ۇلان-بايتاق جەرى بار قازاقتىڭ سانى از ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. قازاقستان قازىر تۇرعىندار سانى جونىنەن الەمدە ءوز ورنىندا كورىنەدى, تىعىزدىعى ءبىر ادامعا 6,64 شاقىرىم, ياعني, ءبىزدىڭ ەلىمىز الەمدىك رەيتينگتە 180-ورىندا تۇر. بۇل دەرەك كوپ نارسەدەن حابار بەرىپ تۇرعان جوق پا! كوبەيمەسەك كوسەگەمىز كوگەرمەيدى. ءبىز سانامىز ءتاپ-ءتاۋىر حالىق بولعانىمەن, سانىمىز تىم از حالىقپىز. قازاقتىڭ ءسوز زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆ: ء«بىز جايىلساق جوقپىز, جيىلساق كوپپىز» دەگەن ەكەن. ولاي بولسا, ەلىمىزدە حالىق سانىنا, ونىڭ ساپالىق جاعىنا باسا نازار اۋدارعان ءجون. بۇل ورايدا ەڭ الدىمەن ۇلتىمىزدىڭ سانىن كوبەيتۋدىڭ جولىن, ونىڭ ءادىس-ءتاسىلىن ويلاستىرعان ورىندى. بالا تۋدى ىنتالاندىرۋ جولىمەن ارتتىرۋ, ياعني بالا تۋعانى ءۇشىن بەرىلەتىن قارجى كولەمىن كوبەيتۋ, شەتتە جۇرگەن اعايىندى ەلگە اكەلۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ حالىق سانىن كوبەيتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى. سونداي-اق ابورتقا تىيىم سالۋ كەرەك. مۇسىلمان ەلدەرى اراسىندا قازاقستاندا عانا جاساندى تۇسىك جاساۋعا رۇقسات بەرىلگەن. ۋاقتىلى وتباسىن قۇرماعان ۇل-قىزدارعا سالىق سالۋ جاعىن دا ويلاستىرعان ءجون. رەسمي ەمەس دەرەك بويىنشا, ەلىمىزدە 160 مىڭنان اسا جاسى كەلگەن قىز بار كورىنەدى. ال ولاردىڭ ءبىرازى كەزىندە لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعانىن بىلەمىز.
ء«يتىڭ ۇرى» دەسە نامىستاناتىن قازاق قىزدارىنىڭ تەرىس جولعا تۇسۋىنە كوز جۇما قاراۋى ماسقارا ەمەس پە؟ ال وسى قىزداردىڭ ءبىرازىنىڭ نەكەسىز تۋعان بالالارى بار. «قىز وسسە – ەلدىڭ كوركى» دەپ ماقتان تۇتاتىن قازاق بۇل الەۋمەتتىك ماسەلەگە قالاي تاپ بولعانىن اڭعارماي قالعانداي. اجارلى, كەلبەتتى, ءبىلىم دەسەڭ ءبىلىمى بار, مەنىڭ جارىم بولسىن دەيتىن بويجەتكەندەر اركىمگە كوزىن ءسۇزىپ, جالعىزدىقتىڭ زاردابىن تاتىپ جۇرسە جانىڭ قالاي اۋىرماس. ءتورت جىل بۇرىن قوستاناي وبلىسىنىڭ باس اكۋشەر-گينەكولوگى يۆان يانتسەۆ ءبىر ماقالاسىندا وبلىس بويىنشا بىلتىر 20 مىڭعا جۋىق ايەل جۇكتى بولۋ باقىتىنا يە بولسا, سونىڭ 57,4 پايىزى دۇنيەگە ءسابي اكەلدى, ال 42,6 پايىزىنا ابورت جاسالدى. ابورت جاساتقانداردىڭ 7,8 پايىزى 15-18 ارالىعىنداعى بويجەتكەندەر, قالعاندارى 19-35 جاستى قۇرايدى», دەپ جازعان ەدى. جارىق دۇنيەگە كەلۋگە ءتيىستى 8520 شارانا جاتىرىندا ءولىم قۇشتى. ال ەندى مۇندايدى ەلىمىز بويىنشا ەسەپتەپ كورىڭىز. 200 مىڭعا جۋىقتاپ قالادى. وسىندايدا «ەستى قىز ەتەگىن قىمتاپ ۇستايدى» دەگەن حالقىمىزدىڭ دانا ءسوزىن قىزدارىمىز ەستەن شىعارماسا ەكەن دەيسىڭ.
