قازاقستان باستاماسى قىزۋ قولداندى

ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىنداعى توراعاسى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قانات ساۋداباەۆ ءوزىنىڭ اقش-قا ساپارىن وسى ەلدىڭ پارلامەنتىندەگى حەلسينكي كوميسسياسىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسۋدەن باستادى. بۇل كوميسسيا – اقش پارلامەنتىندە فەدەرالدىق ۇكىمەتتەن بولەك, تاۋەلسىز قۇرىلعان اگەنتتىك. ونىڭ مۇشەلەرى قاتارىندا 9 سەناتور, 9 كونگرەسسمەن جانە 1 ۇكىمەت مۇشەسى بار. قازاقستان باستاماسى قىزۋ قولداندى كوميسسيا ەقىۇ-عا  مۇشە ەل­دەر­دىڭ 1975 جىلى فينليانديانىڭ استاناسى حەلسينكي قالاسىندا ادام قۇقىعىن قورعاۋ, قاۋىپسىزدىك, اسكەري ىنتىماقتاستىق, ەكونوميكا جانە ەكولوگيا ماسەلەلەرىندە الەم­دىك ستاندارتتاردى ساقتاۋ بويىنشا قول قويعان مىندەتتەرىنىڭ ورىن­دا­لۋىن قاداعالايدى نەمەسە جۇمسارتا ايتقاندا, مونيتورينگ جاسايدى. سوندىقتان “حەلسينكي كوميس­سيا­سى” دەپ اتالادى. كوميسسيا شە­شىم­دە­رى وتە بەدەلدى, ونىڭ بەرگەن با­عا­سىنان, ۇسىنىستارى مەن تۇجى­رىم­دارىنان مەملەكەتتىك دەپار­تا­مەنت اتتاپ كەتە المايدى, قاي كۇندە وزدەرىنىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ با­عىتتارىن انىقتاعاندا ونى ەسكەرىپ وتىرادى. كوميسسيانىڭ تىڭداۋ­لا­رى ەقىۇ-عا مۇشە بارلىق ەلدەرگە قاتىستى وتكىزىلەدى. سونىڭ ىشىندە ادام قۇقى بۇزىلعان جەرلەرگە ونىڭ شۇقشيۋى وتە قاتاڭ. ماسەلەن, اتاقتى ءاندىجان وقيعالارىنان كەيىن مۇندا وزبەكستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىسى تىڭدالىپ, وعان قاتاڭ سۇراقتار قويىلعان ەدى. قازىر كوميسسيانىڭ توراعاسى سەناتور بەنجامين كاردين, ال تەڭ توراعاسى كونگرەسسمەن السي حاستينگس بولىپ تابىلادى. بۇل ەكەۋى دە قازاق­ستانعا, ونىڭ الەمدىك قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋعا ارنالعان باستامالارىنا وڭ قارايتىن قايراتكەرلەر. ۆاشينگتون ۋاقىتىمەن كۇندىزگى ساعات 11.00-دە كونگرەستىڭ “لون­گۆورت حاۋز” دەپ اتالاتىن عيما­را­تىن­دا بولاتىن كەزدەسۋگە قازاق­ستان­دىق جۋرناليستەر جارتى ساعات­تاي ەرتە كەلدى. قارسى  الدىمىزدا اق كۇمبەزدى كادىمگى كاپيتولي تۇر. مىنا عيمارات ونىمەن جەراستى جولدارى ارقىلى قوسىلادى ەكەن. كەز كەلگەن ادامنىڭ پارلامەنتكە قينالماي وتۋىنە جاقسى جاعداي جاسالىپ قويىلعان. كوميسسيانىڭ ءماجىلىسى وتەتىن زال مەيلىنشە كەڭ, وندا تىڭدالۋشى جاق­تان باسقا بايقاۋشىلار, جۋرناليستەر قانشا كەلسە دە سىيعانداي. ساعات 11.00-گە تايانعاندا قانات ساۋداباەۆ باستاعان قازاقستاندىق دەلەگاتسيا كەلدى.  