20 اقپان، 2018

توباسىز تويىمسىزدارعا توقتام بار ما؟

179 رەت كورسەتىلدى

قازاققا ادال قىزمەت ەتۋدى پارىز دا قارىز ساناعان ۇلت كوسەمى ءالي­حان بوكەيحانوۆ: «الاشتىڭ بالاسى، بۇل جولى بولماسا، جاقىن ارادا ءوز تىزگى­نى وزىندە بولەك مەملەكەت بولار» دەپ­تى. 

الاش ارىسى ۋاقىتتان ءبىراز الشاق­تاعانمەن، ۇلتىنىڭ ازاتتىعىن الا­تىنىن تاپ باسىپ، كورەگەندىكپەن ايت­قان. بۇل ازاتتىققا قازاق قانشا قاسى­رەتتى باستان وتكەرىپ، 300-دەن اسا كو­تەر­ى­لىستەردە قىزىل جوسا قان بولىپ جەتكەنى ءمالىم. سونىڭ سوڭعىسى، كۋا­گەرلەرى كوپ 1986 جىلعى زور زوبالاڭ دەر ەدىك.

ءيا، ءبارى دە ارتتا قالدى. ەلدىگىمىز­دى الدىق، ەڭسەمىزدى تىكتەدىك. اتا-بابا ارمانى، ميلليونداعان ۇلكەن-كىشىنىڭ اق تىلەگى قابىل بولدى. ۇستەمدىكتىڭ ۇسكىرىگى جويىلدى. ء«ۇي ارتىندا كىسى بار، بايقاپ سويلەيىك»، دەگەن سەكەمشىلدىك كەلمەسكە كەتتى. سونىڭ ءبارىنىڭ ورنىن: ەل بولۋ، كەتكەن ەسەنى، رۋحاني جاعى­نان ۇتىلعان تۇستى تۇگەندەۋ، بايتاق دالانىڭ بار بايلىعىن جۇرتتىڭ تىر­لىك تىنىسىن كەڭەيتۋگە، تۇرمىسىن وڭالتۋعا، ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي كۇن كەشۋگە جۇمىلدىرۋ جۇمىسى باستى.

جۇمىلىپ جۇدىرىق، بىرىگىپ بىلەك بولۋ ءىسىنىڭ ۇيىتقىسى دا، ۇيىمداس­تىرۋشىسى دا «نەنى دە بولسا، ەلمەن بىرگە كورەمىن، ەل مەن بىرگە توزە­مىن، ەلمەن بىرگە جەڭەمىن»، دەگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بولدى. ەندى «وزىمىزگە وكپەلەمەسەك وزگە­گە وكپەلەر بەت جوق»، دەپ ۇلى احاڭ (بايتۇرسىن ۇلى) ايتپاقشى، ءبارى مەملەكەت نەگىزىن قۇرايتىن قازاققا جۇكتەل­دى. تاۋبە، شيرەك عاسىردان اسا ۋاقىت ىشىندە وتانىمىزدى الەم تانىدى. جالتاقتامايتىن بولدىق، جالپاق جۇرت ساناساتىن دارەجەدەمىز. دەگەنمەن، تاۋەلسىزدىكتىڭ كيەسىن ەلدىڭ يەسى سانالاتىن كەيبىرەۋلەرىمىز ءالى تۇسىنە بەرمەيتىندەيمىز. اقيقاتىنا كەلسەك، شىرمالعان سانانىڭ شىڭىراۋ تۇبىنەن شىعىپ، تۇلەگەن قىرانداي بولىپ تۇرلەنۋى ازاتتىقتىڭ ارقاسى. الاش ۇلدارى سول ازاتتىق ءۇشىن جانىمىز پيدا دەپ ەدى. ءبىزدىڭ تالايىمىز زور ەكەن، ازات­تىقتىڭ جەمىسىن جەپ وتىرمىز. نەسىن جاسىرا­مىز، ءبارىمىز بىردەي الاش ارىستارىن­داي ادال قىزمەت ەتە الماي ءجۇرمىز. كەيدە ۇلت ءۇشىن دەگەندى ءوزىم ءۇشىن دەگەنمەن شاتاستىرىپ الا بەرەمىز. سودان با قولىنا بيلىك تيگەن، قارجىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان كەيبىر ازاماتتار جەمقورلىقتىڭ جەگى قۇرتىنا «جەم» بولىپ، بالاقتان ورلەپ، جەلكەگە شىعىپ بارا جاتقان سەكىلدى.