رەسەي ۇكىمەتى وتباسىلارىمەن (تولىققاندى) كەلىسىمشارتقا وتىرۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ايەلدەرگە بالا تۋدى مىندەتتەيدى جانە ءۇشىنشى نارەستەدەن باستاپ بالانى ۇكىمەت موينىنا العالى وتىر.
قازاقستاننىڭ دا قازاق ۇلتىمەن ماقتانىپ, وزگەلەرگە كوشباسشى بولا الاتىنداي ۇلتتىق باعدارلاماسى بولعانى ءجون دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. ءبىز مۇنى تولىعىمەن قولدايمىز. ەلىمىزدە سان جاعىنان حالىقتىڭ كوشىن باستاعانىمىزبەن ءوزىمىز كوبەيۋ جاعىنان كەيبىر ۇلتتاردان (وزبەك, ۇيعىر, دۇنعان) ارتتا قالىپ وتىرعانىمىزدى قالاي ايتپاسقا؟ قازاق ۇلتىنىڭ باسقالارعا ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ, كوشباسشى بولۋى ءۇشىن ۇلتتىق يدەولوگيا كەرەك. قازاقتىڭ پروبلەماسىن شەشىپ, قازاقتىڭ رۋحىن كوتەرەتىن ماسەلەلەرگە ەرەكشە نازار اۋدارعان ءجون دەر ەدىم. جاستاردىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىمدى, ءوزىنىڭ تۋىپ-وسكەن ورتاسىنا, قالاسىنا, وتانىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتى دارىتۋعا كۇش سالىپ, ناقتى ىستە كورسەتۋىنە قول جەتكىزۋ كەرەك. مىنە, ناعىز پاتريوتيزم دەگەن وسى. ءار ازامات بالا كۇنىنەن باستاپ ۇلتتىق يدەولوگيامەن سۋسىنداۋى كەرەك. مۇندا اتا-انا موينىنا جۇكتەلەر جۇمىس كوپ-اق. ال جاستار ءوز ەلىنە, جەرىنە, تۋعان اۋىلى مەن قالاسىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ناقتى ىستە كورسەتۋى كەرەك.
ۇلتىم دەگەن ءار ازامات ۇلت قامى ۇل-قىزدى تاربيەلەۋدەن باستالاتىنىن ۇمىتپاي, بالا تاربيەسىنە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, ەلدىڭ قامىن جەيتىن ازامات ەتىپ وسىرۋگە بارىنشا ءمان بەرگەنى دۇرىس. ۇلدى تاربيەلەۋ ارقىلى جەر يەسىن, ال قىزدى تاربيەلەۋ ارقىلى ۇلتتى تاربيەلەيتىنىمىزدى ۇمىتپاعان ابزال. وسى قاعيدانى ەسىمىزدەن شىعارمايىق, اعايىن. تاربيەنىڭ اتاسى – ءبىلىم مەن ەڭبەك, تاربيەنىڭ اناسى – حالىقتىڭ سالت-ءداستۇرى, ءتىلى, ءدىلى, ءدىنى, ىرىمدارى مەن تانىمدارى, باسقا دا ۇلتتىق قۇندىلىقتار.
مىنە, بالا تاربيەسىندە وسىلاردى باسشىلىققا الساق, دىتتەگەن ماقساتقا جەتەمىز. وكىنىشكە قاراي, كوپتەگەن جىگىتتەر شارۋاعا سەلقوس, ءجۇردىم-باردىم قارايدى, شامالى جۇمىستى ىستەگىسى كەلمەيدى, ايتاتىنى: جالاقىسى تومەن, ولار اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرگەندى جاقسى كورەدى. ومىردەن ءوز ورنىڭدى, تيەسىلى سىباعاڭدى الۋ ءۇشىن بىلەك سىبانا ەڭبەك ەتىپ, تەر توگۋىڭ كەرەك. مۇنى ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىرعان جوق پا؟!
