سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
قازىر ەلىمىزدە 1 ميلليونعا جۋىق بالانى (947 327 نەمەسە 31,1 پايىز) قامتيتىن 1 287 قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى بار. سونداي-اق جاس تۋريست-ولكەتانۋشىلاردىڭ 40 ستانساسى مەن ورتالىعى, مەكتەپتەردە 2 188 تۋريستىك-ولكەتانۋ ۇيىرمەسى جۇمىس ىستەيدى. وقۋشىلار سارايلارى مەن ورتالىقتارىندا بالالار جانە جاسوسپىرىمدەر تۋريزمىمەن 7 – 17 جاس ارالىعىنداعى 80 مىڭنان استام بالا قامتىلعان ەكەن. بۇل بار-جوعى 2,6 پايىزدى قۇرايدى.
جالپى, تۋريستىك-ولكەتانۋ باعىتىنداعى بالالار ۇيىمدارىنىڭ جەلىسى حح عاسىردا قالىپتاستى. بىراق جاڭا عاسىرمەن قوعامىمىزعا دەندەي ەنگەن نارىقتىق جۇيە بالالار ءتۋريزمىنىڭ دە تۋ-تالاپايىن شىعارىپ, ءوز ءامىرىن جۇرگىزگەندەي اسەر قالدىرادى. ماسەلەن, پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى ناريمان تورەعاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, كەڭەستىك كەزەڭنەن قالعان بالالارعا ارنالعان تۋريستىك نىسانداردىڭ باسىم بولىگىنىڭ قازىرگى احۋالى حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلمەيدى, تەحنيكالىق جاعدايى ۇرەي تۋعىزادى نەمەسە ماتەريالدىق تەحنيكالىق بازاسى ەسكىرگەن, كەيبىرى مۇلدەم جويىلعان.
بۇگىندە بالالارعا ارنالعان ورتالىق تۋريستىك نىساندار 20 بەيىمدەلگەن عيماراتتا ورنالاسقان, ونىڭ 50 پايىزدان استامى كۇردەلى جوندەۋدى قاجەت ەتەدى, 10 شاقتى ورتالىقتىڭ جەكە عيماراتى دا جوق. ال ءوز بەتىنشە ۇيىمداستىرىلعان تۋريستىك بىرلەستىكتەر مەكتەپتەردە ورىن تەپكەن. مۇنداي سيپاتتاعى عيماراتتاردىڭ باسىم بولىگى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنا ءتان. تاعى ءبىر ماسەلە – سالا زاماناۋي وزىق تەحنولوگيالاردان, وقۋ قۇرالدارىنان, كومپيۋتەرلىك تەحنيكادان, ساپالى ينتەرنەتتەن تاپشىلىق كورىپ وتىر. ەلىمىزدە تۋريستىك جابدىقتارعا يە ءوز بەتىنشە ۇيىمداستىرىلعان تۋريزم بىرلەستىكتەرى 15 پايىزدى عانا قۇرايدى. سونداي-اق تۋريستىك-ولكەتانۋ باعىتىنداعى تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن پەداگوگتاردىڭ, مامانداردىڭ بىلىكتىلىگى دە جەتكىلىكسىز دەڭگەيدە. ماسەلەن, سوڭعى 3 جىلدا تۋريستىك-ولكەتانۋ باعىتى بويىنشا پەداگوگتاردىڭ 30,8 پايىزى بىلىكتىلىگىن ارتتىردى. ياعني, پەداگوگتاردىڭ 69,2 پايىزى ءالى بىلىكتىلىگىن جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى. وسى ورايدا ءتۇرلى كوممەرتسيالىق ۇيىمدار كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, پەداگوگتار ءۇشىن ماڭىزدى ەمەس قىمبات كۋرستار ۇيىمداستىرىپ جۇرگەنى بايقالادى. بۇل وسى ماقساتتا مەملەكەتتىك تاپسىرىستاردى ازىرلەۋ كەرەكتىگىن كورسەتىپ وتىر. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا باستاۋىش, ورتا جانە جوعارى دايىندىق سەمينارلارى ارقىلى دەمالىس كۇندەردى, كۇردەلى ساياحاتتاردى ۇيىمداستىرۋشى جەتەكشىلەر مەن مەكتەپ ءتۋريزمىنىڭ نۇسقاۋشىلارىن دايارلايتىن جۇيە جوق. وعان ۆەدومستۆوارالىق قۇزىرەتتىلىكتەردىڭ الۋاندىعى دا كەرى اسەرىن تيگىزىپ كەلەدى. ماسەلەن, قاجەتتى ماماندار مەن وقۋ-تاربيە ادىستەمەسىن دايارلاۋ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرەتىندە بولسا, تۋريستىك نىسانداردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋ مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە قارايدى. بۇل ورتاق ماقسات پەن ءبىرتۇتاس تالاپتاردى شەشۋدە ءتيىستى مينيسترلىكتەر اراسىندا ءوزارا ءتيىمدى ءىس-قيمىلدىڭ جوقتىعىن كورسەتەدى. ياعني, بالالار ءتۋريزمى جۇيەسىنىڭ بارشا ەلدى قامتىعان سيپاتى بايقالمايدى.
