– جانات بوستان ۇلى قازاقستاننىڭ بۇگىنگى ساقتاندىرۋ نارىعىن تسيفرمەن قالاي سيپاتتايسىز؟
– ساقتاندىرۋ نارىعىندا 32 ساقتاندىرۋ ۇيىمى جۇمىس ىستەيدى, ونىڭ 7-ءنىڭ ء«ومىردى ساقتاندىرۋ» سالاسى بويىنشا جانە 25-ءنىڭ «جالپى ساقتاندىرۋ» سالاسى بويىنشا ليتسەنزياسى بار.
ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ جيىنتىق اكتيۆتەرى سوڭعى 5 جىل ىشىندە 2 ەسە ءوسىپ, 2018 جىلعى 1 قاڭتاردا 927 ملرد تەڭگەنى قۇرادى. جينالعان ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىنىڭ كولەمى 2017 جىلى 370 ملرد تەڭگە بولدى. ونىڭ شامامەن جارتىسىن م ۇلىكتى ەرىكتى ساقتاندىرۋ جانە ەرىكتى جەكە ساقتاندىرۋ مەن مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ ارقايسىسى تورتتەن ءبىرىن قۇرايدى.
ەرىكتى ساقتاندىرۋ تۇرلەرى, ونىڭ ىشىندە ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىكتى (اقج), اۆتوكولىكتى ساقتاندىرۋ جانە ءومىردى ساقتاندىرۋ ايتارلىقتاي بەلسەندى دامۋدا. ساقتاندىرۋدىڭ وسى تۇرلەرى بويىنشا ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارى 2 ەسەدەن اسا ۇلعايدى.
حالىق اراسىندا ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىنە دەگەن سۇرانىستىڭ ءوسۋى بايقالادى. جەكە تۇلعالارمەن جاسالعان شارتتار بويىنشا ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىنىڭ كولەمى سوڭعى 5 جىلدا 2,2 ەسە ۇلعايدى. جەكە تۇلعالارمەن جاسالعان 5 ملن-نان اسا شارت بار, ونىڭ 2,9 ملن-ى كولىك قۇرالدارى يەلەرىنىڭ اقج مىندەتتى ساقتاندىرۋ جونىندەگى جانە شامامەن 1 ملن-ى ءومىردى ەرىكتى ساقتاندىرۋ جونىندەگى 404 مىڭى جازاتايىم جاعدايلاردان ساقتاندىرۋ جونىندەگى جانە 183 مىڭى اۋىرعان جاعدايدان ساقتاندىرۋ جونىندەگى شارتتاردى قۇرايدى.
– ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارى كولەمىنىڭ رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ مولشەرىنە اراقاتىناسى ايتارلىقتاي تومەن. بۇل ساقتاندىرۋ نارىعىن ءالى دە دامىتۋ قاجەت دەگەندى بىلدىرە مە؟
– كورسەتكىشتەردىڭ قارقىندى وسۋىنە قاراماستان, ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنداعى ماڭىزى ءالى دە تومەن كۇيدە قالۋدا.
ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىنىڭ ەلدىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى ء(ىجو) ۇلەسى مەن ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى كولەمى نارىق دامۋىنىڭ جالپىعا تانىمال ينديكاتورلارى بولىپ تابىلاتىنى بەلگىلى. قازاقستاندا بۇل كورسەتكىشتەر 2016 جىلى 0,80% جانە 20 104 تەڭگە بولدى, ال بۇل الەم بويىنشا تيىسىنشە 84 جانە 73-ورىن.
سالىستىرۋ ءۇشىن: ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسىنىڭ كورسەتكىشى رەسەي فەدەراتسياسىندا – 1,36%, ۋكراينادا – 1,41%, ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپا ەلدەرىندە – 1,92%, دامۋشى ەلدەردە (قىتايدى قوسپاعاندا) – 2,53%, ال ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى (ەىدۇ) ەلدەرىندە 7,60% بولدى.
