جاھاندىق توپ 2015 جىلى شۆەيتساريانىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان. قازىر ونىڭ قاتارىنا قازاقستاننان باسقا ۆەنگريا, گانا, يوردانيا, يسپانيا, كامبودجا, كولۋمبيا, كوستا-ريكا, ماروككو, ومان, سەنەگال, سلوۆەنيا, شۆەيتساريا, فرانتسيا جانە ەستونيا مەملەكەتتەرى ەنگەن.
د.تيۋركتىڭ توبى جاقىندا ء«تىرى قالۋ ماسەلەسى» اتتى ەسەپتى ەڭبەك جازىپ, ونى عالامدىق دەڭگەيدە مەملەكەتتەر باسشىلارى مەن كورنەكتى تۇلعالارعا تانىستىردى. عالامدىق سۋ ماسەلەسى ادامزاتتىڭ قوعامدىق, قۇقىقتىق دامۋى عانا ەمەس, جەر بەتىندە تىرلىكتىڭ قالۋىنىڭ ءوزى قاۋىپتى ەكەندىگىن كورسەتۋدە. سوندىقتان دا سۋ ماسەلەسىن شەشپەسە ادامزاتتىڭ ءتىرى قالۋىنىڭ ءوزى كۇردەلى ماسەلەگە اينالۋى مۇمكىن ەكەندىگى ايتىلۋدا. «بۇل ماسەلەنى كەشەندى تۇردە, بۇۇ جانە باسقا دا حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ارالاسۋىمەن جاپپاي قاتىسىپ, شەشۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك. ديپلوماتيا جۇيەسى بويىنشا حالىقارالىق قۇقىق نەگىزىندە جاڭا ينستيتۋتتار قۇرىپ, تابيعاتتىڭ وزگەرىسىن, قورشاعان ورتانى باقىلاۋ ءىسىن دەرەۋ قولعا العانىمىز ءجون. ءبىزدىڭ توبىمىز وسى جۇمىستاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ناقتى ۇسىنىستار دايىندادى. سۋ قاتەرىنىڭ الدىن الۋ – ءبىر ەلدىڭ ەمەس جالپى عالامشارلىق ماسەلە ەكەنىن تانىپ, ونى شەشۋگە ءبارى دە اتسالىسۋى كەرەك», دەگەن دانيلا تيۋرك وزدەرىنىڭ جاساعان ەسەپتەرىنىڭ العىسوزىندە.
ايتسا ايتقانداي, بۇگىنگى تاڭدا ادامزات سۋ دراماسىنىڭ الدىندا تۇر. د.تيۋرك توبىنىڭ ەسەبىنە كوز جۇگىرتكەندە الەمدە ەكى ميللياردتاي ادام ىشەتىن سۋعا ءزارۋ ەكەنىن كورەمىز. سونىڭ ىشىندە الەمنىڭ ءتۇرلى كيكىلجىڭدەر مەن سوعىستىڭ كەسىرىنەن تۇراقسىزدىق جايلاعان ايماقتارىنداعى احۋال ءتىپتى ناشار. قارسىلاسۋشى جاقتار سۋ جۇيەلەرىنىڭ نىساندارىن تورۋىلداپ, ولاردى قارسىلاستارىنا قارسى قارۋ رەتىندە پايدالانىپ جاتقاندارى دا بار. ونىڭ ۇستىنە وسى ايماقتارداعى دەموگرافيالىق ءوسىم دە سۋ تاپشىلىعىن ارتتىرۋدا.
ادامزاتقا ءححى عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىن ازىق-ت ۇلىك قورىن 50 پايىزعا دەيىن ارتتىرۋعا تۋرا كەلەدى. الدىمەن سۋ ماسەلەسىن شەشپەسە ونداي ماقساتقا قول جەتكىزۋ قيىن. سوندىقتان دا حالىقارالىق قوعامداستىق سۋ ماسەلەسى جونىندەگى ىقپالداستىقتى جاڭاشا كوزقاراسپەن باعالاپ, ونى ءتۇپ ورنىمەن وزگەرتۋ كەرەك, دەيدى د.تيۋركتىڭ توبى. ول ءۇشىن بۇۇ باس اسسامبلەياسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى سۋ پايدالانۋ جونىندەگى ىنتىماقتاستىقتىڭ ناقتى باسىمدىقتارى بويىنشا بارلىق قىرلارىن قاراستىرعان عالامدىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋى كەرەك. وسى كونفەرەنتسيا بەس جىلعا شاقتالعان ءىس-ارەكەت جوسپارىن دا بەكىتكەنى ءجون.
عالامدىق توپ وزدەرىنىڭ ەسەبىندە كيكىلجىڭ بولىپ جاتقان ەلدەردىڭ سۋ رەسۋرستارى مەن قۇرىلىمدارىن قارسىلاستارىنا قارسى قۇرال رەتىندە پايدالانۋى حالىقارالىق ادامگەرشىلىك قۇقىعىن اياققا باسۋ, سوندىقتان مۇندايدى بۇكىل ادامزات ايىپتاۋى كەرەك دەپ سانايدى. ال سۋ قۇرىلىمدارىن دەرەۋ قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك قايىرىمدىلىق ۇيىمدارىمەن بىرلەسە ءىس قىلعانى ءجون دەيدى. سونىمەن قاتار سۋ شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن تەرروريستىك شابۋىلداردان ساقتاۋ – الەمدىك قوعامداستىقتىڭ تىكەلەي جاۋاپكەرشىلىگىنە الاتىن ماسەلە. ال ونى ۇيىمداستىرىپ, قورعاۋعا الۋدى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى تىكەلەي ءوز موينىنا الۋى كەرەك.