وسى ورايدا ەلىمىزدە بالالار-جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىن دامىتۋدىڭ تۇجىرىمدامالىق تاسىلدەرىن بەكىتۋ تۋرالى 2015 جىلى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگى بىرلەسكەن بۇيرىق شىعارعان بولاتىن. تاياۋدا تۋريستىك-ولكەتانۋ باعىتىندا بالالارعا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىراتىن ۇيىمدار باسشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى ءوتتى. جيىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىن دامىتۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى قارالدى. جالپى, بۇل سالا بالالاردىڭ تۋعان ەلى مەن جەرىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, سالت-ءداستۇرىن تانىتۋدا ەرەكشە ماڭىزعا يە ەكەنى بەلگىلى. ونى ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا العا قويعان مىندەتتەر مەن تاپسىرمالار دا جانداندىرا ءتۇستى. بالالار ءتۋريزمىن ءتۇرلى ساياحاتتار مەن جارىستار, بايقاۋلار نەگىزىندە جولعا قويۋدا قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا ۇلكەن جۇك ارتىلىپ وتىر.
– قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى – بالالارعا ارنالعان الەۋمەتتىك ينستيتۋت. بۇل بالانى جەكە تۇلعا رەتىندە دامىتۋعا, ءبىلىمى مەن وي-ءورىسىن جەتىلدىرۋگە, ۇلتتىق قاسيەتتەردى بويىنا سىڭىرۋگە, ءوزىن ءوزى دامىتۋعا, كوشباسشىلىق ءبىتىمدى يگەرۋىنە العىشارت بولا الادى. جان دۇنيەسى تازا جەتكىنشەك تابيعاتتى جاقسى كورەدى. وسى تۇرعىدا پەداگوگتىڭ مىندەتى – بالالار ءتۋريزمى ارقىلى تاربيەلەۋ. بۇل بالانىڭ كەلەشەگىن ايقىندايتىن دۇنيە. سوندىقتان بۇگىنگى جەدەل وزگەرىستەرگە تولى الەمدە بالالار ءتۋريزمىن دامىتۋ وتە وزەكتى, – دەيدى رەسپۋبليكالىق قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ وقۋ-ادىستەمەلىك ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى رايسا شەر. ونىڭ ايتۋىنشا, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا 70 پايىز, مەكتەپكە 30 پايىز عانا كوڭىل بولىنەدى. بۇل جاعداي قازاقستاندا كەرىسىنشە ءورىس الىپ وتىر.
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى دينارا نوكەتاەۆا بالالار-جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىن جانداندىرۋ سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا, ۇلت دەنساۋلىعىن نىعايتۋعا, الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋگە, كاسىپتىك شىڭدالۋعا, جاس وسكىندەردىڭ ءوزىن ءوزى دامىتۋىنا, ۇلتتىق سانا-سەزىمى مەن رۋحاني جان دۇنيەسىن بايىتۋعا, تاباندى, قاجىرلى, جىگەرلى ازامات رەتىندە وسۋىنە ەرەكشە ىقپال ەتەتىنىن ايتادى. سول سەبەپتى بالالار ءتۋريزمىن پەداگوگيكالىق ۇيىمداستىرۋ ءىسى مەن وقۋ-تاربيەلىك ادىستەمەسىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي كەشەندى تۇردە دامىتۋعا دەن قويۋ كەرەك, بۇل رەتتە مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قولداۋ وتە وزەكتى. ماسەلەن, كوپشىلىككە ارنالعان بالالار ءتۋريزمى قىمبات بولماۋى كەرەك. بۇل ماسەلەدە مەملەكەت ءىرى تۋروپەراتور قىزمەتىن اتقارۋعا نەمەسە رەتتەۋگە قۇمبىل بولۋى ءتيىس. سونىمەن بىرگە تۋريستىك-ولكەتانۋ باعىتىنداعى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق بازاسىن جەتىلدىرمەيىنشە, ونىڭ الەۋمەتتىك مارتەبەسىن تولىق قامتۋ, ساقتاۋ مەن قورعاۋعا كەپىلدىك جوق. ياعني سالانىڭ دامۋىنا شەك قويادى. بۇل جۇيەنى ارتقا تارتاتىن تاعى ءبىر ماسەلە بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ از ءبولىنۋى دەۋگە بولادى. ايتالىق قولىمىزدا بار دەرەك بويىنشا, 2014 جىلى قوسىمشا ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرۋ 3,2 پايىزدى عانا قۇراعان جانە ونىڭ جارتىسى ايلىق تولەماقىعا جۇمسالعان ەكەن. بۇل ورايدا ءماجىلىس دەپۋتاتتارى شافقات وتەمىسوۆ پەن پاۆەل كازانتسەۆتىڭ ايتار ءۋاجى, بالالار ءتۋريزمىنىڭ دامۋى ىشكى تۋريزمگە تاۋەلدى, زاڭ شىعارۋشى ورگان بۇل سالاداعى قوعام تاراپىنان بەرىلگەن بارلىق ۇسىنىستاردى جاڭا زاڭ جوباسىن جاساقتاۋدا ەسكەرەدى, سونداي-اق قازىر «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن بىرگە سالاعا جەكە قارجى كوزدەرىن تارتۋعا جاعداي جاسالۋدا جانە مۇنىمەن شەكتەلمەي, جاس تۋريستەردى ىنتالاندىرۋ تەتىكتەرىن دە قاراستىرۋ كەرەك.
