سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ەرلان ومار, "ەگەمەن قازاقستان"
«قازاقستان مەن ماجارستان اراسىندا دانەكەر بولعان ديورد الماشي سىندى تۇلعاعا ارنالعان بۇگىنگى شارانى ءبىز «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ۇيىمداستىرىپ وتىرمىز. شارانىڭ ەرەكشەلىگى - ديورد الماشي وسىدان 100 جىل بۇرىن قازاق دالاسىنا كەلىپ, جەتىسۋ جەرىندە كوپتەگەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەن. مالىمەتتەر جيناپ, فوتوسۋرەتتەر تۇسىرگەن. بۇگىن سول مۇرا قازاقستانعا جەتكىزىلىپ وتىر», دەدى تۇركى اكادەمياسىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى. ول ديورد ءالماشيدىڭ فوتوسۋرەتتەرى قازاقستان حالقىنا العاش رەت ۇسىنىلىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتىپ, مۇرانى الىپ كەلگەن ماجارستان تاراپىنا العىسىن ءبىلدىردى.
دارحان قىدىرالىنىڭ ايتۋىنشا, ديورد الماشي قازاق ءتىلىن جەتىك بىلگەن جانە ەۋروپادا ورتالىق ازيا تۋرالى كىتاپ شىعارعان. «الماشي - ۇلكەن ەتنوگراف. ونىڭ جەتىسۋ قازاقتارى تۋرالى جيناعان مۇراسى ماجارستان مۋزەيىندە ساقتاۋلى. ونىڭ تۇسىرگەن سۋرەتتەرى ءبىر عاسىر بۇرىنعى جىلناما ىسپەتتى. عالىمنىڭ نەمىس تىلىندە جازىلعان "ازيا جۇرەگىنە ساياحات" اتتى اۋقىمدى ەڭبەگى بار.ء بىز ۆەنگر عالىمدارىمەن سول كىتاپتى قازاق تىلىنە اۋدارۋعا بايلانىستى كەلىسىمگە كەلدىك», دەدى اكادەميا باسشىسى. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, كىتاپ قازاقتاردىڭ ىرىم-تىيىمدارى, سالت-داستۇرلەرى, ءومىر سالتى تۋرالى جازىلعان.
تۇركى اكادەمياسى حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ باسشىسى دارحان قىدىرالى ۆەنگر شىعىستانۋشىسى ديورد الماشي ەسىمىن ەل جادىندا قالدىرۋ ءۇشىن وعان الماتىدا ەسكەرتكىش تاقتا ورناتۋ ماسەلەسى تالقىلانىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار جيىندا ۆەنگريا عىلىمدار اكادەمياسى ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى داۆيد شومفاي قارا ديورد ءالماشيدىڭ ورتالىق ازياعا جاساعان العاشقى ەكسپەديتسياسى تۋرالى بايانداما وقىپ, ماجار شىعىستانۋشىسى ديورد ءالماشيدىڭ ىزىمەن قازاق جەرىن قالاي ارالاعانى تۋرالى ايتىپ بەردى. سونداي-اق ول ماجار حالقىنىڭ ىستىق سالەمىن جەتكىزدى. «اسسالاۋماعالەيكۇم, قۇرمەتى قاۋىم, قازاق باۋىرلارىمىز! جالپى ماجار حالقىنىڭ جانە 13 عاسىردان بەرى ماجارلىقتارمەن بىرگە ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقان قۇمان-قىپشاقتاردىڭ سالەمىن جولدايمىن», - دەپ باستادى ءسوزىن داۆيد شومفاي قارا. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ول قازاقستانعا كەلمەس بۇرىن ءالماشيدىڭ ەڭبەگىمەن مۇلدە تانىس بولماعان.
«توقسانىنشى جىلدارى ءماجارستاندا بىر اعامىزبەن كەزدەستىم. ول ماعان «سەن قازاقشا ۇيرەن! ولار قۇمان-قىپشاقتاردىڭ ەڭ جاقىن تىلىندە سويلەيدى. اتا-بابالارىڭنىڭ سالت-ءداستۇرىن بىلگىڭ كەلسە, قازاقستانعا بار» دەپ كەڭەس بەردى. وكىنىشكە قاراي, ول اقساقال كوپ ۇزاماي 1992 جىلى قايتىس بولدى. سوندا سول اعامىزدىڭ جۇمىسىن جالعاستىرماق نيەتتە 1993 جىلى ماجارستاندىق ەڭ ءبىرىنشى ستۋدەنت بولىپ الماتى قالاسىنا وقۋعا ءتۇستىم», - دەيدى ماجار عالىمى. ونىڭ ايتۋىنشا, ول قازاقستانعا كەلگەندە قالادا كوبى ورىسشا سويلەگەن. «قازاقشا بىلەتىن مەن كوشەدە بىرەۋدەن بىردەڭە سۇراسام «گوۆوريتە نا رۋسسكوم» دەپ جاۋاپ بەرەتىن. مەن وعان شىداماي جەتىسۋدىڭ اۋىلدارىنا قاشىپ كەتتىم. كەيىن ماجارستانعا ورالىپ, يشتۆان مىرزامەن تانىسىپ, ەكەۋىمىز 1993-1994 جىلدارى ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى مادەني بايلانىستاردى ورناتا باستادىق. ول كىسى بىرنەشە جىلدان بەرى ءالماشيدىڭ ەڭبەكتەرىن, مۇراسىن زەرتتەگەن. سوندىقتان, ول ماعان ءالماشيدىڭ «ازيا جۇرەگىنە ساياحات» اتتى كىتابىن سىيعا تارتتى. ونى اشسام, ءوزىم كورگەن, ارالاعان جەتىسۋ بەينەلەنىپتى. كىتاپقا ىنتىق بولعانىم سونشا, بىردەن ءالماشيدىڭ ەڭبەكتەرىن زەرتتەۋگە كىرىستىم», - دەيدى داۆيد شومفاي قارا.