وسى كورسەتكىشتەردى ەسكەرە وتىرىپ ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ ازىرگە ەكونوميكا قاجەتتىلىگىنە سايكەس كەلمەيتىندىگى, حالىق پەن بيزنەستىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋدىڭ ءتيىمدى قۇرالى بولماعانى, دەگەنمەن ايتارلىقتاي ىسكە اسىرىلماعان دامۋ الەۋەتىنىڭ بار ەكەندىگى تۋرالى قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
سەرپىندى ءوسۋدى تەجەيتىن سەبەپتەر:
1) ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن ەرىكتى ساقتاندىرۋ, حالىقتىڭ مۇلكىن جانە كاسىپكەرلىكتى ءتۇرلى تاۋەكەلدەردەن ساقتاندىرۋ تاسىلدەرى جەتكىلىكتى تۇردە دامىماعان;
2) مىندەتتى ساقتاندىرۋ تۇرلەرى بويىنشا تالاپتار ستاندارتتالماعان, كليەنتتىڭ ساقتاندىرا وتىرىپ قورعاۋعا دەگەن قاجەتتىلىگىن تولىق قامتىمايدى, كليەنتتىڭ ناقتى نەدەن قورعالعانىن دالمە-ءدال ءتۇسىنۋى ءۇشىن وتەلەتىن تاۋەكەلدەرگە قاتىستى ول تولىق حاباردار ەمەس;
3) اقپاراتتىڭ جەتكىلىكسىزدىگى مەن كورسەتىلەتىن ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرى ساپاسىنىڭ تومەندىگىنەن, ساقتاندىرۋ وتەماقىسىن الۋ پروبلەماسىنا بايلانىستى بۇعان دەيىن قالىپتاسقان جاعىمسىز تاجىريبەدەن حالىقتىڭ جانە بيزنەستىڭ ساقتاندىرۋعا دەگەن سەنىمسىزدىگى ساقتالىپ وتىر;
4) ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىنىڭ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە قولجەتىمدى بولماۋى;
5) ساقتاندىرۋ كومپانيالارىن كاپيتالداندىرۋ كولەمىنىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, بۇل ولاردىڭ ساقتاندىرۋ تاۋەكەلدەرىن قابىلداۋداعى, قىزمەتىن اۆتوماتتاندىرۋداعى, ونىمدەر مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردى سان جانە ساپاسى جاعىنان دامىتۋداعى قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىن شەكتەيدى;
6) بيزنەستىڭ, ونىڭ ىشىندە ءتيىمسىز قايتا ساقتاندىرۋمەن جانە دەلدالدارعا ايتارلىقتاي كوميسسيالىق سىياقىلار تولەۋمەن بايلانىستى شىعاسىلارى دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋى;
7) ساقتاندىرۋشىلاردىڭ زاماناۋي يننوۆاتسيالار مەن تسيفرلى تەحنولوگيالاردى وزدەرىنىڭ بيزنەس-پروتسەستەرىنە ەنگىزۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى.
ىقپالداستىرۋ پروتسەستەرىن ەاەو شەڭبەرىندە جاھاندانۋ جاعدايىندا قارجىلىق تۇرعىدا ورنىقتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى, ەكونوميكانىڭ, حالىقتىڭ جانە بيزنەستىڭ مۇددەسىنە جاۋاپ بەرەتىن ۇلتتىق ساقتاندىرۋ يندۋسترياسىن قالىپتاستىرۋ وتە ماڭىزدى. رەسپۋبليكانىڭ دسۇ-عا قوسىلۋى بىزگە شەتەلدىك نارىقتارعا, ال ءىرى شەتەلدىك كومپانيالارعا ۇلتتىق نارىققا شىعۋعا جول اشىپ وتىر. 2020 جىلى ساقتاندىرۋ سەكتورى شەتەلدىك كومپانيالار فيليالدارىنىڭ نارىققا شىعۋى ءۇشىن اشىق بولادى.
– قازىرگى ۋاقىتتا پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ قاراۋىنا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ساقتاندىرۋ جانە ساقتاندىرۋ قىزمەتى ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى ۇسىنىلعانى بەلگىلى. بۇل زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋىندادى جانە ونىڭ نەگىزگى جاڭالىقتارى قانداي؟
– جالپى العاندا, زاڭ جوباسى ءتورت نەگىزگى مىندەتتى شەشۋگە باعىتتالعان, بۇلار ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىنىڭ وڭىرلەردە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ساقتاندىرۋ تاسىلدەرىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ جانە قۇنىن تومەندەتۋ, سونداي-اق ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ.
ساقتاندىرۋ پوليستەرىن ەلەكتروندى نىساندا ەنگىزۋ جانە ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ قىزمەتتەرىن وزدەرىنىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارى ارقىلى كورسەتۋ كوزدەلگەن. وپەراتسيالىق شىعىستاردى ازايتۋ, ساقتاندىرۋ اگەنتتەرىنىڭ قىزمەتتەرىن الىپ تاستاۋ ەسەبىنەن حالىق پەن بيزنەس ءۇشىن ساقتاندىرۋ ونىمدەرىنىڭ قۇنى تومەندەيدى. ساقتاندىرۋ كومپانيالارى مىندەتتى دە, ەرىكتى دە ساقتاندىرۋ تۇرلەرى بويىنشا ەلەكتروندى قىزمەتتەردى (پوليستەردى ساتۋدان باستاپ ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن ۇيىمداستىرۋعا دەيىنگى تولىق تسيكلدى كوزدەي وتىرىپ) ەنگىزە الادى.
تۋريستىك سالادا قازاقستان تۋريستەرىنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىن قورعاۋ مۇددەسىندە ساقتاندىرۋدىڭ پارمەندىلىگى كوتەرىلەدى. زاڭ جوباسىندا تۋريستىك فيرمالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ساقتاندىرۋدان قازاقستان ءتۋريسىن تىكەلەي ساقتاندىرۋعا كوشۋ كوزدەلگەن. بۇل رەتتە ەىدۇ ەلدەرىنىڭ ساقتاندىرۋدىڭ تۋريزم سالاسىنداعى حالىقارالىق پراكتيكاسى ەسكەرىلدى.
سونداي-اق حالىقارالىق تاجىريبە ەسكەرىلە وتىرىپ, قولدانىستاعى زاڭناما مىندەتتەلگەن ساقتاندىرۋ ۇعىمىمەن تولىقتىرىلادى. مىندەتتەلگەن ساقتاندىرۋ شەڭبەرىندە ساقتاندىرۋدىڭ مىندەتتى تۇرلەرى بويىنشا بولەك زاڭ قابىلداۋ تالاپ ەتىلمەيدى. ساقتاندىرۋدىڭ ەڭ تومەنگى (ۇلگى) تالاپتارى زاڭنامامەن رەگلامەنتتەلۋى, ال كليەنتتىڭ قىزمەتى مەن مۇددەسىنىڭ ەرەكشەلىگى ەسكەرىلە وتىرىپ, ول تاراپتاردىڭ كەلىسىمىمەن ايقىندالۋى مۇمكىن.
ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرىن تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جونىندەگى شارالار كەشەنى كوزدەلدى. ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسى شەڭبەرىندە ازاماتتاردى ساقتاندىرۋدىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى توپتارى بويىنشا قورعاۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. داۋلاردى سوتقا دەيىن رەتتەۋ ماقساتىندا ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنىنىڭ بارلىق مىندەتتى جانە ەرىكتى ساقتاندىرۋ تەتىكتەرى بويىنشا قىزمەت اۋقىمى كەڭەيتىلدى. ساقتاندىرۋ شارتتارىنىڭ ەتالوندى بازاسى رەتىندە ساقتاندىرۋ بويىنشا بىرىڭعاي ستاتيستيكالىق دەرەكقوردىڭ (سبسد) ساقتالۋىن جانە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى شارالار كوزدەلدى.
– قارالىپ وتىرعان زاڭ جوباسى ساقتاندىرۋ سالاسىنداعى تسيفرلاندىرۋدىڭ تومەن دەڭگەيى پروبلەماسىن شەشە مە؟ قازاقستاندىقتارعا ساقتاندىرۋ قىزمەتتەرى ونلاين رەجىمدە قاشان قولجەتىمدى بولادى؟
– «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ەكونوميكاعا زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالاردى بەلسەندى تۇردە ەنگىزۋ كوزدەلگەن. ەلدىڭ تسيفرلى دامۋىنىڭ باستى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى ينتەرنەتكە كەڭ اۋقىمدى قولجەتىمدىلىك بولىپ تابىلادى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا قازىرگى كەزدە ەل حالقىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگى ينتەرنەتتى پايدالانۋشى بولىپ تابىلادى. الايدا دامىعان ەلدەردەن ايىرماشىلىعى, بىزدە ونلاين تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ الۋدا ينتەرنەتتى پايدالانۋشىلاردىڭ سانى 10%-عا دا جەتپەيدى.
قازاقستاننىڭ ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعى ءوسۋى بويىنشا اۋقىمدى الەۋەتىنىڭ بار ەكەنى ايقىن, ول ازىرشە ەلدەگى بولشەك ساۋدانىڭ جالپى كولەمىنىڭ 1%-ىنا عانا جۋىق. بۇل رەتتە سوڭعى جىلدارى جەكە تۇلعالاردىڭ موبيلدىك بايلانىس پەن ينتەرنەت-بانكينگتى پايدالانا وتىرىپ جۇرگىزگەن تولەمدەر نارىعىنىڭ ايتارلىقتاي وسكەنى بايقالىپ وتىر (كولەمى 2016 جىلى 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,3 ەسە ۇلعايدى).
ونلاين-ساقتاندىرۋدىڭ دامۋى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ بارلىق بيزنەس-پروتسەستەرىنە IT-تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى: ە-پوليس جاساۋ, ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىلارىن تولەم جۇيەلەرى ارقىلى تولەۋ, ەلەكتروندى نىسانداعى قولدانىستاعى شارتتىڭ بولۋىن راستاۋ, كليەنتپەن 24/7/365 رەجىمىندە كەرى بايلانىس, دەرەكتەرگە جەدەل قولجەتىمدىلىك جانە تاۋەكەلدەردى باعالاۋ.
قىزمەتتەردىڭ تولىق تسيكلى شەڭبەرىندە كليەنتتەرگە قاشىقتان «ساتۋدان كەيىنگى» قىزمەت كورسەتۋ كوزدەلدى: ساقتاندىرۋ شارتىن قايتا رەسىمدەۋ (بۇزۋ), ساقتاندىرۋ وقيعاسى تۋرالى حابارلاما, كەلتىرىلگەن زياننىڭ مولشەرىن انىقتاۋ بويىنشا راسىمدەردى ۇيىمداستىرۋ, ساقتاندىرۋ تولەمىن الۋ ءۇشىن ءوتىنىش پەن قۇجاتتاردى جىبەرۋ, تولەمدەردى ساقتاندىرۋشىنىڭ سايتىنداعى ساقتانۋشىنىڭ «جەكە كابينەتى» ارقىلى باقىلاۋ.
ساقتاندىرۋ كومپانيالارىن اۆتوماتتاندىرۋعا جانە ولاردىڭ ينتەرنەت-رەسۋرستارىنا, دەربەس دەرەكتەردى قورعاۋعا جانە كيبەرقاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋگە, پروتسەستىڭ بارلىق قاتىسۋشىلارى اراسىندا ەلەكتروندى اقپارات الماسۋ تارتىبىنە قويىلاتىن تالاپتار كوزدەلەدى.
ونلاين-ساقتاندىرۋ, سونداي-اق كليەنتتەردى قاشىقتان سايكەستەندىرۋدى ىسكە اسىرۋدى بولجايدى. بۇل سبسد-نى مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەرمەن جانە دەرەكقورلارمەن ىقپالداستىرۋدى تالاپ ەتەدى.
زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ەلەكتروندى ساقتاندىرۋدىڭ 2019 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ ەنگىزىلەتىنى جوسپارلانىپ وتىر. ونلاين-ساقتاندىرۋ ساقتاندىرۋ سالاسىن تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيىن, ونىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن, حالىقتىڭ قارجىلىق قىزمەتتەرگە قاشىقتان قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرادى.
وپەراتسيالىق شىعىستار مەن دەلدالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن اقى تولەۋ شىعىستارىن تومەندەتۋ ەسەبىنەن ەلەكتروندى پوليستەردىڭ قۇنى تومەندەتىلەدى. ەلەكتروندى ءپوليستى ساتىپ الۋ كەزىندە ساقتاندىرۋ كومپانيالارى ساقتانۋشىلارعا زاڭدا كوزدەلگەن بازالىق ءتاريفتىڭ 10%-ىنا دەيىنگى مولشەردە جەڭىلدىك كوزدەي الادى.
جالپى العاندا, KPMG (The Pulse of Fintech: Q2 2017) عالامدىق ەسەبىنە سايكەس, تسيفرلى ساقتاندىرۋ تەحنولوگيالارى مەن قارجىلىق-تەحنيكالىق ەكوجۇيەلەردى بەلسەندى ەنگىزۋ كەزىندە ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ قارجىلىق قىزمەتتەردىڭ باسقا سەكتورلارىنان ارتتا قالۋىن جويۋ ءۇشىن ۇلكەن الەۋەت قامتىلادى.
– ساقتانۋشىلاردىڭ ينتەرنەت ارقىلى جىبەرىلەتىن دەرەكتەرىن قورعاۋ جۇيەسى قانشالىقتى سەنىمدى بولادى؟
– ۇلتتىق بانك ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ساقتانۋشى مەن ساقتاندىرۋشى اراسىندا اقپارات الماسۋدى, ەلەكتروندى ساقتاندىرۋ شارتتارىن جاساۋدى قامتاماسىز ەتەتىن باعدارلامالىق-تەحنيكالىق قۇرالدارىنا جانە ينتەرنەت-رەسۋرستارىنا قويىلاتىن تالاپتاردى ازىرلەيدى. وسى شارالار كليەنتتەردىڭ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىگىنە جانە دەربەس دەرەكتەرىن قورعاۋعا باعىتتالعان.
ونلاين-ساقتاندىرۋدا سبسد-دا ساقتانۋشى (ساقتاندىرىلۋشىلار) تۋرالى مالىمەتتەردى قاشىقتان سەنىمدى وڭدەۋ, سبسد جانە مەملەكەتتىك اقپاراتتىق جۇيەلەر مەن دەرەكقورلار اراسىندا اقپارات الماسۋ (ولار ىقپالداسقاننان كەيىن), ساقتانۋشى تولەۋگە ءتيىس ساقتاندىرۋ سىيلىقاقىسىن اۆتوماتتى ەسەپتەۋ, سبسد-دا ساقتاندىرۋ شارتىن بىرەگەي ءنومىر بەرە وتىرىپ تىركەۋ جانە ساقتانۋشىعا ەلەكتروندى راستامانى ساقتاندىرۋ ءپوليسىنىڭ بىرەگەي ءنومىرىن جانە وزگە مالىمەتتەردى كورسەتە وتىرىپ جىبەرۋ (مىسالى, موبيلدىك تەلەفونعا جانە/نەمەسە «جەكە كابينەتكە») كوزدەلەدى.
– ۇسىنىلىپ وتىرعان زاڭ جوباسى قازاقستاندىق تۋريستەردىڭ مۇددەسىن قالاي قورعايدى جانە بۇل تۋريستىك جولدامالاردىڭ قۇنىنا اسەر ەتە مە؟
– قولدانىستاعى زاڭناما بويىنشا تۋروپەراتورلار جانە تۋراگەنتتەر وزدەرىنىڭ تۋريستەر الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ساقتاندىرادى. ەگەر تۋروپەراتوردىڭ نەمەسە تۋراگەنتتىڭ كىناسى بويىنشا تۋريست زارداپ شەككەن بولسا, وندا ساقتاندىرۋ كومپانياسى وعان تولەمدى جۇزەگە اسىرادى دەپ بولجانادى. الايدا بۇل جۇيە بىرقاتار سەبەپتەرگە بايلانىستى ءتۋريستى تولىق قورعامايدى.
مىسالى, قازىرگى كەزدە تۋريست شەتەلدە بولا تۇرا ساقتاندىرۋ وقيعاسى باستالعان كەزدە قاجەتتى قىزمەتتەردى الا المايدى. ول ساقتاندىرۋ وتەمىن قايتىپ ورالعاننان كەيىن جانە سوتتىڭ شەشىمى نەگىزىندە عانا الا الادى, ياعني ءىس جۇزىندە تۋريست ساپاردا قورعالمايدى.
ساقتاندىرۋ تاۋەكەلدەرى زاڭنامادا قاتاڭ ايقىندالماعان, سول سەبەپتى تۋريستەردە شەتەلگە شىعار الدىندا ساقتاندىرا وتىرىپ قورعاۋدىڭ قانداي جاعدايلاردا قولدانىلاتىندىعى تۋرالى اقپارات جوق. سونىمەن قاتار بارلىق زارداپ شەككەن تۋريستەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن ساقتاندىرۋ وتەمىنىڭ سوماسى شەكتەۋلى بولادى. تۋروپەراتوردىڭ جاۋاپكەرشىلىك ءليميتى 10 000 اەك (24 ملن تەڭگە) قۇرايدى, ال «گۇلنار تۋر» جشس-ءنىڭ بانكروت بولۋى سالدارىنان تۋريستەرگە كەلتىرىلگەن زياننىڭ سوماسى 400 ملن تەڭگەدەن استام بولدى.
