مۇعالىمنىڭ كاسىبي مارتەبەسى قالاي قالىپتاسپاق؟

دەسەك تە, سوڭعى 15-20 جىل اۋقىمىندا «مۇعالىمدىك ماماندىقتىڭ بەدەلى تومەندەدى», «قازىر مۇعالىمدىك مارتەبەلى ماماندىقتار قاتارىندا ەمەس», «جاستار مۇعالىمدىك ماماندىققا بار­عىسى كەلمەيدى» دەگەن سەكىلدى اڭگى­مە­لەر ەل اراسىندا ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ كۇندەلىكتى ومىردەن ناق­تى دەرەك بەرە وتىرىپ, سەبەپتەرىن انىق­تالىق. بىرىنشىدەن, قازىرگى ستۋدەنت-جاستارمەن پىكىرلەسە باستاساق, «وي, اعاي, 40-45 مىڭ تەڭگەگە بىرەۋدىڭ 25 بالاسىمەن الىسقانشا, ءوزىمىزدىڭ الەۋمەتتىك-ما­تە­ري­الدىق جاعدايىمىزدى رەتتەپ المايمىز با؟» دەگەن كوزقاراسىن بىلدىرەدى. ەكىن­شىدەن, پەداگوگيكالىق باعىتتا جوعارى ءبىلىم الاتىن ستۋدەنتتەردىڭ 90 پايىزدان استامى اقىلى وقۋ توپتارىندا (وقۋ اقىسىن تۇگەلدەي اتا-انالارى تولەيدى) وقي­تىندىقتان, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ باس­شىلىعى «سەن مەكتەپكە بارىپ, جۇ­مىس ىستەۋگە ءتيىستىسىڭ» دەپ مىندەتتەۋگە ەش­قانداي قۇقىعى جوق. ۇشىنشىدەن, اسى­رەسە سوڭعى 10-15 جىل شەڭبەرىندە مۇعا­لىم قوعامنىڭ «مايلىققا دا, سۋلىققا دا» جۇرەتىن قولبالاسىنا اينالىپ, ەلى­مىز­دە قوعامدىق-ساياسي ناۋقان, تازالىق جۇ­مىس­تارى, حالىق ساناعى جانە باسقا دا وسىن­داي شارالار باستالعاندا, جوعارى باس­شىلىقتىڭ قىسىمىنان ءوزىنىڭ كاسىبي مىندەتىن اتقارۋعا ۋاقىت تاپپايدى.

قازىرگى وركەنيەتتى ەلدەر ۇستازدىڭ بويىندا بالا قىزىعا قارايتىن, بالا ەلىكتەيتىن قاسيەتتەردىڭ بولعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيدى. سەبەبى بالانىڭ ۇستازىنا دەگەن ايرىقشا قۇرمەتى ونىڭ جاقسى ءبىلىم الۋىنا ءتيىمدى اسەر ەتەدى. كەز كەلگەن ادام جاقسى ۇستاز بولا المايدى. سوندىقتان ىلگەرى دامىعان ەلدەردە باستاۋىش سىنىپ ۇس­تازدارىن دايىنداۋعا ەرەكشە كوڭىل بو­لىنەدى. بۇل ەلدەر مۇعالىمنىڭ كاسىبي مار­تەبەسىن قالىپتاستىرۋدى جوعارى دا­رەجەدە ۇيىمداستىرىپ قويعان. اتاپ ايت­قاندا, دامىعان ەلدەر ۇزدىك مەكتەپ تۇ­لەك­تەرىنىڭ عانا قۇجاتتارىن مۇعالىم ما­مان­دىعىنا قابىلدايدى, تالاپكەرلەر پە­داگوگيكالىق كاسىپكە قابىلەتتىلىكتەرىن انىق­تايتىن ارنايى تەست تاپسىرادى, وقۋ ورىندارىندا ءدارىس ءبىرىنشى كۋرس­تان باستاپ تاجىريبەگە نەگىزدەلىپ جۇر­گى­زى­لەدى. جاقسى بىتىرگەن باكالاۆر-مۇعالىم ما­گيستراتۋراعا قابىلدانادى. ماگيستر-مۇعالىم مەكتەپكە جۇمىسقا كەلگەندە, قوعامدىق كوميسسيا الدىندا كۇردەلى سىناقتان وتەدى. جۇمىسقا قابىلدانعان جاس ماگيستر-مۇعالىمگە تالىمگەر (كوۋچەر) تاعايىندالادى. ول جاس مۇعالىممەن العاشقى كۇننەن باستاپ, ءوز بەتىمەن جاقسى ساباق بەرە الاتىن دەڭگەيگە جەتكەنشە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەي بەرەدى.