شىنىندا، توباسىز تويىمسىزدار ەل داۋلەتىن، جەر بايلىعىن اياۋسىز توناۋ­دان تارتىنار ەمەس. مۇنداي كەلەڭسىز جايتتاردىڭ كوپتەگەن مىسالدارىن اقپارات قۇرالدارىنان كۇندەلىكتى ەستىپ، كورىپ ءجۇرمىز. بۇل نە، رۋحسىزدىق پا، الدە دۇنيەقوڭىزدىق، بولماس ارتىق تا بولسا ايتايىق – ساتقىندىق پا؟! دۇنيەگە قۇل بولۋ ۇلتتى، ەلدى ۇمىتتىراتىنىن وسىدان كورۋگە بولادى. قىتاي ويشىلى لاو تسزىنىڭ: «ادام ۇرىعا اينالماۋى ءۇشىن قۇندى، باعالى زاتتارعا نازار اۋدارماۋى، كوڭىل بولمەۋى كەرەك. جۇرەگىڭىزدى جاۋلاعان، جانىڭىزدى جەگىدەي جەگەن زاتقا قىزىعۋشىلىق ازايعاندا اداسپايسىز...»، دەگەن ءسوزى وسى ارادا ويعا ورالىپ وتىر. سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ ءبىر «سىرى»، ياعني قارا باستىڭ قارەكەتىندە جاتقان جوق پا ەكەن؟ ءتىپتى «ادال دەگەن قازاننىڭ ىشىنەن دوڭىزدىڭ باسى شىقتىنىڭ» كەرى كەلىپ، ءىسى ءبۇتىن، ءسوزى ءتۇزۋ دەگەندەر دە قارماققا تۇسكەندە، اڭتارىلماي قالعان بىلايعى قازاق كەمدە كەم شىعار-اۋ؟! ءوز جۇرتىنا قاسقىرداي شاپقان قارا كوزدەرىمىز ازاتتىق دەگەن الاش ارىستارىن بىلمەيتىن بولعانى ما؟ الاشتىقتار تاۋەلسىزدىك ۇرانىن كوتەرگەندە ء«بىز قازاق حالقى دەپ تۋدىق، سول حالىق دەپ دۇنيەدەن وتەرمىز!» ء(الىمحان ەرمەكوۆ) دەپ ەدى عوي. ال ءبىز سول ءتاۋ ەتەر تاۋەلسىزدىكتىڭ قاسيەتىن ۇقپاي، ونىڭ اينا بەتىنە داق تۇسىرەتىندى شىعاردىق.

قازىر قاي سالانى دا تەرەڭ تەكسەرسە، ءبىر شيكىلىك سوپاڭ ەتىپ شىعا كەلەدى. ونىڭ زاردابىن حالىق كورىپ وتىر. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە سول حالىق تويىمسىزداردان كوش ىلگەرى تۇر، ەلدىڭ اماندىعىن، تىنىشتىعىن كوبىندە سولار ويلايدى. جەگى قۇرت ويى مەن سۇلباسىن مەڭدەتكەندەرگە ەلدەن گورى قارا باسى، وتباسى، توڭىرەگى قىمبات. تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ ابىرويىنا نۇقسان كەلتىرەتىنىن مۇنداي جونسىزدىكتى ەندى بەتىمەن جىبەرمەي، جۇرت بولىپ جۇمىلىپ ەلباسى تالابىنا ساي قيمىل قارەكەت كورسەتۋ سىن بولىپ تۇرعانى شىندىق. ەلباسى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىنە قادرلىق وزگەرىستەر جاساپ، ازات ەلدىڭ ايبىنىنا شاڭ تۇسىرگەندەرگە شارا جەڭىل بولمايتىنىن جەتكىزدى. تاۋەلسىز ەلدىڭ قازىناسىنا قول سۇققانداردى، ۇلت داۋلەتىن شاشىپ توككەندەردى، سىرت ەلدەرگە تاسىپ، سول جاقتىڭ وركەنىن «وسىرۋگە» نيەتتەنگەندەردى دەر كەزىندە قۇقىق قورعاۋشىلارمەن بىرلەسە وتىرىپ، بۇكىل حالىق بولىپ توسقاۋىل قويماساق، ەرتەڭ ولار اسقىنىپ، ايىلىن جيۋدان قالۋى مۇمكىن. جەمقور دەپ جۇرگەندەرىمىزدىڭ ءبارى دە وسال ادامدار ەمەس، وقىعاندار، اقىل ايلاسى بارلار. ەندەشە ولارعا «قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارى، قازاققا وسىندايدا قىزمەت ەتپەگەندە قاشان قىزمەت ەتىپ پايدامىزدى تيگىزەمىز... ىلگەرى باسقاندا مۇيىزگە ۇرعان سيىرداي شىر اينالىپ جۇراعاتتىڭ وبالىنا، الاشتىڭ بالاسى، قالىپ جۇرمە!» ء(اليحان بوكەيحانوۆ) دەسەك، جەگى قۇرتتان جەرىپ، تويىمسىزدىقتان اياعىن تارتار دەگەن ۇمىتتەمىز.

سۇلەيمەن مامەت،
«ەگەمەن قازاقستان»
 

سوڭعى جاڭالىقتار

Atmaca زىمىرانى سىناقتان ءساتتى ءوتتى

تەحنولوگيا • بۇگىن، 18:35

دوللار قايتادان قىمباتتادى

قارجى • بۇگىن، 15:00

ۇقساس جاڭالىقتار