– ەلباسى ەلدىڭ الدىنا رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسىن قويىپ وتىر. وسى رەتتە, «قازاقتاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسى» جاسالعانىن بىلەمىز. قارماقشى اۋدانىنان اتالعان كارتاعا قانداي نىساندار ەندى؟
– مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسى تىم تەرەڭدە دەپ ويلايمىز. ء«بىز قايدان كەلدىك؟». «قازىر قاندايمىز؟». «قايدا بارامىز؟». «جاھاندانۋ زامانىندا الەمدىك وركەنيەتتىڭ كوشىنە ۇلتتىق تامىرىمىزدى ساقتاي وتىرىپ قوسىلا الامىز با؟». وسى سەكىلدى كۇردەلى ساۋالداردىڭ ءتۇيىنى تارقايتىن, شىنىندا دا, بولاشاققا باعدار بولاتىن ماقالا. باعدارلامانىڭ ءبىر باعىتى «تۋعان جەر». بۇل تۋعان جەردىڭ ءاربىر تاسى مەن تاۋىنان تاريحىمىزدى تانۋعا ۇندەيدى. ءوزىڭىز ايتقانداي, «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ كارتاسى» جاسالدى. بۇعان قارماقشى اۋدانىنان قورقىت اتا كەشەنى مەن سورتوبە قالاشىعى ەندى.
ال قارماقشىدا تۇرعان قورقىت كەشەنىن جاي عانا كەسەنە دەپ قاراۋعا بولمايدى. بۇل ءتۇبى ءبىر تۇركىنى تۇتاستىراتىن, بىرىكتىرەتىن, كونە زامانداعى تامىرىمىزدى قايتا جاڭعىرتاتىن قاستەرلى جەر دەپ سانايمىز. سوندىقتان قازاقستان تاراپى بارلىق تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى جىلىنا ءبىر رەت وسى قورقىت اتا كەشەنىنىڭ باسىندا باس قوسسا دەپ ويلايدى. ول – 14 ناۋرىز كۇنى بولسا. جەر-دۇنيە جاڭاراتىن, جاڭا جىل كىرەتىن مەزەتتە تۇتاس تۇركىنىڭ كوشباسشىلارى بابا باسىندا ءماسليحات قۇرىپ, بىرلىگىمىزدى ارتتىرار ماسەلەلەر قوزعاسا, كەرەمەت ەمەس پە؟ ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن كەشەن قايتا جاسالدى. ايماق باسشىسى قىرىمبەك كوشەرباەۆ وسى ىسكە وتە ۇلكەن ىنتا قويىپ, ىجداھاتتىلىق تانىتتى.
قورقىت بابامىز ولىمنەن قاشىپ ماڭگىلىك ءومىر ىزدەدى. ەلباسى «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن تۋ ەتىپ كوتەرىپ, بۇگىندە وسى باعىتتا ناقتى جۇمىستار قولعا الىنا باستادى. كونە داۋىردەگى بابا ارمانى مەن بۇگىنگى ەلباسىنىڭ باستاماسى ۇشتاسىپ, ءبىر-بىرىمەن استاسىپ جاتقانىن وسى ارادان كورۋگە بولادى. وسى ماسەلەنى پرەزيدەنتتىڭ قىزىلوردا وبلىسىنا ساپارى بارىسىندا قورقىت اتا كەشەنىنە كەلگەنىندە قىرىمبەك ەلەۋ ۇلى ەكەۋىن بايلانىستىرىپ ايتتى. سوندا نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قورقىت اتانىڭ ءومىرى, ول تۋرالى اڭىزداردى, ونىڭ ونەرى جايىندا تەرەڭىنەن بىلەتىنىنە كۋا بولدىق.
«قازاقستاننىڭ قاسيەتتى جەرلەرىنىڭ گەوگرافيالىق كارتاسىنىڭ» تىزىمىنە كىرگەن ەكىنشى نىسان سورتوبە قالاشىعى. سورتوبەنىڭ وعىز داۋىرىنە تيەسىلى ەكەنى العاشقى قازبا جۇمىستارىنان-اق بەلگىلى بولدى. ودان شىققان ەكسپوناتتار قورقىت اتا كەشەنىندەگى مۋزەيگە قويىلدى. ءتىپتى, سورتوبەدەن تاس ءمۇسىندى قوبىز شىقتى. تاستان جاسالعان قوبىزدىڭ سۋرەتىن كورگەننىڭ ءوزى ادامدى ەرەكشە كۇيگە بولەيدى. وسىدان سول زاماندا قوبىزدىڭ بولعانىن, ونى مۋزىكالىق اسپاپ رەتىندە پايدالانعانىن بىلە الامىز. ونىڭ تۇپكىلىكتى تاريحىن عالىمدار ناقتىلاي بەرەر. دەگەنمەن ءبىز سورتوبەدەن ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىستى تىڭ دەرەكتەردى تاۋىپ جاتقانىمىز انىق.