«Kazakh tourism» ۇلتتىق كومپانياسى» اق باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى تيمۋر دۇيسەنعاليەۆ بالالار ءتۋريزمىن ناسيحاتتاۋدا بىرىنشىدەن, وڭىرارالىق, ەلارالىق بايلانىستىڭ تيىمدىلىگىن, ەكىنشىدەن, كەز كەلگەن كيەلى ورىنداردى تانىستىرۋدا نىسان تۋرالى جاي عانا اڭگىمەلەپ قويماي, اڭىزدار مەن ەرتەگىلەردى كىرىكتىرە وتىرىپ ءتۇسىندىرۋدىڭ, ياعني ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن جەتكىزدى. بۇل ۇيىم بىلتىر وڭتۇستىك وڭىرلەردەن كەلگەن بالالارعا ورتالىق قازاقستاندى ارالاتسا, بيىل 2 مىڭنان استام بالانى قامتيتىن جاڭا باعىتتاردى جۇزەگە اسىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونداي-اق كيەلى جەرلەر تۋرالى مالىمەتتەردى بالا تانىمى مەن قىزىعۋشىلىعىنا ساي ەلەكتروندى فورماتتا قىزىقتى ەتىپ ۇسىنۋدىڭ تەتىكتەرىن قاراستىرۋدا. وزىق ەلدەردە ىشكى تۋريزم بيۋدجەت ءتۇسىمىنىڭ 80 پايىزىنا دەيىنىن بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە بالادان ەشبىر اتا-انا ايانىپ قالمايدى. سوندىقتان بالالار تۋريزمىمەن بىرگە وتباسىلىق ءتۋريزمدى دە ۇمىتپاۋىمىز كەرەك, دەيدى ت.دۇيسەنعاليەۆ.
پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, سپورتتىق تۋريزم ۇلتتىق فەدەراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى ەلەنا تاراسەنكو بولسا, بالالار ءتۋريزمىن دامىتۋدا رەسپۋبليكالىق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن ءتيىستى ۆەدومستۆو باسشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋدىڭ وتە وزەكتى ەكەنىن ايتادى. استاناعا ارنايى كەلگەن ا.ا. وستاپەتس-سۆەشنيكوۆ اتىنداعى بالالار-جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى جانە ولكەتانۋ حالىقارالىق اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دميتري سميرنوۆ تا وسى ويدى قۇپتايدى. رەسەيلىك ماماننىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاندا ۇيلەستىرۋ كەڭەسى پارلامەنتتىك تىڭداۋعا نەگىزدەلگەن بولسا, رەسەيدە ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى توراعالىق ەتەدى. سوندىقتان وندا ناقتى اتقارىلعان جۇمىس بويىنشا ەسەپ بەرىلەدى. ياعني ۇسىنىس بەرۋشى ەمەس, اتقارۋشى ورگان رەتىندە جۇمىس ىستەۋ بالالار ءتۋريزمىن العا جىلجىتۋدىڭ كەپىلى, دەيدى ول. بىراق مۇنىڭ كەرى اسەر ەتەتىن تۇسى دا بار. بۇل – قاعازباستىلىق. ال قاعاز كىرىككەن ورتادا بيۋروكراتيالىق كەدەرگىلەر دە تۋادى. جالپى, شەتەل تاجىريبەسىنە زەر سالار بولساق, گەرمانيادا جاستار تۋريستىك بازالارىنىڭ وداعى جۇمىس ىستەيدى. كورىكتى تابيعات مۇيىستەرىندە جاس تابيعاتتانۋشىلارعا ارنالعان 400 ءۇي ورنالاسقان. كانادا, كەنيا, اقش جانە قىتاي ەلدەرىندە جاستار اراسىندا قورىقتار مەن ۇلتتىق پاركتەرگە بارۋ تانىمال بولسا, جاپونيا جاستارى مەكتەپتەگى دەمالىستا حالىقتىڭ ءتۇرلى كاسىپشىلىكتەرىن ۇيرەنۋگە بارادى ەكەن. ال فرانتسيا, انگليا, اۋستريا ەلدەرىندەگى وقۋ ورىندارىندا كەيبىر جەكەلەگەن پاندەردى وقىتۋدا مۇعالىمدەر وقۋشىلاردى قالا ماڭىنا جاياۋ سەرۋەنگە الىپ شىعۋدى داستۇرگە اينالدىرعان. سوندىقتان بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمىنىڭ ۇلتتىق جۇيەسىن قۇرۋدا قوعامنىڭ وي-پىكىرىن زەردەلەۋدەن ارتىق كەشەندى ۇسىنىس بولمايدى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