«مەن قازاقستانعا كەلگەن كەزەڭ - كەڭەس داۋىرىنەن كەيىنگى قازاقستان بولاتىن. قازاق دالاسىندا كيىز ءۇي سيرەك كەزدەسەتىن. باقسىلارمەن كەزدەسىپ, بۇركىتشىلەرمەن بىرگە ءجۇردىم. تۇيەشىلەرمەن ۇزىن سونار اڭگىمە ءوربىتتىم. بىراق, الماشي مەن جۇرگەن جەرمەن 100 جىل بۇرىن ءجۇرىپ ءوتىپتى. ءالماشيدىڭ كىتاپتارىن وقىپ وتىرىپ, ءوزىمنىڭ كورگەن-بىلگەندەرىممەن سالىستىرۋ مەن ءۇشىن وتە قىزىق بولدى. سوندىقتان, مەن بۇل كىتاپتى قولىما العاننان كەيىن تاستاپ كەتپەي, 700 بەتتى ەكى كۇندە وقىپ شىقتىم. ءالماشيدىڭ مۇرالارىنا عاشىق بولىپ قالدىم. جالپى جۇرتقا تانىتۋدى وزىمە مىندەت قويدىم. ءالماشيدىڭ مەرەيتويى بولعان كەزدە ءبىز ونىڭ ىزىمەن ءجۇرىپ ءوتىپ, دەرەكتى فيلم تۇسىردىك», - دەيدى ول.
بايانداما جاساعان داۆيد قارا تىڭداۋشىلارعا تىڭ دەرەكتەر ۇسىنىپ, ءوز ەكسپەديتسياسى بارىسىندا ءالماشيدىڭ تۇيەشىسى بولعان ادامنىڭ ۇرپاعىن كەزدەستىرگەنىن ايتتى. سونىمەن قاتار شارانى ۇيىمداستىرۋشى تۇركى اكادەمياسىنا پاتشا ۇكىمەتى تۇسىندا جازىلعان, الماشيگە بالقاش ءوڭىرىن ارالاۋ بارىسىندا كومەك كورسەتۋ تۋرالى جازىلعان «بۇيرىق حاتتى» تاپسىردى.
Cەميناردا ءسوز سويلەگەن ۆەنگريانىڭ قازاقستانداعى ەلشىسى اندراش باراني ۆەنگرلەر وزدەرىنىڭ ءتۇپ تامىرى تۋرالى ۇنەمى ىزدەنىستە بولعانىن, ءالماشيدىڭ قازاق جەرىنە 1900 جانە 1906 جىلدارى كەلگەنىن ايتتى. "بۇگىن ۆەنگر عالىمدارى اكەلگەن فوتوسۋرەتتەر ماجارستاندا 20 جىل بۇرىن كورسەتىلگەن. قازاقستانعا ءبىرىنشى رەت اكەلىندى", دەگەن ول ءالماشيدىڭ سۋرەتتەرى ارقىلى ەۋروپا ورتالىق ازياداعى حالىقتار ومىرىمەن, سالت-داستۇرىمەن, تۇرمىسىمەن تانىسقانىن اتاپ ءوتتى.
ماجارستاننان تۇركى اكادەمياسىنىڭ شاقىرتۋىمەن ارنايى كەلگەن يشتۆان شانتا ەلشى اندراش باراني اتاپ وتكەن كورمەنى 1997 جىلى ۆەنگريادا ءوزى ۇيىمداستىرعانىن ايتتى. "مەن ءالماشيدىڭ جيەن نەمەرەسىمەن جاقىن تانىس بولدىم. ول ەكى جىل بۇرىن قايتىس بولدى. نەگىزى, دەرد الماشي سۋرەتتەردى ءوزىنىڭ دوسىنا سىيلاپتى. ونىڭ ۇرپاقتارى اتاسىنان قالعان مۇرانى ءالماشيدىڭ جيەن نەمەرەسىنە, ال ول ماعان تابىستادى", دەيدى عالىم. وسىلايشا تاريحي سۋرەتتەر ءجۇز جىلدان كەيىن قازاق جەرىنە جەتكىزىلىپ وتىر.
ەۋروپاعا قازاقستاندى تانىتقان عالىمداردىڭ ءبىرى, شىعىستانۋشى ديورد الماشي 1867-1933 جىلدارى ءومىر سۇرگەن. قازاق دالاسىن زەرتتەۋ ءۇشىن ول قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە بالقاش ءوڭىرىن ارالاپ, 200-گە جۋىق فوتوسۋرەت تۇسىرگەن. سونىمەن قاتار اڭشىلىق, قۇسبەگىلىك تۋرالى دا قىزىقتى مالىمەتتەر قالدىرعان. ماناس داستانىنىڭ "سەمەتەيمەن قوشتاسۋ" ءبولىمىن اۋدارىپ, ەۋروپادا جاريالاعان.
گۇلنۇر قۋانىشبەكقىزى,
"ەگەمەن قازاقستان"