جەتى جىل بويى قازاقستاننىڭ اقش-تاعى ەلشىسى بولعان قانات بەكمىرزا ۇلى مۇندا اسا تانىمال ەكەن. كونگرەسسمەندەر ونىمەن جىلى امانداسىپ, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى قۇشاق ايقاستىرىپ جاتتى. وتىرىستى كوميسسيانىڭ تەڭ ءتو­راعاسى السي حاستينگس اشىپ, جۇرگىزىپ وتىردى. ول كوميسسيا توراعاسى بەنجامين كارديننىڭ ۇلكەن سەبەپپەن كەلە الماعانىن جەتكىزە كەلىپ, ءوزىنىڭ ءسوزىن ايتتى. قازاقستاننىڭ دەموكرا­تيالىق وزگەرىستەر جاساۋداعى بارلىق قادامدارىن ءبىز كوپتەن بەرى باقى­لاۋدامىز, ال 2003 جىلدىڭ اياعىنان, ياعني ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋ نيەتىن بىلدىرگەلى بەرى ورتالىق ازيانىڭ ليدەرى بولىپ تابىلاتىن ەلمەن ءتىپتى تىعىز جۇمىس ىستەدىك. سودان بەرى قا­زاقستاندا بولعان بارلىق دەموكراتيا­لىق وڭ وزگەرىستەردى قولدايتىنىمىز­دى ءبىلدىرىپ كەلەمىز, ال 2007 جىلعى قاراشانىڭ اياعىندا ەقىۇ-عا توراعا بولىپ سايلانعاندارىڭىز – ۇيىم مۇشەلەرىنىڭ سىزدەرگە بىلدىرگەن ۇلكەن سەنىمى. ەندى سوندا بەرىلگەن ۋادەلەر­­­­­­­­­دىڭ ورىندالۋىن باقىلاۋدان تىس قالدىر­ماۋلارىڭىزدى قالايمىز, ۋادە بەرىل­گەن سوڭ ونىڭ ورىندالۋى مىندەت. ءبىز بۇگىن, قۇرمەتتى دوسىمىز قانات ساۋ­­داباەۆ, ءسىزدى ەقىۇ-نىڭ ءىس با­سىن­­داعى جاڭا توراعاسى رەتىندە قۇت­تىقتاپ, قۋانىشپەن قارسى الۋدامىز, دەي كەلىپ, ودان ءارى قازاقستاننىڭ ءتورا­عالىعىنا ۇلكەن تابىستار تىلەدى. وسىدان كەيىن كوميسسيا مۇشەلە­رىنىڭ تاعى دا ءبىر-ەكەۋى وزدەرىنىڭ سالەم سوزدەرىن ايتتى, سونىڭ ىشىندە ە.فالەوماۆاەگانىڭ قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىققا سايلانۋى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاق­ستان­دى كولونياليزم مەن كوممۋنيزمنىڭ قۇرساۋىنان تابىستى جولمەن الىپ شىعۋىنا بەرىلگەن ۇلكەن باعا. ال ەندى قازاقستاننىڭ سامميت وتكىزۋ تۋرالى يدەياسى قولداۋدى عانا قاجەت ەتەتىن قادام دەگەنى ەستە قالدى. وسىدان كەيىن ءسوز ءىس باسىنداعى توراعاعا بەرىلدى. ءوزىنىڭ ءسوزىن قانات ساۋداباەۆ قازاقستان تۋرالى جانە ءوزىنىڭ اقش-تا بولعانداعى قىزمەتى تۋرالى جىلى پىكىر بىلدىرگەن ارىپتەس­تەرىنە العىس ايتۋدان باستادى. حەل­سينكي كوميسسياسىنداعى قازاقستانعا دەگەن وڭ كوزقاراس اقش ۇكىمەتىنىڭ ءبىزدىڭ كانديداتۋرامىزدى ەقىۇ ءتورا­عالىعىنا وتەردە قولداۋىنا ماڭىزدى فاكتور رەتىندە ىقپال ەتكەنىن ۇمىتا المايمىز. سوندىقتان دا مەن, ءىس با­سىنداعى توراعا رەتىندە شىنايى ريزا­شىلىق سەزىممەن الدىمەن سىزدەردىڭ الدارىڭىزدا كەلىپ سويلەپ تۇرمىن. ءسىز­دەردىڭ قازاقستان توراعالىعىنىڭ تا­بىستى وتۋىنە مۇددەلى ەكەندىكتەرى­ڭىزدى بىلەمىن, ويتكەنى, جەمىستى ارەكەت­تەر ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىمىزدىڭ نىعايا تۇسۋىنە يگى ىقپال ەتەدى, دەي كەلىپ, ودان ءارى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ ۆەنا قالاسىندا جاريا ەتكەن تەلەۇن­دەۋىندەگى قازاقستاندىق توراعالىقتىڭ ستراتە­گياسى مەن باسىمدىقتارىنا توقتالدى. ءبىز ونىڭ نەگىزگى قاعيدات­تارى مەن قۇندىلىقتارىنان اينىماي, ەقىۇ-عا مۇشە بارلىق مەملەكەت­تەردىڭ مۇددەسى ءۇشىن ەڭبەك ەتەتىن بولامىز. قازاق­ستاندى توراعالىققا سايلاۋ – الەمدىك قوعامداستىقتىڭ ءبىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العان جىلداردا قول جەتكىزگەن الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جانە قوعامدىق-ساياسي دامۋىمىزداعى تابىستارىمىزعا, سونىمەن بىرگە, ايماقتىق جانە جاھاندىق قاۋىپ­سىزدىكتى ساقتاۋعا قوسقان ۇلەسىمىزگە  بەرىلگەن ادىلەتتى باعاسى دەپ ۇعامىز. سونداي-اق, ۇيىمنىڭ ءوزىنىڭ دە باتىس پەن شىعىس اراسىنداعى سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىكتى دامىتۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەتىن يشارا. ءبىز دە ءوز توراعا­لىعى­مىزدا وسى باعىتتى ودان ءارى نىعايتۋعا كۇش سالاتىن بولامىز, دەدى ق.ساۋداباەۆ. ودان ءارى ق.ساۋداباەۆ ۇيىمنىڭ بەدەلى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جولىندا جاڭا توراعانىڭ اتقارماق ىستەرىن سانامالاپ بەردى. سونىڭ ىشىندە باسىمدىقتارىمىزدىڭ ىسكە اسۋى كو­بىنە-كوپ ەقىۇ اۋماعىندا وتكەننەن قالعان “قىرعي-قاباق سوعىستىڭ” ءبولىپ كەتكەن بەلدەۋىن ەڭ­سەرىپ, ءوزارا سەنىم ورناتا الۋىمىزعا بايلانىستى ەكەنىن مالىمدەدى. وسى­عان وراي ەلىمىزدىڭ ۇي­ىمنىڭ جاۋ­اپكەر­شىلىكتى اۋماعىنداعى جاعدايعا جاپپاي قاناعاتسىزدىق ءبىل­دىرۋ­شىلىكتىڭ بارىن انىقتاعان “كورفۋ ۇدەرىسىن” جالعاستىرۋدى قالايتىنىن كولدەنەڭ تارتتى. ءبىز دە ەقىۇ-نىڭ ادامگەرشىلىك ولشەمدەرىن الدىڭعى ساپقا شىعارىپ, ونىڭ باسقا سە­بەتتەر­مەن بىردەي بولۋىن قاداعا­لايتىن بو­لامىز جانە دياقب, ۇلت­تىق ازشى­لىقتار جونىندەگى جوعارعى كوميسسار مەن باق بوستاندىعى ءما­سەلەلەرى ءجو­نىندەگى وكىل سياقتى ينس­تيتۋتتارىنىڭ جۇمىسىن قولدايتىن­دىعىمىزدى بىلدىرەمىز. 1990 جىلى كوپەنگاگەندە قابىلدانعان قۇجاتتىڭ نەگىزىندە ادامگەرشىلىك ولشەمدەرىنىڭ ومىرگە كەلگەنىن ەسكەرىپ, دياقب جانە دانيا ۇكىمەتىمەن بىرلەسىپ, 2010 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ونىڭ 20 جىلدىعى سول ەلدە اتاپ وتىلەتىن بولادى. بۇل شارا­نىڭ كۇن تارتىبىندە ادام بوستاندىعى مەن قۇقىعىن ساقتاۋدىڭ مىندەتتەرىن ورىنداۋ ماسەلەلەرى كەڭىنەن تالقى­لانادى, دەدى وسى ورايدا ءىس