نا دەن قويدىق. اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ اعامىز جان-جاقتى زەردەلەي كەلە, «17-20 جاس ارالىعىنداعى جىگىت» دەگەن قورىتىندى بەر­دى. سونىمەن قاتار عالىم بۇل سۇيەك­تى قازبا جۇمىسى كە­زىندە تا­بىلعان سۇيەكتىڭ فو­تو­سۋرەت­تە­رى­مەن سالىست­ىرىپ قاراپ, مو­لە­كۋليارلىق-گە­نە­تي­كالىق زەرتتەۋ جۇ­مىسىن جاساۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىسىن دا ايتتى. 

ەندىگى كەزەكتە شەتەلدىك ما­مان­­داردىڭ پىكىرلەرىن ەسكە­ر­گى­مىز كەلدى. ال­ماتىدا جۇ­مىس سا­پا­رى­مەن جۇر­گەن ۆەن­گ­ريادان كەل­­­گەن عالىم اند­راش بيرومەن تا­­نى­­سۋدىڭ ءساتى ءتۇس­تى. ول كىسىگە وسى ماسەلە جونىندە ايتىپ كورىپ ەدىك, ءبىزدى بىردەن قولدادى. ۆەنگر عالىمى ورازاق سماعۇلوۆتىڭ قو­رى­­تىندىسىن قاي­تالادى. رەسەيلىك انتروپولوگ الەكساندرا كيتوۆا دا ارىپتەستەرىنەن الىس كەتپەدى. ول ەكى فوتوسۋرەتتىڭ نۇسقاسىن مۇقيات سالىستىردى. ءبىرىنشىسى – «التىن ادام» تابىلعان كەزدە تۇسىرىلگەن سۋرەت. ەكىنشىسى – جاڭادان تابىلعان قاڭقا سۇيەكتەردىڭ رەنتگەن ساۋلەسى ارقىلى شىعارىلعان فوتولارى. عالىم ولاردى زەرتتەي كەلە سۇيەك «التىن ادامدىكى» ەكەنىن ناقتى دالەلدەدى.

– مەنى تولعاندىرىپ وتىر­عان جاي مىناۋ, سوندا وسىنشا­ما جىلعا دەيىن عالىم­دار «التىن ادامنىڭ» سۇيە­گىن مۇ­راعاتتاردان ىزدەپ تاۋىپ, زەرتتەۋ جۇرگىزبەگەن بە؟ 

– ول كەزدە زامان باسقا بولدى عوي. كەزدەيسوق تا­بىل­عان ولجانى زەرتتەۋدىڭ, انىق­تاۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى شەكتەۋلى ەدى. ونىڭ ۇستىنە ءبىر عالىمنىڭ زەرتتەگەن وبەكتىلەرىنە ەكىنشى ءبىر عالىمدار ارالاسپاۋعا تىرىساتىن. مىنە, وسىنداي تۇسىنىكتەردىڭ سالدارىنان ءبىز ءسوز ەتكەن جادىگەر دە نازاردان تىس قالا بەرگەن. تەك تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا عانا ءىستى قايتادان جاڭ­عىرتىپ وتىرمىز.

– سونىمەن «التىن ادام­نىڭ» سۇيەگى قازىر قو­رىق-مۋزەيدە تۇر دەيسىزدەر. ونى كەلۋشىلەرگە قالاي كور­سە­تەسىزدەر؟ وسى جايىندا ايتا كەتسەڭىز.

– قو­رىق-مۋ­­زەي العاش اش­ىل­­­عان جىلى ونىڭ اۋماعى 6 گەك­تاردى قۇرادى. بەس قورعان عانا رەسمي تۇردە مۋزەيدىڭ قا­راۋىنا بەرىلدى. 14 جا­دىگەرىمىز عانا بولدى. ال قازىر قورىق-مۋزەيدىڭ قورعاۋ اۋماعى ۇلكەيدى. 422,7 گەكتار. وعان 2 قالاشىقتىڭ ورنى جانە 83 وبا كىرەدى. ناتيجەسىندە, تاريحي جادىگەرلەردىڭ سانى 3000-نان استى. بارلىعىنا تياناقتى زەرتتەۋ جۇمىستارى قاجەت. 

بۇرىن ەسىك وڭىرىندە 1500-دەي وبا بولعان ەكەن. وكىنىشكە قاراي, كەزىندە تاريحي ورىندار قاراۋسىز قالعان. ءبىرازىنىڭ ۇستىنە قۇرىلىستار سالىنىپ كەتكەن. 