شىندىعىنا كەلگەندە, مۇعالىم تەك جاس ۇرپاق ساناسىنا وقۋ-تاربيە ءۇردىسىن قالىپتاستىرۋعا ءتيىستى تۇلعا بولۋى كەرەك. وسىنداي سەبەپ-سالدارلار بۇگىنگى جاس­تاردىڭ مۇعالىمدىك ماماندىققا قى­رىن قاراۋىنا اكەلىپ سوقتىرۋدا. بۇل تى­عىرىقتان شىعار جول بار ما؟ ارينە, بار. بالتىق جاعالاۋىنداعى لاتۆيا رەس­پۋبليكاسى – بۇگىنگى تاڭدا الەمدەگى باسە­كەگە قابىلەتتى 50 ەلدىڭ قاتارىندا. وسى ەل 1991 جىلى ءوزىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن جا­ريالاعاننان كەيىن ءبىلىم بەرۋ, دەن­ساۋ­لىق ساقتاۋ سالالارىن عانا مەملەكەت ق­ۇز­ىرىندا قالدىرادى دا, وزگە سالالار بويىنشا جەكە سەكتوردى دامىتۋعا مۇم­كىند­ىك بەرەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز دە سا­نالى تۇردە ءبىلىم بەرۋدى «بولاشاققا ينۆەستيتسيا قۇياتىن سالا» دەپ ەسەپتەپ, تولىقتاي ءوز قامقورلىعىنا الۋعا ءتيىس.

بىرىنشىدەن, پەداگوگيكالىق باعىتتا ورتا ارناۋلى جانە جوعارى ءبىلىم الۋ, اسىرەسە ەر-ازاماتتارعا تەگىن بولۋى كەرەك (سەبەبى ەلىمىز بويىنشا, پەداگوگيكالىق قىزمەتتىڭ 83 پايىزى, اتىراۋ وبلىسىندا 87 پايىزى ايەلدەردىڭ ەنشىسىندە); ەكىن­شىدەن, ستۋدەنت جاستارعا قازىرگى با­عام­دى ەسكەرە وتىرىپ, كەمىندە 25-30 مىڭ تەڭگە كولەمىندە ستيپەنديا تولەنۋى قا­جەت; ۇشىنشىدەن, مۇعالىمدەردىڭ ورتا­شا ايلىق جالاقىسى 250-300 مىڭ تەڭ­گە­دەن كەم بولماۋى ءتيىس.

سەبەبى قازاقستانداعى مۇعالىمنىڭ اي­لىق جالاقىسى ەلىمىزدەگى ورتاشا جالا­قى­دان 25 پايىز تومەن. گەرمانيادا مۇ­عا­لىمنىڭ ءبىر ايلىق جالاقىسى 4 مىڭ ەۋرو, ال قىتايدا 1 مىڭ دوللار. ءبىزدىڭ ەلى­مىزدە فۋتبول كومانداسىنىڭ ءبىر ويىن­شىسىنا 2016 جىلعى مالىمەت بويىنشا, اي سايىن 9 ميلليون تەڭگە جالاقى تولەنىپتى. بالاعا ءبىلىم بەرگەننەن گورى, ەكى اياققا ەرىك بەرىپ, دوپ قۋالاپ كەتكەن دۇرىس سەكىلدى. تورتىنشىدەن, ورتا مەكتەپتەرگە قىزمەتكە بارعان (شالعاي اۋىلدارعا) جاس مامانداردى قىزمەتتىك پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ الدىڭعى كەزەكتە شەشىلۋى ءتيىس. ەگەر ول جەرگىلىكتى تۇر­عىنعا ۇيلەنىپ نەمەسە تۇرمىسقا شىعا­تىن بولسا, قىزمەتتىك پاتەردىڭ وز­دە­­رىنىڭ جەكە مەنشىگىنە اينالۋىنا مۇم­كىن­دىك تۋعىزعان دۇرىس.

وسى ۇسىنىستار ەرتەگىدەي بولىپ كو­رىن­گەنىمەن, مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق احۋالى ءبىلىم بەرۋ سالاسىن كوتەرۋگە تولىق جەتەدى. وسى­دان كەيىن عانا, بولاشاق پەداگوگ-ما­مان «مۇعالىم – ماڭگىلىك نۇردىڭ قىز­مەت­شىسى» (يا.ا.كومەنسكي) دەگەندى ماق­تا­نىش­پەن ايتاتىن بولادى.