باسىنداعى توراعا. ودان ءارى مينيستر وسىنداي شارا­نىڭ ۆارشاۆا قالاسىندا دا وتەتىنىن ايتتى. ال توزىمدىلىك پەن مادەنيەت­ارالىق ۇنقاتىسۋعا ارنالعان ەقىۇ-نىڭ ماڭىزدى كونفەرەنتسياسى ماۋسىم ايىنىڭ اياعىندا استانا قالاسىندا وتپەك. سونىمەن بىرگە, قازاقستاندا ەقىۇ-نىڭ ۇسىنىس­تارىن ەسكەرە وتى­رىپ, ەلدى ودان ءارى دەموكراتيالاندىرا ءتۇسۋ جولىندا جاسالعان ناقتى قادام­دارى اتالدى. بىزدە ادام قۇقى بويىن­شا 2009-2012 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوسپار قابىلدانىپ, قازىر ول ىسكە اسۋ ۇستىندە, سونداي اق  ەلدى ودان ءارى ليبەراليزاتسيالاۋدى كوزدەيتىن 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىق­تىق ساياسات تۇجىرىمداماسى جاسالدى. ال پرەزيدەنتتىڭ جۋىردا جاسالعان جول­داۋىندا حالىقارالىق ستاندارت­تارعا سايكەستەندىرىلىپ, زاڭدىلىقتارعا گۋمانيستىك باعىتتار بەرۋ, قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندە جۇمىستار ىستەلەتىندىگى ايتىلدى, دەدى ق.ساۋداباەۆ. ودان ءارى ءىس باسىنداعى توراعا بيىل 15 ەلدە سايلاۋ بولاتىندىعىن ەس­كەرتىپ, ولارعا ەقىۇ-نىڭ ءتيىستى ينس­تيتۋتى ارقىلى جاسالاتىن با­قى­لاۋى جۋىردا ۋكرايناداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ العاشقى تۋرىندا بولعانىنداي, تىڭعىلىقتى وتەتىنىنە سەنىم ءبىلدىردى. ەكونوميكا-ەكولوگيا­لىق سەبەتتەردىڭ جۇمىسى تۋرالى ايت­قاندا, الدىمەن ارال اپاتتى ايما­عى­نا  ەقىۇ كوڭىلى اۋدارىلىپ, ۇيىم­نىڭ ونىڭ زارداپ­تارىن شەشۋگە اتسا­لىسۋىنا ىقپال ەتەتىنىن ايتتى. قاۋ­ىپسىزدىك ماسەلەسى بوي­ىنشا ايتقاندا اۋعانستان پروبلە­ماسى جانە ونى شە­شۋگە قازاقستان تاراپىنان جاسالىپ جاتقان جۇمىستار اۋىزعا الىندى. اقش پرەزيدەنتى باراك وبامانىڭ ياد­رولىق قارۋسىزدانۋ تۋرالى باستا­مالارىن وسى قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتقان ەل رەتىندە قازاقستان قىزۋ قولدايدى جانە ەقىۇ-نىڭ ءىس باسىن­داعى توراعاسى رەتىندە ءبىز امەريكا مەن رەسەي اراسىنداعى ستراتەگيالىق قارۋ تۇرلەرىن شەكتەۋ تۋرالى جاڭا كەلىسىم-شارت جاساۋ جونىندەگى كەلىس­سوز­دەردى قولدايمىز, دەدى ق.ساۋداباەۆ. ءوز تاراپىنان ءىس باسىنداعى توراعا اقش اكىمشىلىگىنە ەقىۇ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسپاۋىنا بايلانىستى جەڭىل سىن دا ايتىپ جىبەردى.  سوندىقتان ەقىۇ ءوزىن ۇيىمداس­تى­رۋعا بەلسەنە قاتىسقان اسا ماڭىزدى ەلدىڭ قاجەتتى دەڭگەيدەگى نازارىنا مۇقتاج ەكەنىن ەسكەرتتى. اقش-تىڭ تولىققاندى قاتىسۋى عانا ۇيىمعا اسا قاجەتتى مولشەردەگى قۋات بەرەرى ءسوزسىز دەي كەلىپ, ءىس باسىنداعى توراعا ءسوزىنىڭ سوڭىندا  قازاقستاننىڭ سامميت ءوت­كىزۋ تۋرالى باستاماسى اقش تارا­پىنان قولداۋ تاپقانىن قالايتىنىن جەتكىزدى. وسىدان كەيىن ق.