ەندى «التىن ادامنىڭ» قاڭقا سۇيەگىنە كەلسەك, ول قازىر وسىندا. قورىق-مۋزەيدىڭ قورىندا ساق­تاۋلى تۇر. الايدا, ءبىز ونى كەلۋشىلەردىڭ بارلىعىنا اشىپ كورسەتپەيمىز. ويتكەنى بابا­مىزدىڭ سۇيەگىن جۇرت قىزىق­تاي­تىن جادىگەرگە اينالدىرۋ ۇلتتىق مەنتاليتەتىمىزگە ساي كەلمەيدى. 

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, سۇيەكتى قايتادان جەر قوينىنا تاپسىرۋ قاجەت قوي. بۇل پىكىرگە زيالى قاۋىمنىڭ كوزقاراسى قالاي؟ ەگەر ءبارى ءبىراۋىزدان قولداعان جاعدايدا, «التىن ادامدى» جەرلەۋ ءراسىمىن قالاي وتكىزۋ كەرەك دەپ ويلايسىز؟

– ارينە, سۇيەكتىڭ ماڭگىلىك مەكەنى – جەر. تۋعان ولكەنىڭ تورقالى توپىراعىنان ارتىق قاسيەتتى نە بار؟! بۇل سۇيەك «التىن ادامدىكى» ەكەنى تولىق انىقتالدى. وعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق. ەندەشە وسىناۋ وزەكتى ماسەلەنى كەشىكتىرمەگەنىمىز دۇرىس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ۋاقىت وتكەن سايىن سۇيەك ۇگىتىلىپ, ءب ۇلىنىپ بارادى. ال وعان دۇرىستاپ ءمان بەرمەۋ كۇللى قازاققا سىن. سونىمەن قاتار ادامگەرشىلىككە دە جاتپايدى. ءدىنىمىز دە ونى دۇرىس كورمەيدى. سوندىقتان بابامىزدىڭ سۇيەگىن ۇكىمەتتىك دەڭگەيدە, بۇكىل ەل بولىپ قۇرمەتتەپ, اق جاۋىپ ارۋلاپ قايتادان جەرلەسەك دەيمىن. ول ءراسىمدى سول زاماننىڭ تالاپ­تارىن ەسكە تۇسىرە وتىرىپ ۇيىم­داستىرساق تىپتەن جاقسى. ساق­تاردىڭ مادەنيەتى تۋرالى تاريح بەل­گىلى, قازىرگى تاڭدا ءبىر كىسىدەي زەرت­تەلدى. ءبىز وسى ماسەلەگە باي­لانىستى جوبالارىمىزدى داي­ىندادىق. ونى ءتيىستى ورىن­دارعا جولداپ تا قويدىق. 

مەن جۇمىس ساپارىمەن وڭتۇستىك كورەيادا بولدىم. ونداعى كويندجوۋ قالاسىن ارا­لاپ كوردىم. 1971 جىلى پەك­چە ديناستياسىنان شىققان مۋريونگ ەسىمدى پاتشاسىنا ار­نال­عان ءبىر عانا قورعاننان 4000-عا جۋىق زات تابىلعانىن ەس­تىدىم. سونىڭ نەگىزىندە قۇ­رىل­عان ۇلتتىق مۋزەي جانە مۋزەيلەندىرىلگەن قورعاندارعا قاراپ قايران قالعانىم بار. كورەيالىقتاردىڭ ءوز تاريحىنا دەگەن قۇرمەتىنە ءسۇيىندىم. بولاشاقتا ەسىك ءوڭىرى دە تۋرا وسىنداي بولىپ, ميلليونداعان تۋريستەر اعىلاتىن كيەلى مەكەنگە اينالاتىنىنا كامىل سەنەمىن. ويتكەنى «التىن ادام» ادامزات تاريحىندا سيرەك كەزدەسەتىن قۇندى جادىگەر.

P.S. «التىن ادام» بۇكىل­ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىق. يۋنەسكو-نىڭ تىزىمىندە تۇر. كيەلى جەرلەر دەگەندە دە ەڭ الدىمەن ءبىزدىڭ ويىمىزعا مىڭجىلدىق تاريحى بار ەسىك ءوڭىرى, ۇلتىمىزدىڭ سيمۆولىنا اينالعان «التىن ادام» ەسكە تۇسەدى. ءبىز سول اسىل بابامىزدىڭ التىن كيىمىن كوككە كوتەردىك. اسپەتتەدىك. ەندى ونىڭ سۇيەگىن ارتىنداعى ۇرپاقتارى ارۋلاپ جەرلەۋگە ءتيىس. بۇل – ءبىزدىڭ موينىمىزداعى پارىز بەن قارىز. قازاقتا ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن وسيەت بار. «التىن ادامنىڭ» كيەسى دە ۇلى دالانىڭ رۋحىن اسقاقتاتا بەرەدى!

اڭگىمەلەسكەن 
بولات ءماجيت,
جۋرناليست

الماتى وبلىسى