اسىل مۇراتتار ايناسى

اسىل مۇرات — الداعى كۇننىڭ اڭسارى, ەل تىلەگىنىڭ ءتۇيىنى. وسىن­داي ومىراۋلى ۇمىتتەردى ەلباسى ءداستۇرلى جولداۋىندا باعالاپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدىڭ جۇيەسىن جەتكىزىپ, ناق­تى جولدارىن بەلگىلەپ بەرىپ وتىر. ءبىز ءۇشىن بۇل  “جاڭا  ون­جىل­دىق –  جاڭا ەكونوميكالىق  ءور­لەۋ – قازاقستاننىڭ  جاڭا ءمۇم­كىن­دىكتەرى”  جولداۋى وتە وزەكتى ءارى ماڭىزدى. سەبەبى, قازاقستاننىڭ 56 مەملەكەت مۇشەسى بولىپ تابىلاتىن ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىق­تى­ماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋ وقيعاسىمەن تۇسپا-تۇس كەلدى. الەم الدىندا الەۋەتىمىزدىڭ ورنىقتى جە­مىستەرى مەن جەتىستىكتەرى ءومىرىمىزدىڭ جارقىن بەتى بولىپ قالا بەرەدى. ەلى­مىزدىڭ ەرتەڭگى جارقىن  قادام­دا­رى مول. ونى مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا بايان ەتتى. اتاپ ايتقاندا, “جول كارتاسى-2020” باعدارلاماسى تەك ەلىمىزدىڭ ەمەس, ايماق جانە اۋىل ءومىرى ءۇشىن ۇلكەن سەرپىلىستەر اكە­لەتىنى ءسوزسىز. جولداۋدىڭ باستى جا­ڭالىعى – الداعى ونجىلدىقتا مەملەكەتتى جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە شىعارۋعا نەگىزدەۋ. ارينە, ەلدىڭ تىنىسىنا ساي بارلىق مۇمكىندىك تەتىگىن ىسكە قوسۋ دا قاجەت. كا­سىپ­كەرلەردى قول­داۋ, قۇ­قىق قورعاۋ ورگان­دا­رى­نا, عى­لىم­عا, ين­دۋس­تريالىق-ين­نوۆاتسيالىق دا­مۋ­دى ءور­كەن­دەتۋگە بارلىق ىقپال­دى بۇرۋ جايى دا ءومىر تالابى. انا مەن بالا, ارداگەرلەردى الەۋ­مەتتىك قور­عاۋعا الۋدىڭ دا ەرەكشەلىگى زور. جالپى, جول­داۋ­دان قازاق­ستان­نىڭ الەۋ­مەت­تىك-ەكونو­مي­كالىق جاع­دايىن, كەلەشەكتە قول جەتەتىن مۇمكىندىكتەردى اڭعارا الامىز. جولداۋدا كوشباسشى پارتيا – “نۇر وتانعا” دەگەن سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىك تۇرعىسىنان تار­تىم­دى ويلار ايتىلدى. ەڭ باستىسى, مەملەكەتتىك ماڭىزدى ىستەردە پار­تيانىڭ قىزمەتى ايرىقشا كورىنەتىن بولادى. نۇرلان قۇدايبەرگەنوۆ, “نۇر وتان” حدپ قىزىلوردا وبلىستىق فيليالىنىڭ توراعاسى, وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى. يننوۆاتسيا – ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كەپىلى ماقسوت سۇلتانوۆ, ورال قالاسىنداعى “مەتالل بۇيىمدارى”  بىرىككەن وندىرىستىك كاسىپورنى جشس-ءنىڭ  باس ديرەكتورى. ەلىمىزدە يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيالىق دامۋ باعدارلاماسى قابىل­دان­عانى بەلگىلى. ال بيىلعى ەلباسى جولداۋىن تىڭداعاننان كەيىن وسى­ناۋ يننوۆاتسيالىق ءۇردىستىڭ ءورىسى كە­ڭەيىپ, ەكىنشى تىنىسى اشىلعان­داي كۇي كەشتىك. ەڭ باستىسى, مۇندا جال­پىلاما ءسوز جوق. ناقتى تالاپ پەن ايقىن جول بار. ياعني, نۇر­سۇل­تان ءابىش­ ۇلى ەڭبەك ونىمدىلىگىن كو­تەرۋدىڭ باستى جولى يننوۆاتسيانى ەنگىزۋ ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. مىنە, ۇلت­تىق ەكو­نوميكانىڭ باسەكەلەس­تىك­كە قابى­لەت­تىلىگىن ارتتىرۋ ءدال وسى يننوۆا­تسيالىق قادامداردان باس­تاۋ الماق. ءبىز وندىرىسشىلەر جول­داۋ جولدارى­نان وسى اقيقاتتى ايقىن اڭعاردىق. وسى ارادا ايتايىن دەگەنىم, ين­نو­ۆاتسيا دەگەن ۇعىم بار, مو­دەر­ني­زاتسيا دەگەن ۇعىم بار. بۇل ەكەۋىنىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. سوندىقتان ونى شا­تاس­تىرۋعا ءمۇل­دەم بولمايدى. يننو­ۆاتسيا – الەم­دە, بەلگىلى ءبىر مەم­لەكەتتە بۇرىن-سوڭدى ءمۇل­دەم قول­دانىلماعان تىڭ, جاڭا تەحنولوگيا دەگەن تۇسىنىك بە­رەدى. ال مودەر­نيزاتسيا بۇرىن­نان بار تەحنولو­گيا­نى جاڭعىرتۋ دەگەن ءسوز. شىن­دى­عىن ايتقاندا, العاشقى ءمىن­دەتتى ىسكە اسىرۋ ءال­دە­قايدا كۇر­­دەلى. قازاقستان ونەر­كاسىبىنە يننو­ۆاتسيانى ەن­گىزۋ ءبىزدى دامۋ جولىنان وركە­نيەتتى مەملەكەتتەر قاتارىنا كوتەرە الادى. ەلباسى بەلگىلەگەن ءمىن­دەتتەردىڭ جاۋاپكەر­شىلىگى دە, ونىڭ ەل ونەركاسىبى ءۇشىن قا­جەت­تىلىگى دە, مىنە, وسىندا. يننوۆاتسيا – ءوسۋ, ورلەۋ, دامۋ كەپىلى. ونى وندىرىسكە ەن­گىزۋدەن كەش قالعان ءوڭىر كوپ ءنار­سەدەن ۇتىلادى. مەملەكەت باس­شىسى اتاپ كورسەت­كەندەي, ەندىگى جەردە ءوڭىر ەكونو­مي­كاسىن باعا­لاۋ, وعان قارجىلاي قول­داۋ كور­سەتۋ وسى يننوۆاتسيانى ەن­گىزۋ كري­تەريلەرى بويىنشا ءجۇر­گى­زىل­مەك. وسىعان ورايلاس تاعى ءبىر وي: ين­نوۆاتسيانى ەنگىزۋمەن قاتار, اي­­تى­لاتىن, ودان ءبولىپ-جارۋعا ءمۇل­دەم بول­مايتىن تاعى ءبىر ماسە­لە بار. ول رەسپۋبليكا ايماق­تا­رىن­داعى يندۋس­تريالىق جوبالار­دىڭ ىسكە اسىرى­لۋى. ءوز جول­داۋىندا ەل پرەزيدەنتى ن.نا­زارباەۆ بۇل ەكەۋىن تىعىز ءبىر­لىكتە قاراستىرادى. ءارى بۇل جوبالار ال­داعى ون جىلدا جالپى ۇلتتىق ءمىن­دەت رەتىندە بەلگىلەنگەنىن اتاپ كورسەتەدى. وسى ماقساتتا پرەمەر-مي­نيستر باسقاراتىن, ايماقتاردا اكىم­دەرگە باعىناتىن بىرىككەن باس­قارۋ ورتالىعى قۇرىلاتىنى بىزدەر­دى, وندىرىسشىلەردى قۋانتىپ وتىر. شىندىعىن ايتقاندا, وسىن­داي ءبىر ورتالىقتىڭ قاجەت­تى­لىگى بۇعان دەيىن دە سەزىلىپ جۇرەتىن. يندۋستريالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدى وپ-وڭاي ءىس دەي الماي­مىز. مۇنىڭ توڭىرەگىندە ءوزارا كە­لىسىپ شەشەتىن ماسەلەلەر جەت­كىلىكتى. سونداي-اق مۇنداي جوبا­لاردى ىسكە اسىرۋ مەرزىمى بەلگى­لەنگەن ۋاقىتتان كەشىكپەۋى ءتيىس. ايتپەسە وسى جوبالارمەن بىرگە وندىرىسكە ەنگىزىلەتىن يننوۆا­تسيا­لار مەن جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ دا جولىن كەسەمىز. يندۋستريالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ ءبىر ۇشى رەسپۋبلي­كا­لىق ۆەدومستۆولارعا بايلانىستى. شەشىمىن كۇتىپ تۇرعان وسىناۋ سان-سالالى ىستەردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ورتالىق نەگىزگى ۇيلەستىرۋشى رەتىندە ءىس-قيمىل تانىتاتىنىنا سەنىم مول. ەلباسىنىڭ وسى جولداۋىندا قازاقستاندى يندۋستريالىق دەر­جا­ۆاعا اينالدىرۋ مىندەتى قويىل­عان. بۇل بارىمىزگە, بارلىق قازاق­ستان­دىق­تارعا قاتىستى ماسەلە دەپ بىلە­مىن. وسى ۇلى ىستەردىڭ باستاۋى ين­نو­ۆاتسيا, بۇرىن قازاقستاندا ءمۇل­دەم قولدانىلماعان جاڭا تەح­نو­لو­گيانى ەنگىزۋ بولماق. ەندەشە, وسى مىندەتتى ورىنداۋعا ءبىر كىسىدەي جۇ­مىلا كىرىسەيىك دەمەكپىن. باتىس قازاقستان وبلىسى. بولاشاقتىڭ باعدارشامى ب.ەرمەكباەۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ەكونوميكا جانە بيزنەس فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى. ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ جولداۋىن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى ەكونو­ميكا جانە بيزنەس فاكۋلتەتى ۇجى­مى ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن, مۇ­قيات تىڭدادى. راس, سوڭعى ەكى جىل قازاقستان ءۇشىن اسا ءبىر كۇردەلى كەزەڭ بولدى. الايدا ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسقارۋىمەن ىسكە اسىرىلعان ساۋات­تى ساياسي-ەكونوميكالىق شارالار­دىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان حالقى الەمدىك قارجى-ەكونوميكالىق داع­دارىستىڭ اۋىرتپالىعىن اسا سەزىن­بەدى. ۇلتتىق قوردىڭ ارقاسىن­دا داعدارىس كەزىندە قارجى-بانك جۇيە­سىنە, الەۋمەتتىك سالاعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە, اۋىل شارۋا­شىلىعىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىلدى. جولداۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەل ەكونوميكاسىن داعدارىستان كەيىنگى دامۋعا ازىرلەۋ دەپ بىلەمىز. سوعان وراي جولداۋدا الداعى ون­جىلدىقتا قازاقستان ەكونومي­كا­سى­نىڭ دامۋىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى كورسەتىلگەن. ءبىلىم ساپاسىن جاقسارتۋ, قازاق­ستان جوعارى وقۋ ورىندارى دايىن­داعان مامانداردىڭ باسەكەلەس­تىك­كە قابىلەتتى بولۋى ەلىمىز ءۇشىن ما­ڭىزدى.  ءبىلىم ساپا­سىن حالىق­ارا­لىق دەڭگەيگە كوتەرۋ ماقساتىندا ۋني­ۆەر­سيتەتتە وقۋ باع­دارلامالارى مەن وقۋ جوسپارلارى تۇبەگەيلى جاڭار­تىلدى. پروفەسسور-وقى­تۋشىلار قۇرامىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا “بولاشاق” باع­دار­لاماسى بويىنشا شەت ەلدە تاجىريبەدەن وتكەن وقىتۋشىلار مەن كاسىبي ماماندار جۇمىسقا قا­بىلدانىپ, اعىلشىن تىلىندە ءدارىس بەرۋدە. ەلباسى اتاپ كورسەتكەن  تاۋەل­سىز قا­زاق­ستاندى ۇلىقتاۋ, مەملەكەت تۇراقتىلىعىنا كە­دەرگى جاسايتىن قادامعا بارماۋ, ەكونوميكالىق ورلەۋ, وڭىرلىك جانە الەمدىك ينتە­گرا­تسيا­عا ەنۋ قازاقستان حالقىنا ايتىلعان بولا­شاقتىن باعدارشامى دەپ بىلەمىز. قۇقىق جۇيەسىن رەفورمالاۋ قاجەت بەكبولات تۇزەلباەۆ, قىلمىستىق اتقارۋ جۇيەسى كوميتەتىنىڭ وقو بويىنشا باسقارما باستىعى. ەلباسىمىز بيىلعى جول­داۋ­ىن­دا مەملەكەتىمىزدىڭ الداعى دامۋ بولاشاعى جايىندا ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرمالار بەردى. ورىن­دال­ماي­تىن ەمەس, ورىندالاتىن, ورىن­دا­لۋ­عا ءتيىستى مىندەتتەر. حا­لىق جۇزەگە اساتىندىعىنا سەنەدى. ويتكەنى, بۇ­رىنعى ءداستۇرلى جول­داۋلارداعى تاپ­سىرمالاردىڭ قالاي ورىندالعانى, دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەڭ مىقتى مەملە­كەتتەرىنىڭ ءوزىن ءبىر سىلكىپ العان الەمدىك داعدارىستىڭ ەلىمىزدە وتە باياۋ وتكەنىن كوزى كورىپ وتىر. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قۇقىق قور­عاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ بوي­ىنشا بايىپتى جۇمىس ءجۇر­گىزۋدى مىندەت­تەدى. “جازالاۋدىڭ نەگىزگى ءتۇرى باس بوستاندىعىنان ايىرۋ بولىپ قا­لىپ وتىر. ەشكىم قاماۋ ورىندارى­نان بو­ساعانداردى وڭال­تۋمەن اي­نالىس­پايدى” دەپ وتە ورىندى ايتتى. وسى جۇيەدە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقاندىقتان ءبىز مۇنىڭ قاسىرەتىن انىق بىلەمىز. ادام – مەملەكەتتىڭ بايلىعى. ءارتۇرلى جاعدايلارمەن تەمىر تور­دىڭ ارعى جاعىنا اتتانعانداردىڭ قۇقىعىن اياققا باسىپ, ولاردىڭ ومىرىنە سەنىمسىزدىكپەن قاراۋعا بول­مايدى. قانجارىنان قان سور­عالا­عان كانىگى قىلمىسكەرلەردەن بولەك, ابايسىزدا وت باسقان وتان­داس­تارى­مىزدىڭ دا كوپ ەكەندىگىن ۇمىت­پايىق. قىلمىس جاساعان ادام جازاسىن الۋعا ءتيىس. بىراق, تۇرمەلەردە زاڭ تا­لاپتارىن بىلمەگەندىكتەن ءوز قۇ­قىعىن قورعاي الماي جازالى بول­عان ازاماتتارىمىز بەن ازاماتشا­لارى­مىز جەتكىلىكتى. ولار تۋرالى ءجۇز­دەگەن مىسالدار كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى, وڭتۇستىكتىڭ ءبىر كاسىپكەر ايەلىنەن جاقىن قۇربىسى اكەسى قايتىس بولىپ ءىرى كولەمدە قارىز الادى. جاقسى تانىس بولعان سوڭ ارا­لارىندا ەشقانداي قۇجات ءتۇزىل­مەيدى. حالىقتا “قارىز ك ۇلىپ بارىپ جىلاپ قايتادى” دەگەن دا­نالىق ءسوز بار. قارىز العان كەلىن­شەك قاي­تارۋ­عا اسىعا قويمايدى. ءارتۇرلى سىل­تاۋ ايتىپ كەشەۋىلدەتە بەرەدى. ارادا قاتۋ سوزدەر ايتى­لادى. سون­داي كۇندەردىڭ بىرىندە اقشا بەرگەن كاسىپكەر اشۋمەن قۇر­بىسىنىڭ ۇيىنە كەلسە, ول