– ال ەندى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە اۋداندا قانداي ناقتى جۇمىستار جاسالىپ جاتىر؟
– جاڭا ايتقان سورتوبە قالاشىعىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قارجى ءبولىپ, ناقتى جۇمىس جاسالدى. بۇل شارۋا كەلەسى جىلى دا جالعاسادى دەپ وتىرمىز. «تۋعان جەر» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە ۇلكەن جۇمىستاردى قولعا الدىق. قارماقشىدان شىققان, ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە, ءارتۇرلى سالادا ەڭبەك ەتىپ, اجەپتاۋىر جەتىستىككە جەتكەن ازاماتتار بارشىلىق. كامال ورمانتاەۆ اعامىزدان باستاپ قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, اتاقتى حيرۋرگ يۋري پياعا دەيىنگى كىسىلەردىڭ ءبارى قارماقشى اۋدانىنىڭ تۋمالارى. وسى كىسىلەردىڭ بارلىعى «تۋعان جەرگە تاعزىم» اكتسياسى اياسىندا ءوز اۋىلدارىنا كومەكتەسۋگە, سەپتىگىن تيگىزۋگە ىنتالى. مىسالى, دارىگەرلەردى الايىقشى. ءبىزدىڭ اۋداندا جاسالمايتىن وتالار بار. ال الماتى مەن استانادا جۇرگەن قارماقشىلىق ازاماتتار ەلگە كەلىپ, ارنايى وتا جاساپ, بىلگەندەرىن وسىنداعى ارىپتەستەرىنە ۇيرەتىپ كەتسە, ول دا ۇلكەن كومەك ەمەس پە؟ ونەر ادامدارى وزدەرىنىڭ سوڭىنان ەرگەن ونەرپاز جاستاردى تاربيەلەپ, سولارعا باعىت-باعدار بەرسە, ۇيلەسىمدى عوي. وتكەندە تۇرماعامبەت اۋىلىنىڭ ءبىر تۋماسى مەكتەپتەگى كومپيۋتەر سىنىبىن تۇتاستاي جاڭارتىپ بەردى. تاعى ءبىر كىسى الدىنداعى اللەيانى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزدى. وسى سەكىلدى ءوز اۋىلدارىنا كومەكتەسىپ جاتقان ازاماتتار جەتەرلىك.
– رۋحاني قۇندىلىقتاردى تۇگەندەۋ ءۇشىن حالىقتىڭ قارنى توق بولۋى كەرەك. وسىدان مىناداي سۇراق تۋىندايدى. ال ەندى اۋدان ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ قارقىنى قانداي؟
– تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلباسى ەل ەكونوميكاسىن دامىتۋدى, وركەندەتۋدى باستى ماقسات ەتىپ قويدى. ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەپ, ەتەك-جەڭىن جاۋىپ, كوشىمىزدى كولىكتى ەتىپ العاننان كەيىن بارىپ قانا, باسقا قۇندىلىقتارعا كوڭىل ءبولىپ, سونى دامىتۋدى ىسكە اسىرىپ جاتىرمىز.
اۋدانعا اكىم بولعان كۇننەن باستاپ ايماقتىڭ سالىق بازاسىن ۇلعايتۋعا كۇش سالدىق. سالىق بازاسىن كوبەيتۋ دەگەنىمىز – كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ دەگەن ءسوز. سوڭعى ەكى جىلدىڭ كولەمىندە قارماقشىدان كاسىپكەرلىك سالاسىنىڭ العا ىلگەرىلەگەنىن بايقاۋ قيىن ەمەس. مىسالى, وسىدان ەكى جىل بۇرىن اۋداننىڭ ءوز كىرىسى 935 ميلليون تەڭگە بولاتىن. بيىل بۇل كورسەتكىش 1 ميلليارد 450 ميلليون تەڭگەگە جەتتى. ونىڭ ىشىندە كاسىپكەرلىك سالاسىنان تۇسەتىن ءتۇسىمنىڭ كولەمى 12,4 پايىزعا ءوستى. ياعني, كاسىپكەرلەردىڭ سانى ارتتى. مۇنىڭ بارلىعى ناقتى جۇمىس ىستەپ, مەملەكەتكە سالىعىن تولەپ, قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايلىعىن بەرىپ, زەينەتاقى قورلارىنا قارجى اۋدارىپ وتىرعان ۇجىمدار.
وبلىس باسشىسى قازىر ءبىزدىڭ الدىمىزعا سالىق بازاسىن ۇلعايتۋ, كاسىپكەرلىكتى دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرما بەرىپ وتىر. ءتيىستى باعدارلامالار بويىنشا قارجى ءبولىنىپ جاتىر. ءبىز سول قارجىنى العاننان باستاپ جۇمىسىن ىسكە اسىرىپ, پايدا تابۋعا دەيىنگى جولدارىنىڭ بارلىعىن ءاربىر كاسىپكەرگە, شارۋاشىلىقتارعا تۇسىندىرۋدەمىز. وكىمەتتەن جەڭىلدەتىلگەن نەسيە الىپ, ونى وزگە ماقساتقا جۇمساماي, ناقتى ىسكە سالۋىن قاداعالايمىز. «بيزنەستىڭ جول كارتاسى – 2020» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە سوڭعى ون ايدىڭ وزىندە 12 جوبا وتكىزدىك. بۇل تاراپتا وبلىس بويىنشا الدىڭعى قاتاردامىز.
– اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىندا قانداي ناقتى كورسەتكىشتەر بار؟
– بيىل قارماقشى اۋدانى مال شارۋاشىلىعىندا دا, ەگىن سالاسىندا دا مول جەتىستىككە جەتتى. ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جىلقى باسى 24 پايىزعا, تۇيە 15 پايىزعا ارتتى. قالعان ت ۇلىكتەردىڭ تۇرىنەن دە ەداۋىر ءوسىم بار. «سىباعا» باعدارلاماسىنىڭ شەڭبەرىندە دە اۋقىمدى جۇمىستار جاسالدى. ەگىنشىلىك سالاسىندا بيىل تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى ەڭ ۇلكەن كورسەتكىشكە قول جەتكىزدىك. ەگىنشىلىك بويىنشا ۇزدىك اۋدان اتاندىق. وسى جىلى 14290 گەكتارعا كۇرىش ەگىپ, 59,5 تسەنتنەردەن ءونىم الدىق. اۋىل شارۋاشىلىعىن ءارتاراپتاندىرۋ بويىنشا دا ناقتى جەتىستىكتەر بار. ءوزىڭىز بىلەسىز, يراندىق كۇرىشتىڭ سورتىن الىپ كەلىپ, ونى قارماقشىعا جەرسىندىرىپ جاتىرمىز. بيىل يران سورتىن 70 گەكتار جەرگە ەكتىك. وتە جاقسى ءونىم بەردى. يراننىڭ وزىندە كۇرىش گەكتارىنان 30-31 تسەنتنەردەن جينالادى. ءبىز 33-37 تسەنتنەردىڭ ارالىعىندا كۇرىش الدىق. ياعني, يراندىق كۇرىشتىڭ قالپىن ساقتاپ قانا قويماي, ءونىمدى دە سول دەڭگەيدە جيناپ وتىرمىز. بۇگىندە يراندىقتار ءبىز ەككەن سورتتى ساتىپ الۋعا دايىن. ءتىپتى, جەر بولسا الداعى ۋاقىتتا بىرگە كۇرىش ەگۋگە دە مۇددەلى ەكەنىن مالىمدەدى. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن يرانعا 68 توننا كۇرىش ەكسپورتتايمىز. يرانمەن بايلانىس شارۋاشىلىقتار ءۇشىن وتە قولايلى بولعالى تۇر...
– بايقوڭىر عارىش ايلاعى مەن قورقىت اتا كەشەنى تۋرالى ءسوز بولعاننان سوڭ, اۋدانداعى تۋريزم سالاسىن سۇراماي كەتكەن دۇرىس ەمەس شىعار...
– بيىل اۋدانداعى تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىنا ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ پايداسى زور بولدى. سەبەبى, كورمەگە كەلگەن قوناقتار باراتىن نىساندار تىزبەسىنە قورقىت اتا كەشەنى دە كىردى. قورقىتقا كەلگەن قوناقتار بايقوڭىرعا سوقپاي كەتە المايدى. سونىڭ ارقاسىندا وسى جىلى اۋدانىمىزعا الىس شەت ەلدەردەن 13500 تۋريست كەلدى. بۇل جەردە جاقىن, ىرگەلەس جاتقان مەملەكەتتەردەن, ءوز ەلىمىزدەن كەلگەن قوناقتاردى ەسەپكە الىپ وتىرعان جوقپىن. تۋريستەردىڭ باسىم بولىگى عارىش ايلاعىنان زىمىراننىڭ التى قات اسپانعا اتتانعان ءساتىن, ونى دايىنداۋ بارىسىن تاماشالاۋعا قىزىعادى.
قازىر بايقوڭىر قالاسىندا كەلۋشىلەرگە ارنالعان قوناق ءۇيدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى سەزىلەدى. ارينە, جاقسى قوناق ۇيلەر بار. بىراق ولاردىڭ كوبى ۆەدوموستۆولىق نىساندار. وعان تۋريستەردىڭ بارۋىنا كوپ مۇمكىندىك بولا بەرمەيدى. ونىڭ ۇستىنە بۇگىندە قوناقتارعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى دا ارتىپ كەتتى. وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, كاسىپكەرلەرگە تورەتامنىڭ بايقوڭىرعا جاقىن جەرىنە ءتۇرلى ويىن-ساۋىق ورىندارىن اشۋدى ۇسىندىق. ول جاي عانا كافە نەمەسە مەيرامحانا بولماۋى كەرەك. ونىڭ اس مازىرىندە «عارىشكەردىڭ تاڭعى اسى» يا بولماسا «عارىشكەردىڭ كەشكى اسى» دەگەن سياقتى تۋريستەردى قىزىقتىراتىن دۇنيەلەر بولۋى قاجەت. ىشىندە ادام ءوزىن عارىشتا جۇرگەندەي سەزىنەتىن جاعداي جاسالۋى ءتيىس.
– قازىرگى تاڭدا اۋداندا ناقتى قانداي ماسەلەلەر شەشىمىن تابۋدا؟
– ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا, ونىