ءبىز سۋرەتكەر مارال ىسقاقباي ۇلىنىڭ مۇنداي باتىل بەكزاتتىعىن نەدەن كورەمىز؟ ول – بىزدىڭشە, تۇبەگەيلى تاقىرىپ تاۋىپ, سونى تەرەڭ يگەرۋدە عانا ەمەس, تاۋەلسىز يگەرۋدە. بۇل – ياعني تاقىرىپقا ادەبيەت, ونەر تالابىنان كەلىپ, كەلەشەكتىڭ تالعامىنان تابىلۋ. ال بۇل – نەنى جازساڭ دا, بۇرىن مىڭ رەت يگەرىلگەن كەندى قازساڭ دا, جاڭالىق – مارجان تابۋ, تاڭداپ العان تاقىرىبىڭدى: كەيىپكەردىڭ سۇلۋلىعى مەن سۇمدىعىن دا, ءومىردىڭ ادىلەتسىزدىگى مەن شىندىعىن دا ءولىپ-وشە كۇيىپ-ءسۇيىپ جازۋ – جالىن بولىپ جانۋ. جاي قاعاز شيمايتىن جان بولىپ قالماي, جۇرەك نۇرىڭدى قۇيىپ, ادەبي ەرلىك جاساۋ – قۇرباندىققا بارۋ.
مىنە, وسىنداي تالاپ-تالانتپەن, شابىت-تالعاممەن جازعاندىقتان باتىل دا بەكزات سۋرەتكەر مارال ىسقاقباي ۇلىنىڭ ءاربىر شىعارماسى جەنتەك-جەنتەك كەن رۋداسى بولىپ قالماي, قۇرىش بولىپ قۇيىلعان دەسەك قاتەلەسپەيمىز. جاعىمدى كەيىپكەرلەرى ەركەك بولىپ تۋعان قالپىندا قالماي, ەر ادامدارعا, قىز-ايەلدەرى ۇرعاشى بولىپ قالماي, اسىل اناعا, اردا ارۋلارعا اينالسا, ول بەدەرلەگەن وت سەزىمدەر دە – جالاڭ ءناپسى قۇشتارلىعى ەمەس, ءمولدىر دە مازداق ماحاببات بولىپ تۇزىلگەن. ول بەينەلەگەن تاريح تا تاريحتىڭ وتكەنگە, ءوزى بيلىك ەتكەن كەزەڭگە ەمەس, «بۇگىن مەن كەلەشەككە قىزمەت ەتەتىنىن» ء(ابىش كەكىلباي) ايعاقتاپ, ولمەس نار ۇعىمعا, جارقىن تاعىلىمعا ۇلاسقان. ول بەينەلەگەن كەشەگى كۇندەر مەن بۇگىنگى كۇندەر دە وقىپ بىتكەن سوڭ ۇمىتىلىپ قالمايتىن, جاندى, جاسامپاز, وقىعان سەنىڭ كوكىرەگىڭنەن كوشپەي, وشپەي ءومىر سۇرە بەرەتىن كوركەم كەشەگى كۇندەر مەن بۇگىنگى كۇندەر. ءبىز ەگەر ءاربىر شىن, شىنايى شىعارمانىڭ تولايىم جاڭا, جازۋشى جۇرەگىن جارىپ شىعىپ جارالعان جەكە ءبىر الەم ەكەنىن, ونىڭ ءون بويىندا اۆتورى بويىندا, سويىندا, ويىندا جوق بىردە-ءبىر ءسوز, تولقىن مەن ءورت, الەۋمەتتىك دەرت پەن سۋرەتكەرلىك سەرت كەزدەسپەسىن ەسكەرسەك, مارال ىسقاقباي ۇلىنىڭ ءبىز وقىعان قايسىبىر اڭگىمەسى مەن پوۆەستەرى دە, روماندارى مەن, ءتىپتى سىن ماقالالارى دا ونىڭ قاشاندا ار الدىندا تابانى تايمايتىن, باتىل, قانداي دا ءبىر دار الدىندا دا دىرىلدەمەيتىن بەكزات سۋرەتكەر ەكەنىن كورسەتەدى دەسەك جاڭىلماسپىز.
