جاقسى ءسوز جەردە جاتا ما؟ وبلىس اكىمدىگى «ورالماندارعا ارناپ اۋىل سالىپ جاتىر ەكەن» دەگەن ءسۇيىنشى حابار جان-جاققا تەز تاراپ, ونىڭ اق-قاراسىن اجىراتىپ جاتپاستان كۆوتامەن دە, كۆوتاسىز دا كەلۋشىلەردىڭ قاتارى كۇرت كوبەيىپ سالا بەردى. وسى جاعى ەسكەرىلگەن بولۋ كەرەك, جاپان دالانى كوز تارتار كورىنىسكە اينالدىرۋ جونىندە شەشىم قابىلدانىپ, 2010 جىلى – 140, 2011 جىلى – 100 باسپانا, وعان قوسا 50 جىلىجاي, كەيىن ەكى قاباتتى مەكتەپ, فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكت بوي كوتەردى. قازىر مۇندا شاعىن ورتالىق, حوككەي كورتى, سپورت زالدارى جۇمىس ىستەيدى. كوشەلەر اسفالتتالىپ, سۋ قۇبىرلارى تارتىلدى. پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ قىزىلجار وڭىرىنە كەلگەن ساپارلارىنىڭ بىرىندە بايتەرەك اۋىلىنا ارنايى سوعىپ, مەملەكەت تاراپىنان جاسالار قامقورلىقتىڭ جالعاسا بەرەتىنىن جەتكىزگەن. ولاي بولسا, وبلىسقا جاقىن ورنالاسقان ەلدى مەكەندە الەۋمەتتىك, جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى وزەكتى ماسەلەلەر تالاپقا ساي شەشىلىپ وتىرعاندا تۇرعىندار نە سەبەپتى قۇزىرلى ورىنداردىڭ بوساعاسىن توزدىرىپ, جوعارعى سوتقا دەيىن شاعىمدانىپ وتىر دەگەن سۇراق تۋادى.
ونىڭ ءمان-جايىن بىزگە قايروللا قاجى سۇلەيمەنوۆ اقساقال ءتۇسىندىرىپ بەردى. «2009-2011 جىلدار ارالىعىندا 263 ءۇيدىڭ كىلتى تاپسىرىلدى. قازىر تۇرعىنداردىڭ سانى ەكى مىڭعا جۋىق بولسا, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگىن تاريحي وتانىنا ورالعان وتباسىلار قۇرايدى. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان ەشكىمدى كورمەيسىڭ. باۋ-باقشامەن, مال باعۋمەن اينالىسادى. جىلىجايلاردا كوكونىس وسىرەدى. وبلىسقا قاتىناپ جۇمىس ىستەيدى. مەشىت, ءدامحانا كولىك جوندەيتىن ستانسا سالىنۋدا», دەي كەلىپ, رەنىشىن اقتارىپ سالدى. بايبىشەسى ءماريام ەكەۋىنىڭ تۇمەندەگى جىلى ورنىن سۋىتىپ, اتاجۇرتقا كەلۋىنە سول كەزدەگى جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنىڭ باسپانانى تەگىن الاسىزدار دەگەن ۋادەسى سەبەپ بولسا كەرەك. ءتىپتى زەينەتاقىلارىنىڭ بىرنەشە ەسە كەمىپ قالعانىنا دا كەيىمەگەن. ۇل-قىزدارى دا قۋانا ورالعان. ەندى, مىنە, «الدانىپ قالدىم» دەگەندەي وكىنىش كەيىپتە وتىرعان سىڭايلى. «سول كەزدەگى ايماق باسشىسىنىڭ ماعان ءۇيدىڭ كىلتىن سالتاناتتى تۇردە تاپسىرىپ تۇرىپ, باسپانا جەكەمەنشىگىڭىزدە بولادى» دەپ قولىمدى قۇشىرلانا قىسقانى بوس ۋادە بولىپ شىققانى ما؟ «اكەسى ولگەندى دە ەستىرتەدى» عوي. سودان بەرى جان-جاققا قانشا ارىزدانساق تا, مۇڭ-مۇقتاجىمىزعا ەشكىم قۇلاق اسار ەمەس», دەيدى قاريا نالىعان ۇنمەن.
