تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, «اقساق قۇلان» كۇيىن بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزگەن ادام – قامبار مەدەتوۆ. بۇل كىسى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى ا.ۆ.زاتاەۆيچپەن 1923 جىلى كەزدەسىپ, وسى كۇيدى جازدىرعان. سول جولى كۇيشى ەتنوگرافقا 19 ءان جانە ءۇش كۇي جازدىرادى. سولاردىڭ ىشىندەگى قۇندىسى – «دۇنيە-اي» ءانى مەن «اقساق قۇلان» كۇيى. «اقساق قۇلاندى» جازۋ ا.ۆ.زاتاەۆيچكە وتە قيىن بولعاندىقتان كۇيدى بىرنەشە رەت تىڭداپ, كوپ تولىقتىرىپتى.
زاتاەۆيچ «قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» كىتابىندا «ەكى شەككە ارنالسا دا, وركەسترگە سۇرانىپ تۇرعان وسىناۋ كەرەمەت سيمفونيالىق پوەمانى مەدەتوۆ تاماشا ورىندايدى. اسىرەسە مەنى تاڭ-تاماشا ەتەتىن تۇسى – نەگىزگى سازدىڭ ءۇشىنشى قايتارا جوعارعى رەگيسترگە ورالاتىن ساتىندە, شىنىمدى ايتايىن, كۇيشىنىڭ اۋەنگە ادام داۋسىنا نەمەسە ۇرلەمەلى اسپاپقا ءتان اۋەزدىلىك پەن ۇزاقتىلىق بەرىپ, ال شەرتىپ وتىرعان ەكىنشى ىشەكتە pizzicato ويناپ تۇراتىن شەبەرلىگىنە ءتىپتى مەنىڭ اقىلىم جەتپەي قويدى», دەپ قامباردىڭ شەبەرلىگىنە تاڭدانعانىن مويىندايدى (ا.ۆ.زاتاەۆيچ. «1000 پەسەن كازاحسكوگو نارودا». مۋزگيز 1963 گ.- 484 ستر.).
«قازاق حالقىنىڭ 1000 ءانى» كىتابىمەن تانىسقان فرانتسۋز جازۋشىسى رومەن رولان 1926 جىلدىڭ ساۋىرىندە شۆەيتساريادان ا.زاتاەۆيچكە حات جازىپ: «كىتاپتاعى «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ سونشاما قاراپايىم ادىسپەن كوڭىل كۇيىڭدى باۋرايتىن اسەرىنە قايران قالدىم» دەپ تاڭدانىسىن بىلدىرەدى. «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ ا.ۆ.زاتاەۆيچ جاساعان وڭدەۋ نۇسقاسىن گ.پ.ليۋبيموۆتىڭ مەملەكەتتىك كۆارتەتى ەۋروپا ساپارىندا گاسترولدەردە ورىنداپ, 1925 جىلى پاريجدە بولعان دۇنيەجۇزىلىك كورمەنىڭ, 1927 جىلى ماينداعى فرانكفۋرتتە وتكەن «مۋزىكالىق دجاز» كونتسەرتىنىڭ باعدارلاماسىنا كىرگىزگەن. سونداي-اق «اقساق قۇلان» كۇيى بۇل ۇجىمنىڭ سول جىلدارى شۆەتسيا, نورۆەگيا, دانياعا بارعان شىعارماشىلىق ساپارلارىندا حالىق نازارىنا ۇسىنىلادى.
ا.ۆ.زاتاەۆيچ قامبارمەن كەزدەسۋىندە «اقساق قۇلان» كۇيىنىڭ ەرىكسىز وركەسترگە سۇرانىپ تۇرعانىن اتاپ كورسەتەدى. وسى ۇسىنىستىڭ نەگىزىندە قازاق مۋزىكاسىنىڭ تاريحىندا العاش رەت قامبار, اكەسى ەرقوجا, داۋلەسكەر كۇيشى لۇقپان مۇحيتوۆ 11 دومبىراشىدان وركەستر قۇرىپ, قازاق ۇلتتىق وركەسترىنىڭ نەگىزىندە 1930 جىلى قازاق راديوسىندا كۇيلەر ورىندايدى.
قازاق مۋزىكاسىنىڭ تەوريالىق نەگىزىن سالعان كومپوزيتور, اكادەميك احمەت جۇبانوۆ قامبار مەدەتوۆپەن 1933 جىلدىڭ كوكتەمىندە كەزدەسىپ, ونى الماتىداعى مۋزىكالىق دراما تەحنيكۋمىنا بايقاۋشى ەكسپەرت رەتىندە جۇمىسقا قابىلدايدى. وسى جۇمىستا ماحامبەت پەن قامبار ۇلكەن ءرول اتقارادى. اسپاپتىڭ جاسالىم ساپاسىن ماحامبەت كوبىرەك قارايتىن دا, ال دىبىستىق ساپاسى مەن ءۇنىن تەك قامبار عانا تەكسەرە الاتىن. ويتكەنى قامباردىڭ قولىنىڭ قاعۋ كۇشى, شتريحتىق شەبەرلىگى ەشكىمدە بولمايتىن. اكادەميك ا.جۇبانوۆ ءوزىنىڭ «وسكەن ونەر» دەگەن كىتابىندا: «قانشاما توپتان وزعان دومبىراشىلار بولسا دا, قۇرمانعازى اتىنداعى وركەسترگە جينالعانداردىڭ بىردە-ءبىرى قامباردىڭ اپليكاتۋراسىن (ساۋساق باسۋ ءتارتىبىن) الا العان جوق» دەپ جازادى.