* * *
«قازات قۇيقىلجىعان قۇس ۇنىنەن وياندى. كۇندە ەستىلمەيتىن توسىن ءۇن بۇگىن نەگە قۇلقىن سارىدەن ۇيقى بۇزعانىن اۋەلدە تۇسىنگەن جوق. ءتاتتى ۇيقىسىن قيا الماي, ماۋجىراپ جاتىپ, قۇلاعىن سيقىرلى اۋەنگە ەرىكسىز توسقان. بوزالا تاڭنىڭ سۇلۋ كوركىنە تاڭدانىپ, تالىپ ءتۇسىپ وتىرعان ءانشى قۇس تاڭدايىن ءۇستى-ۇستىنە قاعىپ, ىشەگىن ۇزاق-ۇزاق تارتادى. ول ءۇنى اعىل-تەگىل ءان بولىپ توگىلىپ, قۇلاق قۇرىشىن قاندىرادى...».
جازۋشىنىڭ قازىرگى كۇن تىنىسىن ارقاۋ ەتكەن «عاشىق بوپ كورمەگەن كەلىنشەك» پوۆەسى وسىلاي باستالادى.
قازات, ءسويتىپ بۇگىن ەرتە وياندى. بۇعان سەبەپ – كۋرورتقا كەلگەندىگى, ىستىقكول بويىنىڭ بوزالا تاڭداعى كەرەمەت كوركى, سونى جىرلاعان قۇستىڭ قۇيقىلجىعان ءانى عانا ما؟ جوق. جۇرەگىنە عاشىقتىق وتى تۇسكەندىكتەن. ال عاشىق بولىپ قالعان ادامعا – كورىكتى تابيعاتتى ايتپاعاندا, كۇللى دۇنيە سۇلۋ.
وزگەلەردە ۇشىراسپاس ءبىر بولەكشە تارتىمدىلىعى, «سيقىرى» بار سۇلۋلار بولادى. ءبىر كورگەننەن ۇناتۋ ءوز الدىنا, عاشىق بوپ قالاسىڭ. قىرعىز كەلىنشەگى ءبۇبيا ناق سونداي سۇلۋ سياقتى. مۇنداي سۇلۋلىقتى مولدىرەتىپ جەتكىزۋ ءۇشىن جازۋشىعا شىن شەبەرلىك, بەكزات سۋرەتكەرلىك كەرەك. وسىنى اڭعارتاتىن ءبىر-اق دەتال-ءۇزىندىنى العا تارتالىقشى:
«–قىزىقسىڭ سەن, ءبۇبيا. ءوزىڭ ونى سۇيمەيمىن دەيسىڭ. ءسويتىپ وتىرىپ ابىرويىن ويلايسىڭ.
– نەگە ويلامايىن. بالالارىمنىڭ اكەسى ەمەس پە ول! شاڭىراعىمنىڭ يەسى ەمەس پە؟
– ونە بويى ەل كوزىنەن جاسقانىپ جۇرەتىنىڭ دە سول ەرمەك ءۇشىن بە؟
– ەرمەك ءۇشىن دە, ءوزىم ءۇشىن دە. ارتىق ءسوزدىڭ ماعان كەرەگى نە؟ بالا-شاعام بار, اعايىن-تۋعان بار, جولداس-جورام بار – سولاردىڭ كوزىنە تۋرا قاراۋىم ءۇشىن بويىمدى باقپاسام, كىم بولعانىم؟!».
مىناداي ادامگەرشىلىك يەسى, مىناداي مادەنيەتتى ايەلدىڭ سۇلۋ بولماۋى مۇمكىن بە؟
ءبىز اتالمىش پوۆەستە ناق وسىنداي سۇلۋلىقپەن تانىسامىز. ول عانا ەمەس, مازداق تا ءمولدىر, جۇمباق تا قىمبات ماحابباتپەن تابىسامىز. ءبۇبيا دا سىمباتتى, ەڭ باستىسى – جانى باي, سۇلۋ, بەكزات قازاتتى بىردەن ۇناتىپ قالادى. ەكەۋىنىڭ دە جۇبى بار, قوس-قوستان بالالارى بار. قازاتتىڭ ايەلى ءمارزيا جاقسى ادام بولسا, ءبۇبيانىڭ كۇيەۋى ەرمەك تە كەمىتەتىن جامان جىگىت ەمەس. ايىرماسى – قازات مارزياعا ءسۇيىپ قوسىلسا, ەرمەك ءبۇبيانى ەندى بويجەتكەن كەزىندە الىپ قاشىپ كەتكەن. ءسۇيىپ قوسىلماعاندىقتان ول عاشىقتىقتىڭ نە ەكەنىن ء الى بىلمەيدى.
ەكەۋى بىردەي: قازات تا, ءبۇبيا دا جۇرەكتەرىنە توقتام سالعانمەن, بولمادى. ءبىرىن كولىكتەن وپات «بولۋعا», ءبىرىن ومىردەن ولەردەي وپىق جەۋگە جەتكىزبەي, تاعدىر تابىستىردى. ءبۇبيا ەندى – عاشىق بوپ كورگەن, ماحابباتتى باستان وتكەرگەن كەلىنشەك. الدا نە كۇتىپ تۇر؟ ونى ءال-ءازىر بۇلار بىلمەيدى, قۇداي بىلەدى.
جازۋشى مارال ىسقاقبايدىڭ ەكىنشى ءبىر ەرەكشە تۋىندىسى «جويقان توبە» رومانىنىڭ قاۋزاعان تاقىرىبى – تاريح: ايتەۋىر تاريح ەمەس, ناقتى, شىنايى تاريح. دالىرەك تۇستەگەندە, 1398 جىلى اتاقتى اقساق تەمىردىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزىندە جاساعان جويقىن جورىقتارىنىڭ ءبىرى – ءۇندى جەرىن قان-قاساپقا ۇشىراتىپ, دەلي قالاسىن جاۋلاپ الۋى. مۇنى نىسانا ەتە وتىرا وعان كەرەگى – وسى جولعى سۇراپىل سوعىس قيمىلدارى, ايگىلى شايقاستىڭ تاريحتاعى ورنى, ايتپەسە تەڭدەسسىز قولباسشى ءامىر تەمىر كورەگەننىڭ اقىلدىلىعى, كوپتەن وزعان قاسيەتتەرى دە ەمەس, ول جاساعان وسى جورىقتاردىڭ ادامگەرشىلىك تۇرعىدان العانداعى شىن ءمانى مەن ء بىزدىڭ بۇگىنگى كۇنىمىزگە دە اسا قاجەتتى ساباعى. ياعني مۇنداي تاريحي وقيعاعا ول اقساق تەمىر – ءوزىمىزدىڭ بارلاستان تاراعان, تۇرىكتەن شىققان سايىپقىران عوي دەپ سارالايتىن, ورەسى تار ءوزىمشىل ناداندىقتان قول ءۇزىپ, ساياساتتان دا تىس, پاراساتپەن ەتەنە, ادامزاتقا ورتاق اقيقات, ادىلدىك ولشەمىنەن سارالايتىن بەكزاتتىق سۋرەتكەرلىكتەن تابىلعان. بۇل ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن ول اقساق تەمىردى ەمەس, وقىمىستى-شەجىرەشى ءارى اقىن عياستى باستى كەيىپكەر ەتىپ العان.
سونىمەن بۇل رومانداعى بارلىق وقيعا, وردا قام-قارەكەتى, ەل مەن جەر تاعدىرى, وي مەن سەزىم, ءبارى-ءبارى عياس اقىن كوزىمەن بەرىلەدى. ول اقىن بولعاندىقتان دا مىنا جورىق جايىنا, قاتىگەزدىككە, اسىرەسە بەيبىت حالىقتىڭ جازىقسىز قىرىلۋىنا سەلقوس, ەنجار قاراي المايدى. ال تاريحتاعى ءىس جۇزىندە عۇمىر كەشكەن شەجىرەشى عياسادين ءاليدىڭ اقساق تەمىردى اسقاقتاتىپ, ءبىر جول سىن ايتپاي, كۇدىكتەنبەي, بارلىق ءىس-ارەكەتىن اقتاپ-ماقتاپ, ۇلى جيھانگەر ەتىپ دارىپتەگەنىنە داۋ جوق. بىراق ول شەڭبەردەن شىعا الماسا, قانىشەرلىكتى جاقتاعان جازۋشىنىڭ قانقۇيلىلاردان نەسى ارتىق؟ بىزدىڭشە «جويقان توبەنىڭ» تاريحي تۇرعىدان دا, كوركەمدىك كەلەدەن دە ەڭ مىقتى جەرى – شىندىققا قيانات جاساماۋى; جورىق كەزىندە جانە ودان كەيىن بولعان وقيعالاردىڭ ءوربۋىن, ءورشۋىن, ساباقتاستىعىن, دەرەكتەرىن ساقتاي وتىرىپ, شىن سىرىن, سۇمدىقتارىن قالتقىسىز اشۋىندا.
مىنا ومىردە ادىلەتسىزدىكتەردىڭ دە اياسىنا سىيمايتىن سۇمدىقتار دا بولادى ەكەن. مۇنداي جاعداي, اسىرەسە ادام: بۇل جەردە ول – ارينە اقساق تەمىر – ءوزىن ولەتىن پەندە ەمەس, ەكىنشى اللا تاعالا سەزىنە باستاعاندا ورىن الاتىنى ونشا دالەل تىلەمەسە كەرەك. سونداي سۇمدىقتاردىڭ ءبىرىنشىسى – ءجۇز مىڭنان استام قارۋسىز سيند تۇتقىندارىن قىرىپ تاستاۋ. ەكىنشى ەرەكشە سۇمدىق – داۋ جوق, دەليدى الۋ ءۇشىن بولعان الاپات شايقاس. اڭگىمە بۇل سوعىسقا ەكى جاقتان ەكى ءجۇز مىڭداي ادام ءبىر مەزگىلدە قاتىسىپ, تۇڭعىش رەت پىلدەر ارالاسىپ, «زەڭبىرەكتەر» وق اتىپ, ادام قانى سۋشا توگىلۋىندە عانا ەمەس. ول – «ەكى جاقتىڭ دا بيلەۋشىلەرى مەن نەگىزگى كۇشتەرى ءبىر ناسىلدەن تاراعان, ءتىلى دە, ءدىنى دە ورتاق تۇرىكتەر», مۇسىلماندار بولۋىندا. اقساق تەمىر ون جەردەن «قۇرانعا» قۇپتاتسا دا بۇل سوعىستىڭ اللا تاعالانىڭ اق جولىنا ەشقاشان قوڭسى قونباسى دالەل تىلەمەيدى.
ءۇشىنشى سۇمدىق – مۇنى ءتىپتى سۇمدىق دەگەن ءسوز دە جەتكىلىكتى بەينەلەي المايدى, بۇلاردىڭ وسى سوعىستىڭ الدىندا لۋني تۇبىندە قىرىپ سالعان بەيبىت 100 مىڭنان استام تۇتقىنداردىڭ باستارىنان ءتورت قىرلى توبە تۇرعىزۋى. سول ماڭداعى ەڭ بيىك قىرقا ۇستىنە كۇنشىلىك جەردەن كوزگە شالىنارداي ەتىپ ادام باستارىن ءۇيۋ. اقساق تەمىردەن ءۇندى جەرىندە قالار ەڭ باستى بەلگى. ول مۇنىڭ الدىندا ونشاقتى جىل بۇرىن – 1387 جىلى يسفاھاندى باسىپ العاندا 70 مىڭ ادامنىڭ باسىنان 12 مۇنارا تۇرعىزسا, مىناۋ سودان اسقان سويقان. جازۋشى مارال ىسقاقباي رومانعا تاقىرىپ ەتكەن «جويقان توبەڭىز» دە – مىنە, وسى توبە... قىسقاسى, داڭقى جەر جارعان اقساق تەمىردىڭ ارتىندا قالعان ەڭ باستى ءىس – ەسكەرتكىش تە وسى.
مارال ىسقاقبايدىڭ «جويقان توبە» رومانىنان كەيىن مەن اقساق تەمىردىڭ شىن مانىندە كىم ەكەنىن ءبىلدىم. ەستىپ, وقىپ جۇرگەنىمىز – اقيقاتى كوپ شىعار, اڭىز, اسىرا ماقتاۋ, اقساق تەمىردى قولدان جاقسى ادام جاساپ, يدەالداندىرۋ ەكەن. ول – ءىس جۇزىندە ەسىرىك (قاندى كوپ توككەن, كورگەن ادام ەسىرىككە ۇشىرايدى) اۋرۋ ادام ەكەن. اتاقتى جيھانگەر, ۇلى قولباسشى, اقىلدى ەكەنىنە, ونىڭ تاريحتىڭ دامۋىنا ۇلكەن اسەر ەتىپ, ءتىپتى باعىتىنان بۇرىپ تا جىبەرگەنىنە كۇمان جوق. اسىرەسە ونىڭ توقتامىس حاندى, بايازيت سۇلتاندى, ەر ەدىگەنى (ارينە سوعىستا) جەڭىپ, التىن وردانى قۇلاتۋ ارقىلى بولاشاق وزبىر ورىس وتارشىلدارىنا جاردەمدەسىپ, داڭعىل جول اشىپ بەرىپ, تۇركى-قىپشاق بابالارىمىزعا, ءتىپتى بۇگىنگى مىنا بىزدەرگە وراسان زور تاريحي زيان-زارداپ كەلتىرگەنى ءسال دە ايعاق-دالەل تىلەمەيدى.
تۇتاس قاراستىرعاندا سۋرەتكەر مارال ىسقاقبايدىڭ تۆورچەستۆوسىندا مازمۇنى ءنارسىز, ايتارى ءارسىز, كوركەمدىگى ءالسىز دۇنيەلەر جوقتىعىن ايتپاعاندا, باستى ەمەس, كۇللى قازاق ادەبيەتى اياسىنان كەلىپ شولعاندا دا وسال, ورتاقول شىعارمالار جوقتىڭ قاسى. قاي-قايسىسى دا ايتارى جونىنەن جاڭالىق, كوركەمدىك كەلبەتى جونىنەن دارالىق بىلدىرەتىن دارقان دۇنيەلەر. مىسال ءۇشىن «عاجايىپ بالا», «پەندە عۇمىر» روماندارىن الايىق نەمەسە «قىرىق قىز», «تاڭ اتاردا», «كوڭىل جۇبانىشى», «كەزەك دۇنيە» پوۆەستەرىمەن تانىسالىق – مىنە, وسىنداي ءبىتىم-بولمىستى, بىلىكتى پروزاشىلىق دارالىقتى, تالعامپاز سىنشىلىق سارالىقتى كورەمىز.