ءوزى ساۋدا جاسايتىن التىندارىن ۇستەل ۇستىنە جايىپ, ساۋداعا دايىندالىپ جاتىر ەكەن. وتتى, قايراتتى كەلىنشەك سول جەردە ءوزى ءۇشىن دۇرىس, زاڭ ءۇشىن قاتە قادام جاسايدى. قارىز بەرگەن اقشاسىنا شاقتاپ ءبىر بولىگىن ۇستەلدەن سىپىرىپ الادى دا “مەنىڭ اقشامدى قايتارعان كۇنى الاسىڭ” دەپ شىعىپ كەتەدى. كا­سىپكەر ايەل شەتەل اسىپ كەلسە ۇستىنەن قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. قولىڭمەن ىستەگەندى باسىڭمەن كوتەرۋىڭ كەرەك. اشىنعان ەكى جاق­تىڭ داۋى قارىز بەرگەن كەلىن­شەكتىڭ ءتورت جىلعا باس بوستان­دى­عىنان ايىرى­لۋىنا اكەپ سوعادى. قۇربىسى قاتە­لىگىن كەش ءتۇسىنىپ, كەشىرىم سۇرا­عا­نىمەن سوت ۇكىمى شىعىپ قويعان. يپوتەكامەن ءۇي الۋ, بانكتەن ءىرى كولەمدە نەسيە العاندا الاياق­تاردىڭ ارباۋىنا ءتۇسىپ, بولماشى اقى ءۇشىن ۇلكەن قىلمىستى ارقا­لاپ كەتكەندەر كوپ. ولاردى جۇم­ساعانداردىڭ, دور­بالاپ اقشا تاپقانداردىڭ قىل­شىعى قيسايعان جوق, مومىنداردى سوتتاتىپ جىبە­رىپ تۇك بولماعانداي ءجۇر. ولار­دىڭ قاتارىندا بالالىق­پەن, ءالى دە وڭ-سولدى ايىرا قوي­مايتىن اڭعال­دىقپەن بىرەۋلەردىڭ ۇيالى تەلەفون­دارىن الىپ قاشقان­داردىڭ ءىستى بولعانىن كورگەندە ءىشىڭ ۋداي اشيدى. وسىنداي جانداردى تۇرمەگە تو­عىتا بەرگەننەن كىم ۇتادى, كىم ۇتىلادى؟ زاڭ الدىنا ءبارى بىردەي بولعانىمەن جازالاۋ ارقىلى ولار­دىڭ ءومىرىن بۇزىپ المايمىز با؟ تۇرمەدەن شىققان ادامعا قوعامدا كۇدىكپەن قارايتىنداي كوزقاراس بار. جۇمىسقا الۋدا دا ولاردىڭ قۇقىعى وزگەلەردەن تومەندەتىلە بەرەدى. ولار دا بوستاندىققا شىق­قاننان كەيىن ءوزىن وگەيسىپ, ادامدار اراسىنا ەركىن كىرە الماي جۇرەدى. ال, جاستار  اراسىندا  كوكجال قاس­قىرداي اينالاسىنا جىرتقىش­تىق­پەن قاراۋعا تاربيەلەنىپ شىق­قان­دار دا بولادى. تۇزەتەمىز دەپ قوعامعا وشپەندىلىگىن قوزدىرىپ الىپ جاتامىز. پرەزيدەنتىمىز ء“بىزدىڭ زاڭدارى­مىزدى ىزگىلەندىرىپ, ولاردىڭ ساپا­سىن ارتتىرۋ قاجەت” دەپ اتاپ كورسەتتى. وركەنيەتتى ەلدەر تاجىريبەسىنە سۇيەنە وتىرىپ, قۇقىق قورعاۋ قىز­مە­تىن جەتىلدىرسەك مىڭداعان جاس­تا­رى­مىزدىڭ ءومىرىن ءبۇلدىرىپ ال­ماۋىنان ساقتار ەدىك.  ويلاماعان جەردە قۇقىق ءتارتىبىن بۇزاتىندار كوپ. سول مەزەتتە ءوزىنىڭ نە بۇلدىرگەنىن سەزىنبەيتىندەرى دە بولادى. سوندىقتان حالقىمىزدىڭ قۇقىقتىق ساۋاتىن ارتتىرۋ قاجەت. ەل گازەتى “ەگەمەندە” وسىنداي تاعدىرلار جونىندە ءجيى جازىلسا, اقپارات وكىلدەرى بەلسەندىلىك تانىتسا, اداسقان ادامدار قاتارىن ازايتار ەدىك. ولار تاس تۇرمەلەرگە ەمەس, كوگىندە اق كوگەرشىندەر وينا­عان, كۇن كۇلگەن ءومىردىڭ باقىتتى كۇندەرىنە لايىق. زاڭدارىمىزدى ىزگىلەندىرۋ تالاي ولقى تۇستا­رىمىزدى تۇزەر ەدى. شىمكەنت.