قازىر IX-XI عاسىرلارداعى قيماق جاۋىنگەرىنىڭ ساۋىت-سايمانى قالپىنا كەلتىرىلگەن. قازبا جۇمىسى بارىسىندا جاۋىنگەردىڭ ساۋىتىمەن بىرگە دۋلىعاسىنىڭ بولشەكتەرى, كىرەۋكەنىڭ قالدىعى, سەمسەرلەر تابىلدى. ساۋىتىنىڭ سالماعى - 40 كەلى. بىرنەشە جىل بويى باتىردىڭ ساۋىتىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىلدى. تۇپنۇسقاسى مۋزەي قورىندا. باتىر ساۋىتىنىڭ تابىلعانى ورنى قيماق مەملەكەتىنىڭ ورتالىعى ەرتىس وزەنى بويىندا ورنالاسقانىن ايعاقتايدى. مۋزەي قورىندا 112270 مىڭنان استام جادىگەر بار. جالپى مۋزەي عيماراتى 1899 جىلى سالىنعان. مۋزەيدىڭ اكىمشىلىك, ىشكى بولىمدەر عيماراتتىڭ ەكىنشى قاباتىندا بۇرىنعى پوشتا-تەلەگراف كونتوراسىندا ورنالاسقان. قالانىڭ ەسكى اۋماعىندا ءار جىلدارى پالۋان قاجىمۇقان, اقىن يسا, جۇمات شانين, ءانشى مايرا بولعان.
سوناۋ 1920 جىلدارى كەڭەس وكىمەتى قىرعىز ولكەسىن زەرتتەۋ قوعامىن ۇيىمداستىرادى. 1936 جىلى ومبى ورىس گەوگرافيالىق قوعامى ەرتىس وزەنى جاعالاۋىندا ورنالاسقان وڭىرلەردە زەرتتەۋ جۇرگىزە باستايدى. پاۆلوداردا دا گەوگرافيالىق قوعام قۇرىلىپ, سول كەزدەرى وسى بولىمشەنىڭ جۇمىسىن فوتوسۋرەتشى, عالىم دميتري باگاەۆ باسقارادى.
عيماراتقا 2011 جىلى كۇردەلى جوندەۋ جاسالدى. جاڭا زالدار اشىلدى. تاريح پەن ارحەولوگيا, پالەونتولوگيا مەن تابيعات تاقىرىبىندا مالىمەت بەرەتىن اقپاراتتىق تاقتالار ورناتىلدى. شەتەلدىكتەردى دە قارسى الىپ قىزمەت كورسەتۋ ۇشىن 7 تىلدە اۋديوگيدتار بار. ۆيرتۋالدى سايتى دا بار.
بيىل «رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىنا وراي ارنايى ەكسپوزيتسيالار اشىلدى. تۋعان جەردىڭ تاريحىنا ارنالعان ارحەولوگيالىق, ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيالار باستالدى. ول «تۋعان جەر», «كيەلى ورىندار» جوبالارى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتتارىن, ولكەتانۋلىق ساباقتار, تاريحي ورىندار بويىنشا ەكسكۋرسيالار جوسپارلاندى. ءوڭىردىڭ «كيەلى ورىندار» كارتاسىنا ارحەولوگيالىق, پالەونتولوگيالىق, تابيعات ەسكەرتكىشتەر, تاريحي وقيعالاردىڭ ورىندارعا بايلانىستى 78 نىسان بەلگىلەندى
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار
