سۋرەتتى تۇسىرگەن: تالعات تانىباەۆ
وبلىس اكىمى الدىمەن بارلىق دەڭگەيدەگى اكىمدەردىڭ ەسەپتەرىنە 45 مىڭنان استام ادام قاتىسىپ, 2 مىڭعا جۋىق ءوتىنىش پەن ۇسىنىس تۇسكەنىن, ونىڭ باسىم بولىگى اباتتاندىرۋ, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, جول, ساپالى اۋىز سۋ سەكىلدى اسا ماڭىزدى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرگە ارنالعانىن جەتكىزدى. اتقارۋشى ورگانداردىڭ ساياسي ۇيىمدارمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس بىرلەستىكتەرمەن جۇمىلا اتقارعان جۇيەلى جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسىندە بيلىككە دەگەن سەنىمنىڭ نىعايا تۇسكەنى بايقالادى. بىلتىر اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمى 2,3 پايىزعا ءوسىپ, 510,6 ميلليارد تەڭگەدەن اسىپ تۇسكەن. ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق اياسىنداعى سىرتقى ساۋدا اينالىمى 50,4 ميلليون دوللارعا جەتكەن. ەڭبەك ونىمدىلىگىن تۇبەگەيلى ارتتىرۋ, وڭدەلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋ اگرارلىق ساياساتتىڭ باسىم باعىتى بولىپ قالا بەرەدى. ەكونوميكالىق جاعىنان تابىستى داقىلدار كولەمىن كوبەيتۋ, استىق ءوندىرىسىن ءارتاراپتاندىرۋ جەرمەن تۇبەگەيلى اينالىسۋدى قاجەت ەتەدى. قاراپايىم اريفمەتيكالىق ەسەپكە جۇگىنسەك, وتكەن جىلى مايلى داقىلدار القابى 40 پايىزعا مولايىپ, 715 مىڭ گەكتاردى قۇراسا, بيىل ءبىر ميلليون گەكتارعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. سوندا بيۋدجەتكە 60-70 ميلليارد تەڭگە قوسىمشا كىرىس قۇيىلادى.
وڭىردە اوك-ءتى قارقىندى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىكتەرى كوپ. بۇل ورايدا وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدىڭ, اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنىڭ پاركىن جاڭارتۋدىڭ ماڭىزى زور. بيىل 32,2 ميلليارد تەڭگەگە 1310 بىرلىك جاڭا تەحنيكا مەن جابدىقتار ساتىپ الىنباق. وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا 16,3 ميلليارد تەڭگە دەمەۋقارجى قاراستىرىلعان. ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە شىعىنداردى ازايتۋ باعىتىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋدىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ونى وزىق شارۋاشىلىقتاردىڭ تاجىريبەسى كورسەتىپ ءجۇر. ماسەلەن, «اگروستريم» جشس-مەن بىرلەسىپ «اتامەكەن» كومپانياسى شارۋاشىلىقتارىنىڭ نەگىزىندە بارلىق تەحنيكالاردىڭ جۇمىسىن جوسپارلاۋ, مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ەنگىزۋ, وسىمدىك قورعاۋ ءتاسىلىن قولدانۋ, استىق قوزعالىسىن ەسەپكە الۋ, فوتوبەينە ەسەپتەر مەن كاسىپورىندارداعى ءاربىر داقىلدىڭ وزىندىك قۇنىن انىقتاۋ جۇمىستارىن اۆتوماتتاندىراتىن ءمودۋلدى قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلدى. بۇل ەلەمەنتتەردى مال شارۋاشىلىعىنا ەنگىزۋ ساۋىلعان ءسۇت مولشەرى, ءدارى-دارمەكتىڭ قاجەتتىلىگى مەن ونى بەرۋ, جەمدەۋ ۋاقىتى سياقتى كورسەتكىشتەردى ناقتى باعامداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. القاپتارعا سپۋتنيك ارقىلى مونيتورينگ جۇرگىزۋ, درونداردى قولدانۋ, جانۋارلارعا ەلەكتروندى چيپ تاعۋ سياقتى وڭ مىسالدار كوپتەپ سانالادى. «اتامەكەن» كومپانياسىندا سوڭعى 4 جىلدا داقىلداردىڭ جيىن-تەرىم كولەمى 262,3 مىڭ توننادان 495 مىڭ تونناعا دەيىن, ال تابىس 6,4 ميلليارد تەڭگەدەن 20 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن وسكەن.