تىلشىلەر قوسىنىنا اۋىلداستارىنىڭ ارىز-شاعىمدارىن ايتا كەلگەن قابدىراش راقاەۆتىڭ دا وكپەسى قارا قازانداي. ونىڭ ايتۋىنشا, 2009 جىلى كۇزدە بىرنەشە وتباسىنا مەملەكەتتىك تۇرعىن ءۇي قورىنىڭ ەسەبىنەن باسپانا بەرۋ تۋرالى اۋداندىق تۇرعىن ءۇي كوميسسياسىنىڭ شەشىمى شىققان. الايدا بۇل قۇجات سوت قاراۋىنا ۇسىنىلماعان. سەبەبى حاتتاما بەلگىسىز سەبەپتەرمەن جوعالىپ كەتكەنگە ۇقسايدى. شاعىم يەلەرىن شەنەۋنىكتەر بەرگەن سەرتتەرىنەن نەگە تايقىپ كەتتى, باسپانا مەنشىگىمىزگە نەگە بەرىلمەيدى دەگەن ساۋالدار مازالايدى.
زەرتتەۋ بارىسى كورسەتكەندەي, جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى مەن تۇرعىندار اراسىنداعى باسپاناعا قاتىستى تۇسىنبەۋشىلىككە ءتيىستى قۇجاتتاردىڭ زاڭدىق-قۇقىقتىق تۇرعىدان رەسىمدەلمەۋىنەن ءورىس الىپ, ونىڭ اقىرى داۋ-دامايلار مەن سوت تورەلىگىنە جۇگىنۋلەرگە اپارىپ سوقتىرعان. قۇرعاق ۋادە, اۋىزشا كەلىسىمدى مالدانىپ جۇرە بەرۋ كىمگە ءتيىمدى, كىمگە ءتيىمسىز بولعانى ەندى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ونىڭ ۇستىنە قۇرىلىس جۇمىستارىندا ورىن العان ءتۇرلى قىرسىزدىقتار مەن زاڭسىزدىقتارعا وراي پروكۋراتۋرا تاراپىنان تىنىمسىز تەكسەرۋلەردىڭ ۇيىمداستىرىلۋى ماسەلەنى اششى ىشەكتەي سوزىپ جىبەرگەن ءتارىزدى. 32 اكىمشىلىك, 1 قىلمىستىق ءىستىڭ قوزعالۋى ءبىراز جايتتان حابار بەرگەندەي. ۇكىمەتتىڭ تۇرعىن ۇيلەردى كوممۋنالدىق مەنشىككە بەرۋ تۋرالى قاۋلىسىن نەگىزگە العان لاۋازىم يەلەرى شاعىمدانۋشىلاردى جالگەرلىك-كوممۋنالدىق تولەم بويىنشا عانا ەسەپ ايىراسىڭدار دەپ سەندىرگەندىكتەن اڭقاۋ بايعۇستار اۋىزدارىن اشىپ جۇرە بەرگەن سەكىلدى. ونىڭ ۇستىنە 245 باسپانانىڭ اۋداندىق تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, جولاۋشىلار كولىگى جانە اۆتوموبيل جولدارى ءبولىمىنىڭ بالانسىنا ءوتۋى كوڭىلدەگى كۇمان-كۇدىكتى سەيىلتىپ جىبەرسە كەرەك. وسى كەزدەن باستاپ جالدامالى پاتەر رەتىندە تۇرۋ مىندەتتەلگەن.