ءبىز ماقالامىز بارىسىندا بيىك پاراساتتى پروزاشى مارال ىسقاقبايدىڭ شىعارمالارىنان بىرنەشە رەت دەتال: وقيعا, سۋرەت, مىنەزدەمە, كەيىپكەر سوزدەرىن دايەك رەتىندە ۇسىنساق, سولاردىڭ ءبارى دەرلىك ەڭ كەمى قوس قاباتتى, الۋان استار-اجارلارعا يە, جازۋشىنىڭ رەاليستىك شىنشىلدىعىن, بايقاعىشتىعى مەن شەبەرلىگىن اڭعارتىپ قانا قويمايدى, اۆتوردىڭ ايتقانىنا قوسا ايتپاعىنان دا, شىعارماسىنىڭ نەگىزگى يدەياسى مەن اۆتور كونتسەپتسياسىنان دا جاقسى حابار بەرەدى. جازۋشىنىڭ اسا ۇزدىك تۋىندىسىنا جاتا قويماس «تاڭ اتاردا» پوۆەسىنىڭ باس كەيىپكەرى ەرۋبايدىڭ «بۇگىنگى بەيبىت, توق كۇندەردە ءومىر ءسۇرۋدىڭ ءوزى – باقىت» دەگەنگە ساياتىن سوڭعى ءسوز-بايلامىن ەسكە تۇسىرەلىك. وسى قورىتىندى وي-تاعىلىمدى سونى ايتىپ وتىرعان ەرۋبايدىڭ باستان كەشكەنىمەن جانە جازۋشىنىڭ وسى پوۆەسىمەن يدەيالاس, ساباقتاس باسقا دا شىعارمالارىمەن سالىستىرا وتىرىپ بايىپتاساڭىز, كەرۋەن-كەرۋەن وي-تانىم, سەزىم-تاعىلىم الەمىنە شىم باتىپ كەتە باراسىز. ويتكەنى باقىت ۇعىمى وتە كەڭ, جان-جاقتى, ال ەرۋبايدىڭ بىزگە بىلدىرگەنى – نەبارى ءبىر قىرى عانا. وسىعان وراي سۇڭعىلا سىنشى, ساڭلاق سۋرەتكەر, كەمەڭگەر ءابىش كەكىلبايدىڭ كەرەمەت تانىپ-تاۋىپ ايتقان, مارال ىسقاقبايدىڭ «تاڭ اتاردا» پوۆەسىنىڭ عانا ەمەس, بارلىق تۆورچەستۆوسىنىڭ التىن ارقاۋى, تەمىرقازىعى ىسپەتتەس مىنا ءبىر سوزدەرىنە ەرىكسىز باس يەسىڭ: «ادامنىڭ پەندە بولماققا دا, قۇداي بولماققا دا حاقىسى جوق. ادام ادام بولىپ قالۋى كەرەك. باسىنا باق قونسا دا, ء ىس تۇسسە دە ادامدىعىنان اينىماۋى كەرەك. ىسقاقباي تۆورچەستۆوسىنىڭ ۇقتىرارى – وسى. شىن ادەبيەت, شىن ونەردىڭ ۇقتىرارى وسى».
اتاقتى امەريكان جازۋشىسى تەودور درايزەر ءدال تاپ باسقانداي, ادەبيەت قانا ابزال ادامدى – قايراتكەردى قالىپتاستىرادى. ارينە بۇل جەردە شىن ادەبيەت, شىنايى شىعارما تىلگە تيەك ەتىلىپ وتىرعانى وزىنەن-ءوزى تۇسىنىكتى. ال قازاق قالامگەرى مارال ىسقاقباي – مىنە, وسى جەر بەتىندەگى ەڭ مارتەبەلى مىندەتكە شىنايى شىعارمالارى ارقىلى ۇلكەن ۇلەس قوسقان سۋرەتكەر. الداعى ۋاقىتتا دا ۇلەس قوسا بەرەتىن بەكزات قالامگەر.
باقىت ساربالا ۇلى