اوك-تەگى ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ. ونىڭ ۇلەسى وبلىستىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ 60 پايىزدان استامىن قۇراعانمەن, سىرتقى نارىققا شىعارۋ جايى تۇبەگەيلى بەتبۇرىستى تالاپ ەتەدى. ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارىنا تەرەڭدەتە وڭدەلگەن ونىمدەر شىعارۋ ءۇشىن 838 500 مىڭ تەڭگە دەمەۋقارجى تولەنگەنىن ەسكەرسەك, مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن قولداۋدىڭ قايتارىمىن كۇتۋ زاڭدى. 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان اۋىل- شارۋاشىلىق ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جانە تاماق ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ جول كارتاسى اياسىندا شەتكە شىعارىلاتىن وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, يمپورت ۇلەسىن ازايتۋ جولدارى ناقتىلاندى. ول بويىنشا 35 ميلليارد تەڭگەنىڭ 19 ينۆەستيتسيالىق جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ, 509 تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلادى.
بايانداماشى كولىك پەن لوگيستيكا, قۇرىلىس سەكتورى سياقتى ءداستۇرلى سالالاردى دامىتۋعا دا ەرەكشە ءمان بەرىلەتىنىن, ونەركاسىپ سالاسىندا 476 كاسىپورىن جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن, ولاردىڭ 40-ى وتكەن جىلى اشىلعانىن تىلگە تيەك ەتتى. الايدا, ونەركاسىپ كاسىپورىندارىندا ەڭبەك ەتەتىن12 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ ورتاشا ايلىق ەڭبەكاقىسى 106 مىڭ تەڭگە مولشەرىندە. رەسپۋبليكا بويىنشا ورتاشا دەڭگەيدىڭ 50 پايىزىن عانا قۇرايتىنى ويلاندىرۋى ءتيىس. ماشينا جاساۋ كاسىپورىندارىنىڭ تاپسىرىستار پورتفەلى 16 پايىزعا ارتىپ, 42,7 ميلليارد تەڭگەگە جەتسە, باسىم ۇلەسى تەمىر جول جانە مۇناي-گاز كەشەندەرىنە تيەسىلى. پەتروپاۆل اۋىر ماشينا جاساۋ, س.كيروۆ اتىنداعى زاۋىتتاردىڭ ءوندىرىستى ودان ءارى جاڭعىرتۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2 ەسەگە ۇلعايتۋ, قورعانىسپەن قاتار ازاماتتىق ونىمدەردىڭ تۇرلەرىن كوبەيتۋ تاجىريبەلەرى ۇلگى الۋعا تۇرارلىق. تۇتاستاي العاندا, ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا 6,5 ميلليارد تەڭگە مولشەرىندە قارجى جۇمسالىپ, قاناتقاقتى جوبالار ىسكە اسىرىلدى. ماسەلەن, «زيكستو» اق 80 فۋتتىق كونتەينەر تاسىمالداعىشتىڭ جاڭا مودەلىن يگەردى. «كازنەفتەگازماش» اق ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ كاسىپورىندارى ءۇشىن ىسىرمانىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋدى باستادى.
يندۋستريالاندىرۋدىڭ العاشقى بەسجىلدىعىندا 32 ميلليارد تەڭگەنىڭ جوباسى ىسكە قوسىلدى. ەكىنشى بەسجىلدىقتىڭ سوڭعى ءۇش جىلىندا وزىق جوبالارعا جۇمسالاتىن ينۆەستيتسيا سوماسى 67 ميلليارد تەڭگە بولدى. ناتيجەسىندە جاڭا جۇمىس ورىندارى ەكى ەسە ۇلعايدى. اتالمىش باعدارلامالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ 700-دەن استام جۇمىس ورنىن اشۋعا جانە 16 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتۋعا سەپتىگىن تيگىزدى. لەگو-كىرپىش, سيپ-پانەل, جىلدام دايىندالاتىن تاماق ونىمدەرى سەكىلدى جاڭا ءوندىرىس ورىندارى پايدا بولدى, دەدى ايماق باسشىسى. شۆەيتساريانىڭ «تەترا پاك» قوندىرعىسىمەن جابدىقتالعان «ماسلودەل» ءسۇت وڭدەۋ زاۋىتى تاۋلىگىنە 300 تونناعا دەيىن ءسۇت وڭدەي الادى. جىلدىق وندىرىستىك قۋاتى – 40 مىڭ توننا. بۇگىندە قازاقستانداعى ءسۇت ونەركاسىبى كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى سانالادى.
كاسىپكەرلىكتى قولداۋ كارتاسى شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلاتىن باعدارلامالار ىشىندە پوليپروپيلەن جاشىگىن, قايىڭ شپونىن شىعارۋ, قايتالاما پوليمەرلەردى وڭدەۋ سياقتى جوبالار بار. وبلىستا شىعارىلاتىن ونىمدەر قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىنا دەرلىك جەتكىزىلەدى. شەتەلدەرگە تاماق ونىمدەرىنىڭ, كولىك قۇرالدارىنىڭ, اسپاپتار مەن اپپاراتتاردىڭ بىرنەشە تۇرلەرى ەكسپورتتالادى. كاسىپورىنداردىڭ ەكسپورت كولەمى 147,8 ميلليون دوللاردى قۇراپ, 10 پايىزعا جۋىق ءوسۋى ستراتەگيالىق تاڭداۋدىڭ دۇرىستىعىن كورسەتەدى. الدا قىتايدىڭ حۋبەي پروۆينتسياسىنداعى قۋاتتى كومپانيانىڭ قاتىسۋىمەن يندۋستريالىق ايماق قۇرۋ مىندەتى تۇر. جۇمىسى توقتاپ قالعان كاسىپورىنداردى ىسكە قوسۋ باستى نازارعا الىنادى. جول كارتاسى شەڭبەرىندە سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە 19 ءوندىرىس ورنى قالپىنا كەلتىرىلدى.
ق.اقساقالوۆ قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال قالىپتاستىرا وتىرىپ قارجى تارتۋدىڭ ىلكىمدى جولدارىنا دا توقتالىپ ءوتتى. بىلتىر 188,9 ميلليارد تەڭگە ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ, ءوڭىر ەلىمىزدە ءتورتىنشى ورىنعا تۇراقتاعان. ينۆەستيتسيا بيۋدجەت قاراجاتىنان ەمەس, جەكە سالىمداردىڭ ەسەبىنەن ءوسۋى تيىستىلىگى, نەگىزگى باسىمدىقتى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ونەركاسىپ يەلەنەتىنى, باسقا سالالاردى دا قامتۋ قاجەتتىگى اتاپ كورسەتىلدى.
وبلىستىڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ ماڭىزى ايتارلىقتاي مانگە يە. تەك سوڭعى 2 جىلدىڭ ىشىندە سالاعا ينۆەستيتسيا 3 ەسە كوپ قۇيىلىپ, شەكارا ايماقتارىندا, اۆتوجولداردا قۇرىلىس پەن جوندەۋ جۇمىستارىندا كەشەندى شارالار اتقارىلدى. 200 شاقىرىم جول قالپىنا كەلتىرىلدى. «پەتروپاۆل – رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەكاراسى» تاسجولىن جاڭارتۋ جۇمىستارى كەلەسى جىلى اياقتالادى. دەگەنمەن, جەرگىلىكتى ماڭىزداعى جولداردىڭ 60 پايىزدان استامى ءالى قاناعاتتاندىرمايدى. وسى جاعى ەسكەرىلىپ, بيىل 10,8 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلعان.
بايانداماشى ءوز سوزىندە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن جاقسارتۋ, مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, تازا اۋىزسۋمەن, جايلى باسپانامەن قامتاماسىز ەتۋ ءالجۋاز توپتاردى الۋمەتتىك قورعاۋ ماسەلەلەرى ۇدايى نازاردا ۇستالاتىنىن بولە-جارا ايتتى.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