قازاق وپەراسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ەۆگەني برۋسيلوۆسكي: «مەدەتوۆتىڭ دومبىرا تارتۋى مەن تىڭداپ كورىپ جۇرگەن باسقا دومبىراشىلاردان مۇلدە بولەك, الدەبىر ايرىقشا تاسىلمەن تارتادى. اسىرەسە «اقساق قۇلاندى» ورىنداعانى تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن قۇبىلىسقا ءتان. بۇل كۇيدى مەدەتوۆ ويناعانداي نوتاعا جازىپ الۋ وتە قيىن», دەپ قامباردىڭ دومبىرا تارتۋ شەبەرلىگىن جوعارى باعالايدى (ە.برۋسيلوۆسكي. ء«دۇيىم دۇلدۇلدەر». الماتى-1995 ج. 284-287 بب).
كومپوزيتور ب.گ.ەرزاكوۆيچ تە قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ تاريحى تۋرالى ىرگەلى ەڭبەكتەرىندە قامبار مەدەتوۆتىڭ دومبىرا تارتۋ شەبەرلىگىنىڭ قايتالانباس جوعارى دەڭگەيدە ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى. مىنە, قازاق مۋزىكاسىنىڭ تورىندە جۇرگەن ونەر مايتالماندارىنىڭ قامباردىڭ دومبىرا تارتۋ شەبەرلىگىنە بەرگەن باعالارى وسى. ونىڭ جۇزدەن جۇيرىك, مىڭنان تۇلپار شىققان قايتالانباس تابيعي قۇبىلىس ەكەنىنە ەرەكشە ورىن بەرەدى. قامباردىڭ دارا دومبىراشى ەكەندىگىن كورسەتەتىن وقيعا – 1935 جىلى الماتىعا م.كالينيننىڭ كەلۋىنە بايلانىستى كازواك اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترىنىڭ كونتسەرتىندە «اقساق قۇلان» كۇيىن جەكە ورىنداۋى.
1936 جىلى مامىر ايىندا ماسكەۋدە وتكەن قازاق ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە قامبار مەدەتوۆ تە قاتىسىپ, ۇلكەن زالدا ي.ۆ.ستالين قاتىسقان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى مۇشەلەرىنىڭ الدىندا «اقساق قۇلان» كۇيىن جەكە ورىنداپ بەرەدى. تارتىلعان كۇيدىڭ اسەرىنەن ي.ۆ.ستالين قاسىنداعى كومەكشىسىنە «ساحنانىڭ ارتىن بارىپ قاراڭدارشى, تاعى دا بىرەۋ كۇيگە قوسىلىپ وتىرعان جوق پا؟» دەگەن ەكەن.
2001 جىلى قامبار مەدەتوۆتىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي اقتوبە وبلىسىنىڭ مارتوك اۋدانىندا ونەر مەكتەبىنە كۇيشىنىڭ اتى بەرىلدى. بۇل شاراعا ۇلت اسپاپتار وركەسترىندە 45 جىل دومبىراشى بولعان, قامبارمەن بىرگە جۇمىس جاساعان ەلەمەسوۆ مۇحامبەت اقساقال دا قاتىستى. وسى كىسىدەن ء«سىز وركەستر قۇرامىندا بولعان كەزدە «اقساق قۇلاندى» قامبارشا تارتقان كۇيشى كەزدەستى مە؟» دەگەن سۇراعىما: «اقساق قۇلان» – تەك قامباردىڭ كۇيى عوي, وعان ەشكىم تالاسا المايدى», دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن.
سونىمەن قاتار وسى جىلى الماتى قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسياعا كۇيشىنىڭ قىزى ءبيبىزادا اپامىز اعايىندى شەبەر رومانەنكولار جاساعان قامباردىڭ دومبىراسىن اكەلدى. دومبىرانى داۋلەسكەر كۇيشى قارشىعا احمەدياروۆ قولىنا الىپ, قۇلاق كۇيىن كەلتىرىپ, جۇگىرتىپ, ساعالاتىپ ويناعاننان كەيىن زالداعى كورەرمەندەرگە: «دومبىرا كەرەمەت. دىبىسى جاقسى ساقتالعان. بىراق قيانات جاساعىم كەلمەيدى. سوندىقتان سىزدەرگە «اقساق قۇلان» كۇيىن ءوز دومبىراممەن تارتىپ بەرەيىن», دەپ ءوز دومبىراسىمەن ورىندادى.
قازىرگىدەي تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە قامبار سياقتى كۇيشىنىڭ عازيز اتىن ارداقتاپ, قايتا جاڭعىرتۋ بۇگىنگى ۇرپاق بىزگە سىن.
جاقسات قارىلعاشوۆ, ولكەتانۋشى
استانا
سۋرەتتەردە: 1. قازواك اتىنداعى حالىق اسپاپتار وركەسترى, 1932 جىل. ەكىنشى قاتاردا: سول جاقتا ءبىرىنشى وتىرعان ادام – قامبار مەدەتوۆ, ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى وتىرعاندار: لۇقپان مۇحيتوۆ, ماحامبەت بوكەيحانوۆ جانە اتاقتى ونەر ساڭلاعى احمەت جۇبانوۆ.
2. ءبىرىنشى قاتارداعى سول جاقتا وتىرعان ايەل ق.مەدەتوۆتىڭ جۇبايى گۇليحران ارعىنعازيەۆا, ەكىنشى قاتاردا ورتادا تۇرعان – قامبار مەدەتوۆ.