سونىمەن قاتار د.تيۋركتىڭ توبى سۋعا بايلانىستى قۇقىق پەن ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىن قاراستىرۋ – اۋرۋدىڭ الدىن الۋمەن تەڭ ارەكەت ەكەنىن اتاپ كورسەتكەن. ويتكەنى وسى ارادان تۋعان كيكىلجىڭدەردىڭ ايماقتىق بەيبىتشىلىكتى اياق استى ەتۋ قاتەرى بارى ايتىلادى. ارينە, حالىقارالىق وزەن اعىندارىن قالاي پايدالانۋ جونىندەگى قاعيداتتار جۇيەسى, نورمالار مەن ينستيتۋتتار قابىلدانعان. ولار «حالىقارالىق كەمە جۇزبەيتىن سۋ اعىندارىن پايدالانۋ قۇقىقتارى» جانە «ترانسشەكارالىق وزەندەر مەن حالىقارالىق كولدەردى كۇزەتۋ مەن پايدالانۋ تۋرالى» بۇۇ كونۆەنتسيالارى بويىنشا رەتتەلەدى. الايدا الەمنىڭ كوپتەگەن ايماقتارىندا سۋ پايدالانۋ جونىندەگى ترانسشەكارالىق جانە ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتاردى بارلىق جاققا ءتيىمدى دەڭگەيگە كوتەرۋ ماسەلەسى شەشىلمەي وتىرعاندىعىن عالامدىق توپ اتاپ وتكەن.
قىتاي, قازاقستان, رەسەي ەلدەرىنىڭ اۋماقتارىنان وتەتىن ەرتىس وزەنى باسسەينىنىڭ دە كەيبىر پروبلەمالارى وسى كونۆەنتسيالارمەن رەتتەلەدى. ساراپشىلاردىڭ باعالاۋى بويىنشا قازاقستان دا ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى سۋ رەسۋرستارىنان ءىشىنارا تاپشىلىق كورۋشى ەلدەردىڭ بىرىنە جاتادى. رەسپۋبليكانىڭ جەر ءۇستى سۋلارىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى شەكارالاس مەملەكەتتەردىڭ اۋماعىنان كەلەدى. سوڭعى 15 جىلدا جەر ۇستىلىك سۋدىڭ تابيعي رەسۋرستارىنىڭ ازايا باستاعاندىعى دا باقىلانۋدا. سونىڭ ىشىندە 90 پايىزى كورشىلەس ەلدەردەن كەلەتىن اعىندى سۋعا جاتادى. كورشىمىز قىتاي ەلى دە ءوزىنىڭ ونەركاسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ءوسىپ كەلە جاتقان قالالارىنىڭ سۋ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى سۇرانىسىن تولىق قاناعاتتاندىرۋعا شاماسى جەتپەي, ەرتىستىڭ سۋىن تەجەي تۇسۋدە. ال بۇل ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ بويىنشا بۇۇ كونۆەنتسياسىنىڭ تالابىن بۇزۋعا ءىشىنارا جول بەرەدى. جالپى ايتقاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى اۋماعىنان 24 ترانسشەكارالىق وزەن اعاتىنىنا ساراپشىلار كەلىسكەن. سونىڭ ىشىندە ەرتىس, ىلە, تەكەس جانە ت.ب. وزەندەردىڭ اعىن سۋ كولەمى مەن ساپاسى بويىنشا ەكى مەملەكەت جاسالعان كەلىسىمشارتتىڭ نەگىزىندە اقپاراتتارمەن الماسىپ تۇرادى. الايدا قىتاي تاراپىنىڭ وزەندەردىڭ سۋىن گيدرو توعاندارمەن ىركىپ وتىرۋى سەبەبىنەن تۋىپ وتىرعان پروبلەمالار كوپ.
مىنە, وسىنداي ماسەلەلەردى حالىقارالىق قۇقىق شەڭبەرىندە شەشۋگە عالامدىق توپ بەلسەندى اتسالىسادى. الايدا كوپتەگەن مەملەكەتتەر وسى عالامدىق توپتىڭ جۇمىسىنا قىزۋ ارالاسپاي وتىر, ماسەلەن, 400-گە جۋىق پروبلەمالى ترانسشەكارالىق اعىن سۋلارعا بايلانىستى وسى كۇنگە دەيىن التاۋى بويىنشا عانا ەكىجاقتى كەلىسىمدەر جاسالعان.
ايتا كەتەتىن جايت, د.تيۋرك باسشىلىعىمەن قىزمەت ەتىپ جاتقان عالامدىق توپتىڭ ەسەبى جەتى تاراۋدان تۇرادى. ولار توپ ساراپتاماسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن ناتيجەلەرىن قامتىعان.
د.تيۋرك قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ق.ابدىراحمانوۆپەن كەزدەسكەندە ءوز توبىنىڭ ء«تىرى قالۋ ماسەلەسى» اتتى وسى ەسەپتەرىمەن ونى ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىرىپ, قولداۋعا شاقىردى. ءوز تاراپىنان ق.ءابدىراحمانوۆ بۇل ەسەپتىڭ ماڭىزدى ەكەنىن ايتىپ, قولدايتىنىن جەتكىزدى. قازاقستان تاراپىنان عالامدىق توپتىڭ مۇشەلىگىنە ەرلان نىسانباەۆ ۇسىنىلعان. قازىر ول دا توپ قۇرامىندا ەڭبەك ەتۋدە.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