– بۇرىنعى باسشىلىق تۇسىندا ۇيلەردى جەكەمەنشىككە تەگىن بەرۋ جونىندە اۋىزشا مامىلە-كەلىسىمدەر جاسالدى دەگەننىڭ وزىندە رەسمي قۇجاتتارمەن ايعاقتالماعان. زاڭ نورمالارىندا تاريحي وتانىنا كۆوتامەن ورالعان باۋىرلارىمىزعا باسپانانى قايتارىمسىز بەرۋ جايى قاراستىرىلماعان. ال جالعا الىپ تۇرۋعا قۇلقى بولماسا, «قالدىق» پرينتسيپىمەن ساتىپ الۋعا قۇقىلى. وكىنىشكە قاراي وسى مۇمكىندىكتى پايدالانۋشىلار نەكەن-ساياق. ءبارى ءالى كۇنگە دەيىن اسپاننان قۇيماق جاۋاتىنداي ءۇمىتتى. اۋىل تۇرعىندارىمەن بىرنەشە جيىن وتكىزىلىپ, قانشا تۇسىندىرىلسە دە جاعدايى كەلە تۇرا, كوممۋنالدىق تولەمنەن قاشقاقتايتىندار دا, كەلىسىمشارت جاساسۋدان باس تارتۋشىلار دا از ەمەس. ماسەلەن ۇيلەردى سالۋعا جۇمسالعان شىعىن مەن اۋماعىنا بايلانىستى اي سايىنعى كوممۋنالدىق اقى مولشەرى 3543 تەڭگەدەن 15727 تەڭگەگە دەيىن بەلگىلەنگەنىمەن, ونى تولەمەۋشىلەر جەتىپ ارتىلادى. «ەلىم, جەرىم» دەپ الابۇرتقان ساعىنىشپەن كەلگەن اعايىندارىمىز قانداي قۇرمەتكە دە لايىق. ەشقايسىسىن ءبولىپ-جارمايمىز. بىراق ءىستىڭ بايىبىنا بارماستان ءجون-جوسىقسىز بايبالام سالىپ, الدەبىر ىلىك ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. مۇندا كۆوتادان تىس كەلگەن وتباسىلار دا ورنالاستىرىلدى ,– دەيدى ءۋاج ايتۋشى قارسى تاراپ.
باسپانا داۋى بويىنشا 30 رەت سوت ءماجىلىسى ءوتىپ, بارىندە دە ازاماتتىق ءىس اۋداندىق اكىمدىكتىڭ پايداسىنا شەشىلىپتى. بايتەرەك اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى گۇلسىم ەرباتىرقىزىنىڭ ايتۋىنشا, 202 وتباسىمەن كەلىسىمشارت جاسالعان. ولاردىڭ ىشىندە 125 وتباسى «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى اياسىندا قونىستانعان. 9 وتباسى ۇيلەرگە رۇقساتسىز كىرىپ العان. كەلىسىمشارتقا قول قويۋدان باس تارتقان 38 وتباسىنىڭ ءىسى سوتقا جولدانعان. كوممۋنالدىق تولەمدەر بويىنشا عانا بەرەشەك 20 ميلليون تەڭگەدەن اسادى.
ماسەلەنىڭ بايىبىنا تەرەڭدەي ءۇڭىلۋ ماقساتىمەن بىرنەشە تۇرعىنمەن سويلەسكەن ەدىك. ولاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن «تەگىن تۇراسىڭدار دەگەن ۋادەلەرىنەن تايقىپ كەتۋ – ازاماتقا ءتان قىلىق ەمەس. ەشقانداي كەلىسىمشارتقا قول قويمايمىز» دەگەن رايدان قايتاتىن تۇرلەرى كورىنبەيدى. قۇرعاق سوزگە سەنىپ, جەلماياداي جەلە جونەلۋدىڭ ءبىر ۇشىعى ۇلتتىق سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ قايماعى بۇزىلماعان ورتادا ءونىپ-وسكەن اعايىندارىمىزدىڭ كوڭىلى دالاداي, پەيىلى بالاداي اڭعالدىعىنان, سەنگىشتىگىنەن بولار. الاۋلاتىپ-جالاۋلاتقان جاعداي راپورتشىلدىق, جەلوكپە ۇرانشىلدىق كوپىرمە ۋادەگە, كوبىك سوزگە ۇرىندىرىپ, ورەكپىگەن كوڭىلدەردى ۋ ىشكەندەي, سۋ سەپكەندەي باسىپ, ايدالادا قالدىرعانداي كۇي كەشتىرگەنى انىق. مىنە, ىرگەلى اۋىلدا تۋىنداعان شەتىن پروبلەمالار ىشكى-سىرتقى ميگراتسيا سالاسىندا سەلكەۋ تۇستاردىڭ از ەمەستىگىن اڭعارتادى. اسىرەسە ەڭبەك رەسۋرستارى, جۇمىس كۇشى تاپشى تەرىسكەي وڭىرلەردە دەموگرافيالىق ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولىقتىرۋ, رەتتەۋ, جاستاردى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن باسپانامەن, جۇمىسپەن قامتۋ جەڭىلدىكتەرىن بىرىزدىلەندىرگەنى ءلازىم. دەموكراتيالىق دامۋ جولىنا بەت العان ەلدە كەز كەلگەن ماسەلە بايبالاممەن ەمەس, بايىپتىلىقپەن شەشىلەتىنىن ەستەن شىعارمايىق.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
قىزىلجار اۋدانى