ساۋداباەۆقا كوميسسيا مۇشەلەرى سۇراقتار قويدى. سونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ اۋعان­ستان پروبلەمالارىن رەتتەۋگە قاتىس­قانىنا العىس ءبىلدىرىلدى. سونداي-اق, رەسەيمەن اراداعى بەيبىتشىلىك ساقتاۋ باعىتىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ جان­دىراق ءجۇرۋى, ارالىق قىزمەت اتقارۋعا قازاقستان تا­را­پىنىڭ ىقپالى بول­عانى قالا­ناتىنى جەتكىزىلدى. سونى­مەن بىرگە, وزدەرىنىڭ تاۋەلسىز ساراپ­شى­­لارىنىڭ بول­جامى بويىنشا قا­زاق­­ستاندىق­تاردىڭ 63 پايىزى اقش-قا قۇرمەت­پەن قارايتىنىن ەسكەرىپ, قازاقستان اتىنا جىلى پىكىر ءبىلدىر­گەندەر دە بولدى. وتىرىستىڭ سو­ڭى­نان اقش پارلامەنتىنىڭ حەل­سينكي كوميس­سياسى قازاقستاننىڭ سامميت ءوت­كىزۋ تۋرالى يدەياسىن قىزۋ قولداي­تىن­دىعى تۋرالى مالىمدەمە تاراتتى. ال وسى كۇنى كەشكە كاپيتوليدە قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرمەتىنە كەشكى قوناقاسى بەرىلىپ, وندا ءبىزدىڭ ەلىمىز تۋرالى جىلى شىرايلى لەبىزدەر ءبىلدىرىلدى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتىنا سامميت تۋرالى يدەيانى قولداعان اسەم بەزەندىرىلگەن حات تا قابىلداندى. وسىنىڭ ءبارى ۇلى ەل تاراپىنان كورسەتىلىپ جاتقان كەڭپەيىلدى قولداۋلار ەكەنىن كورىپ, كوڭىلىمىز قاتتى مارقايىپ قالدى. ال كەشكى قوناقاسىعا دەيىن قانات ساۋداباەۆ اسا ماڭىزدى ەكى كەزدەسۋ وتكىزىپ ۇلگەردى. ونىڭ ءبىرىنشىسى اق ۇيدە پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى كەڭەسشىسى, گەنەرال دج.دجوۋنس­پەن بولدى. وندا تاراپتار اقش-تىڭ يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى باستامالارىن قولداۋ, پرە­زيدەنت ن.نازارباەۆتىڭ اقش-قا ءساۋىر ايىندا بولاتىن ساپارى تۋرالى جانە اۋعانستان پروبلەمالارىن رەتتەۋ جونىندە پىكىر الماستى. سونداي اق, مەملەكەتتىك حاتشى “كونوكو­فيل­ليپس” كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى دج.مالۆامەن دە كەزدەسىپ, كەلىسسوز جۇرگىزدى جانە امەريكالىق بىرقاتار ىقپالدى باق-تارعا سۇحبات بەردى. سارسەنبى كۇنى تاڭەرتەڭ مەم­لە­كەت­تىك حاتشى – سىرتقى ىستەر مينيس­ترى ق.ساۋداباەۆ بەيبىتشىلىك كورپۋ­سىنىڭ ديرەكتورى ا.ۋيليامسپەن, “ەححوn ءموۆىl” كومپانياسىنىڭ ۆيتسە پرەزي­دەنتى دج.چاپلينمەن كەزدەستى. وندا تاراپتار قازاقستاننىڭ بەيبىت باس­تا­مالارى, اۋعانستان پروبلە­مالارى, ەكى­جاقتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاس­تىق­تاردى جالعاستىرۋ تۋرالى پىكىر الماستى. جاقسىباي سامرات – ۆاشينگتوننان.