زاڭ جوباسى شەتەلگە شىعاتىن ءتۋريستىڭ مۇددەلەرىن مىندەتتى ساقتاندىرۋعا ءوتۋدى كوزدەيدى. تۋروپەراتور ءتۋريستى تۋريزم سالاسىندا مىندەتتى ساقتاندىرۋ باعدارلامالارىنىڭ ءبىرى بويىنشا بەلگىلى ءبىر ەلگە جانە ساپار كۇندەرىنىڭ سانىنا بايلانىستى ساقتاندىراتىن بولادى. ءتۋريستى مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ ۇسىنىلىپ وتىرعان باعدارلامالارى حالىقارالىق ونىمدەرگە سايكەس كەلەدى جانە جازاتايىم وقيعا, شۇعىل/جەدەل كومەك, رەپاترياتسيا سياقتى ءتۋريستىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرۋگە بايلانىستى بازالىق الەۋمەتتىك تاۋەكەلدەردى قامتيدى. قازاقستاندىق تۋريست مىندەتتى ساقتاندىرۋ شارتىندا ساقتاندىرىلعان تۇلعا دەگەندى بىلدىرەتىندىگىن اتاپ وتكەن ءجون.
قازاقستاندىق تۋروپەراتورلاردىڭ قىزمەتتەرىن ساتىپ الۋشى بىردە-ءبىر تۋريست ساقتاندىرۋسىز قالماۋعا ءتيىس. تۋريستەردىڭ سانى ەسەبىنەن وسى ساقتاندىرۋدىڭ قۇنى قولجەتىمدى بولادى (كۇنىنە 1 اقش دوللارىنا جۋىق) جانە تۋرپاكەتتىڭ بولىگى بولىپ تابىلادى. شەتەلگە شىعۋ ءتۋريزمى سالاسىندا بارلىق ساقتاندىرۋدىڭ قۇنى بارلىق تۋروپەراتورلار ءۇشىن بىردەي ەمەس. ول تۋروپەراتور شەتەلگە جىبەرەتىن تۋريستەر سانىنا, ساپاردىڭ ۇزاقتىعىنا, باراتىن ەلگە جانە تۋريست ساپاردا ۇشىرايتىن ناقتى تاۋەكەلدەرگە تىكەلەي بايلانىستى بولادى. ساقتاندىرۋشىنىڭ ساقتاندىرۋ باعدارلامالارى بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك ءليميتى ءاربىر تۋريست بويىنشا 10 مىڭ اقش دوللارىنان 50 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن. بۇل وسى ەلدەرگە كىرۋ كەزىندە ساقتاندىرۋ قۇجاتى قاجەت بولاتىن ەلدەردىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلەدى.
قازاقستاندىق تۋريست ساقتاندىرۋشىنىڭ اسسيستانس-كومپانياسىنىڭ تاۋلىك بويى قولداۋىن قوسا العاندا, شەتەلدە ساقتاندىرۋ وقيعاسى باستالعان ساتتە كومەك الا الادى. ساقتاندىرا وتىرىپ قورعاۋ ءتۋريستىڭ شەتەلدە بولعان بارلىق كەزەڭىندە قولدانىلادى. ءبىرىنشى ساقتاندىرۋ وقيعاسىنىڭ باستالۋى ساقتاندىرۋ شارتى قولدانىلۋىنىڭ توقتاتىلۋىن بىلدىرمەيدى.
تۋريست ءوزىنىڭ قالاۋى بويىنشا قوسىمشا قورعاۋدى, مىسالى, شەتەلگە بارماي قالعان, پاسپورتتى نەمەسە جۇكتى جوعالتقان جاعدايدا, ساقتاندىرۋ وتەمىنىڭ بارىنشا جوعارى ءليميتىن كوزدەي الادى. بىراق بۇل ءۇشىن شەتەلگە شىعاتىندار ەرىكتى ساقتاندىرۋ ءپوليسىن دەربەس ساتىپ الۋى ءتيىس.
– ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىندە قانداي وزگەرىستەر بولماق؟
– ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسى قازاقستاندا 2003 جىلدان باستاپ تابىستى جۇمىس ىستەيدى. «ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ قورى» اق ساقتاندىرۋ ۇيىمىن ماجبۇرلەپ تاراتۋ كەزىندە ساقتانۋشىلارعا ساقتاندىرۋ تولەمدەرىنە كەپىلدىك بەرۋ جونىندەگى جالعىز كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىم بولىپ تابىلادى. قوردىڭ قۇرىلتايشىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق بانكى بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا 22 ساقتاندىرۋ ۇيىمى – قوردىڭ قاتىسۋشىلارى مەن اكتسيونەرلەرى.
ساقتاندىرۋدىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن تۇرلەرىنە كولىك قۇرالدارى يەلەرىنىڭ, تاسىمالداۋشىنىڭ جولاۋشىلار الدىنداعى, تۋروپەراتوردىڭ جانە تۋراگەنتتىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ سىنىپتارى جاتادى. قولدانىستاعى جۇيە ازىرشە ساقتاندىرۋدىڭ كەپىلدىك بەرىلگەن تۇرلەرىنىڭ شەكتەۋلى تىزبەسىن قامتيدى. كەپىلدىك بەرۋ رەزەرۆتەرى جانە قور اكتسيونەرلەرىنىڭ مەنشىك قاراجاتى اراسىنداعى, ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق كىرىستەردى ەسەپكە الۋ كەزىندە ارا-جىگىن اجىراتۋ جوق.
حالىقارالىق پراكتيكانى ەسكەرە وتىرىپ زاڭ جوباسى قوردىڭ جيناقتاۋشى ساقتاندىرۋدىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى سىنىپتارى بويىنشا, اتاپ ايتقاندا, زەينەتاقى اننۋيتەتى شارتتارى بويىنشا جانە قىزمەتكەردى جازاتايىم وقيعالاردان مىندەتتى ساقتاندىرۋ بويىنشا اننۋيتەت شارتتارى بويىنشا كەپىلدىكتەرىن ەنگىزۋدى كوزدەيدى. قور ساقتاندىرۋ كومپانياسى تاراتىلعان جاعدايدا اننۋيتەتتىك تولەمدەردىڭ ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋىن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى.
زاڭ جوباسىندا كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنە قاتىسۋشى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ جارنالارى ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلعان اكتيۆتەردى جانە اكتسيونەرلەردىڭ سالىمدارى ەسەبىنەن قالىپتاستىرىلعان اكتيۆتەردى بولەك ەسەپكە الۋ كوزدەلگەن. وسى جانە باسقا شارالار كەپىلدىك بەرۋ جۇيەسىنىڭ قارجىلىق ورنىقتىلىعىن نىعايتۋعا, ساقتانۋشىلاردى قورعاۋعا, ساقتاندىرۋ كومپانياسىن ماجبۇرلەپ تاراتۋ كەزىندە الەۋمەتتىك شيەلەنىستى ازايتۋعا, جالپى العاندا, حالىقتىڭ ساقتاندىرۋ يندۋسترياسىنا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان.
– ۇلتتىق بانك قازاقستاندا ەنگىزۋدى ۇسىنىپ وتىرعان «مىندەتتەلگەن ساقتاندىرۋ» دەگەنىمىز نەنى بىلدىرەدى؟ ونىڭ مىندەتتى ساقتاندىرۋدان وزگەشەلىگى قانداي؟
– زاڭ جوباسىندا حالىقارالىق پراكتيكانى ەسكەرە وتىرىپ مىندەتتەلگەن ساقتاندىرۋ دەپ اتالاتىن ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋدى كوزدەيتىن مىندەتتى ساقتاندىرۋدى بۇدان ءارى دامىتۋ كوزدەلگەن. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ءداستۇرلى مىندەتتى ساقتاندىرۋدان ونىڭ وزگەرتىلگەن تۇرىنە – مىندەتتەلگەن ساقتاندىرۋعا كوشۋ ءۇردىسىن كورسەتىپ وتىر. مىسالى, فرانتسيادا مىندەتتى ساقتاندىرۋدىڭ 120-دان استام ءتۇرى بار, ونىڭ ىشىندە تەك تورتەۋى ساقتاندىرۋ كودەكسى, ياعني جەكە زاڭنامالىق اكت دەڭگەيىندە رەتتەلەدى.
مىندەتتەلگەن ساقتاندىرۋ كەزىندە ساقتاندىرۋ شارتىنىڭ بولۋى تۋرالى تالاپ جانە ونىڭ ماڭىزدى تالاپتارى, ادەتتە زاڭنامالىق اكتىمەن بەكىتىلەدى. ساقتاندىرۋدىڭ جان-جاقتى تالاپتارى ارنايى زاڭدا ەمەس, ساقتاندىرۋ شارتىندا نەمەسە ساقتاندىرۋ قاعيدالارىندا ايقىندالادى. مىسالى, ەگەر ادۆوكاتتاردىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتەلگەن ساقتاندىرۋ قاعيداتى بويىنشا مىندەتتى ساقتاندىرۋ ەنگىزىلەتىن بولسا, وندا «ادۆوكاتتىق قىزمەت تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىندا كەم دەگەندە, ادۆوكاتتىڭ ساقتاندىرۋ شارتىن جاساسۋى تۋرالى تالاپ, ساقتاندىرۋ وقيعالارى جانە ەڭ تومەنگى ساقتاندىرۋ سوماسى كوزدەلۋگە ءتيىس. باسقا تالاپتار تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا ايقىندالادى.
مىندەتتەلگەن ساقتاندىرۋدى ەنگىزۋ ساقتاندىرۋ شارتىنىڭ تاراپتارىنا كليەنتتەردىڭ مۇددەسىنە جاۋاپ بەرەتىن, ساقتانۋشى قىزمەتىنىڭ ەرەكشەلىگىنە جانە تاۋەكەلدەرىنە سايكەس كەلەتىن ساقتاندىرۋدىڭ يكەمدى تالاپتارىن كوزدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, بۇل ساقتاندىرۋ ونىمدەرى ساپاسىنىڭ جانە قولجەتىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا اكەلەدى.
– ءومىردى ەرىكتى ساقتاندىرۋ بويىنشا ساقتاندىرۋ ونىمدەرىن ساتىپ الۋعا حالىقتى ىنتالاندىرۋ جونىندە جوسپارلار بار ما؟
– حالىق ءۇشىن ءوز ءومىرىن ءبىر مەزەتتە ساقتاندىرا وتىرىپ, ۇزاق مەرزىمدى جيناق اقشانى قالىپتاستىرۋدىڭ قولايلى رەجىمىن كوزدەيتىن سالىق نورمالارى جيناقتاپ ساقتاندىرۋ ونىمدەرىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى ىنتالاندىرۋ شارالارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. دامىعان ەلدەردىڭ پراكتيكاسى بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە سالىق سالۋدان ءومىردى ۇزاق مەرزىمدى جيناقتاپ ساقتاندىرۋدىڭ ونىمدەرى ءۇشىن ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن الىپ تاستاۋدى كوزدەيتىندىگىن كورسەتەدى.
بۇل ازاماتتاردى ولاردىڭ ەرىكتى ساقتاندىرۋ قۇرالدارىن پايدالانۋى ارقىلى الەۋمەتتىك قورعاۋ بويىنشا شارالار كەشەنىن كەڭەيتۋگە, حالىقتىڭ جيناق اقشاسىنىڭ دەڭگەيىن ارتتىرۋعا, ەكونوميكانى ۇزاق مەرزىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ قوسىمشا كوزىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇزاق مەرزىمدى جيناقتاپ ساقتاندىرۋدى ىنتالاندىرۋ بويىنشا ءتيىستى نورمالار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا سالىق كودەكسىندە كوزدەلگەن.
– زاڭ جوباسى ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنىنىڭ قىزمەتىنە قانداي وزگەرىستەر اكەلمەك؟
– ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنى ينستيتۋتى 2008 جىلى ەنگىزىلدى جانە كولىك قۇرالدارى يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ شارتتارى بويىنشا ساقتاندىرۋ نارىعىنىڭ قاتىسۋشىلارى اراسىندا داۋلاردى سوتقا دەيىن رەتتەۋدە ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنىنىڭ ساقتاندىرۋدىڭ قالعان تۇرلەرى (سىنىپتارى) بويىنشا داۋلاردى رەتتەۋى ازىرشە تەك تاراپتاردىڭ كەلىسىمى بويىنشا جۇزەگە اسىرىلدى.
زاڭ جوباسىندا ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنىنىڭ مىندەتتى جانە ەرىكتى ساقتاندىرۋدىڭ بارلىق سىنىپتارى بويىنشا داۋلاردى رەتتەۋى بويىنشا وكىلەتتىگىن كەڭەيتۋ كوزدەلگەن. ەگەر كەلىسپەۋشىلىكتەر بويىنشا مالىمدەلگەن تالاپتاردىڭ سوماسى 10 000 اەك-تەن اسپاعان جاعدايدا, جەكە تۇلعالار جانە شاعىن كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ساقتاندىرۋ ومبۋدسمەنىنە ءوتىنىش جاساي الادى. باسقا زاڭدى تۇلعالاردىڭ دا كولىك قۇرالدارى يەلەرىنىڭ ازاماتتىق-قۇقىقتىق جاۋاپكەرشىلىگىن ساقتاندىرۋ شەڭبەرىندە داۋلار بويىنشا ومبۋدسمەنگە ءوتىنىش جاساۋعا قۇقىعى بار.
بۇل دامىعان ەلدەردەگى سياقتى ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن, ادەتتە كليەنتتىڭ سوتقا جۇگىنۋ قاجەتتىلىگىنسىز سوتقا دەيىنگى تارتىپپەن جۇزەگە اسىرۋ پروتسەسىن جىلدامداتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