انا ءتىلى دە بۇگىندە وزەكتى ماسەلە بولىپ وتىر. ءوز ەلىندە وگەيشىلىك كورىپ وتىرعانى جانعا باتادى. قازاق مەكتەبىندە وقىدى دەمەسەڭ, بالالاردىڭ كوپشىلىگى سىرتتا ءوزارا ورىسشا سويلەيدى, ۇيدە دە سولاي بولار دەيسىڭ. اكە ۇلىمەن, شەشە قىزىمەن انا تىلىمىزدە پىكىر الماسىپ, سىر شەرتىسىپ جاتقانعا نە جەتسىن. بۇل ارمان كۇيىندە قالۋدا. «سىرت كوز – سىنشى» دەگەندەي, ەلىمىزگە كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىن شەتەلدىكتەر مۇنى بايقايدى ەكەن. يتاليالىق «رەنكو» كومپانياسىنىڭ پرەزيدەنتى رەنالدو گاسپاري: «مەن الەمنىڭ 141 ەلىن ارالاعان جانمىن. سولاردىڭ ىشىندە ءوز مەملەكەتىندە ءوز تىلىندە ءومىر سۇرە الماي وتىرعان بەيشارا حالىقتى كوردىم. ول قازاق حالقى ەكەن», دەپ جازعان بۇدان بەس جىل بۇرىن. بۇعان قارسى داۋ ايتا الاسىڭ با؟ ايتا المايسىڭ. كىم كىنالى؟ ارينە, ءوزىمىز. جارايدى, كەزىندە قول-اياعىمىز ماتاۋلى بولدى دەيىك. ءاۋ, ەگەمەن ەل بولعانىمىزعا دا شيرەك عاسىردان استى عوي. نە تىندىردىق؟
قوعامدى دەندەگەن جەمقورلىق تا قازاقتىڭ قادىرىنە كولەڭكە تۇسىرۋدە. ماڭداي تەرىمەن تاپپاعان بايلىققا كەنەلگەندەردىڭ ءىس-ارەكەتى ەڭبەك ادامدارىن اشىندىرىپ, ولاردىڭ اشۋ-ىزاسىن كەلتىرۋدە. «پايعامبار سىندى جىگىتتەر بار, مىنەرگە ەسەگى جوق, ەسەك سياقتى جىگىتتەر بار مالىنىڭ (بايلىعىنىڭ) ەسەبى جوق» دەگەن قادىر مىرزا ءالى اقىننىڭ ءسوزى ەسكە تۇسەدى وسىندايدا. بيلىكتىڭ بيىگىندە, تورەلىكتىڭ تورىندە وتىرعان كەيبىر شەنەۋنىكتەردىڭ تەرىس قىلىعىنا, اشوزەكتىگىنە ناليسىڭ.
اڭگىمەمىزدىڭ وزەگى ۇلت قادىرىن قاستەرلەۋ حاقىندا ەدى عوي. بۇل وزىمىزگە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت رەتىندە كوش باسىندا بولۋعا لايىقتى بولساق, قانەكي؟!. ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى جولىندا ۇيىسايىق. ەلىمىزدىڭ جارقىن بولاشاعى اۋىزبىرلىكتە, ىنتىماقتى تىرلىكتە ەكەنى بەلگىلى. ال ءبىز وسىعان ءزارۋمىز. تالانتتىسى باسشى, تالاپتىسى قويشى بولىپ, ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ جاتساق, ۇيىسىپ ەڭبەك ەتسەك قۇت-بەرەكە دارىعان, ىرگەلى ەل بولامىز. جاراتقان وسى جولدا ءبىزدى قولداپ, قورعاي جۇرگەي!
قاناپيا مىرزاعالين,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
استانا