ەلىمىزدە 2007 جىلى ء«بىلىم تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. وسى زاڭنىڭ 7-تاراۋى «پەداگوگ قىزمەتكەردىڭ مارتەبەسى» دەپ اتا­لادى. بۇل زاڭعا 2011 جىلدىڭ قاراشا ايىندا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەن­گىزىلدى. ال, ەندى ء«بىلىم تۋرالى» زاڭ­نىڭ جاڭا رەداكتسياسى پارلامەنت ءما­جىلىسى مەن سەناتىنىڭ تالقىلاۋىنا ۇسى­نىلىپ وتىر. سونىمەن قاتار قازىرگى جاع­دايدا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق­قا مۇشە ەكەندىگىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, ءارى سان مىڭداعان ۇستازدار قاۋىمى ارا­سىندا قوعامدىق پىكىر تۋعىزار دەگەن ني­ەتپەن تومەندەگى ۇسىنىستارىمىزدى بىل­دىرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىز.

ياعني ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنىڭ باس­شى­لارى ۇجىم كەلىسىمى نەگىزىندە سايلانىپ قويىلۋى ءتيىس. وقۋشىلاردى ءبىلىم مەكەمەلەرىنە قابىلداعان كەزدە اتا-انا مەن مەكتەپ اراسىندا ناقتى كەلىسىم-شارت دايىندالۋى قاجەت. مۇعالىم ماتە­ري­الدىق-الەۋمەتتىك جاعىنان ەشكىمگە تاۋەل­سىز, دەربەس ساياسي كوزقاراسى قا­لىپ­­تاسقان جاڭا فورماتسيا تۇلعاسى بو­لۋعا ءتي­ىس. ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى قىز­مەت­كەر­لە­رى­نىڭ ەڭبەگىنە اقى تولەۋدە ولاردى مەم­لەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە تەڭەستىرىپ, مۇ­عالىمدەرگە مەملەكەتتىك قىزمەتكەر مار­تەبەسىن بەرۋ قاجەت.

ءبىلىم بەرۋ قىزمەتكەرلەرىنە ءوسىمسىز نە­سيەمەن تۇرعىن ءۇي بەرۋ نەمەسە تەگىن كوممۋنالدىق پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. سەلولىق جەر­­لەردە ەڭبەك ەتەتىن پەداگوگ-قىز­مەت­كەر­لەرگە تەگىن كوممۋنالدىق قىزمەت كور­سەتۋ جانە ايلىق اقىلارى مەن تاريف­ت­ىك باعامدارىنا ۇستەمە قارجى كو­زىن قاراستىرۋ قاجەت. پەداگوگ-قى­ز­-
مەت­كەرلەردىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن جى­لىنا ءبىر رەت تەگىن جولداما ارقىلى تى­نىعۋ ورىندارى مەن شيپاجايلارعا جى­بەرىپ تۇرۋ كەرەك. ازاماتتاردىڭ شەت مەملەكەتتەردە پەداگوگيكالىق ءبىلىم الۋىن ۇيىمداستىرۋدا سەلولىق جەرلەردەن تالانتتى جاستاردى ىرىكتەپ, تاڭداپ الۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ قاجەت.

مۇعالىم مارتەبەسىنە وراي قوزعالعان وي-پىكىرىمىزدى جيناقتاساق, وسكەلەڭ ۇر­پاق­­تى وقىتىپ, تاربيەلەيتىن مامان­دار­عا الەمدەگى وركەنيەتتى ەلدەر اسا قۇر­­مەتپەن قارايدى. الدىمەن جاعداي تۋ­­عىزادى, سودان سوڭ ساپالى ءبىلىم مەن سا­­نالى تاربيەنى تالاپ ەتەدى. وكىنىشكە قا­راي, ەلىمىزدە مۇعالىمدەرگە تالاپ قويۋ مەن مىندەتتەر جۇكتەۋ تىم ۇشقارى بولىپ كورىنەدى.

تاۋەلسىز ەلىمىزدەگى بۇگىنگى مەكتەپتىڭ باس­تى مىندەتى – وقۋشىنى وقۋعا, وي­لا­نۋعا, بولاشاق تاعدىرىن جەتە تانىپ, بىلۋگە ۇيرەتۋ ەكەندىگى ايقىن. ەل ۇكى­مە­تى مۇعالىمدەردىڭ الەۋمەتتىك-ما­تە­ري­الدىق مارتەبەسىن كوتەرۋگە شىنايى قام­قورلىق كورسەتە وتىرىپ, جوعارىداعى مىن­دەتتەردى ورىنداۋدى ءاربىر مۇعالىمنەن تە­گەۋرىندى تۇردە تالاپ ەتسە, ەلىمىزدىڭ بو­لاشاعىنا سەنىممەن قاراۋعا تولىق نەگىز بار. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, جالپى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنان قارجى ۇنەمدەۋ بولاشاقتى ۇرلاۋمەن تەڭ ەكەندىگىن ۇمىتپاعانىمىز ابزال.

ايدار سابىروۆ,

 ح.دوسمۇحامەدوۆ اتىنداعى  اتىراۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى «پەداگوگيكا»  كافەدرا-لابوراتورياسىنىڭ دوتسەنتى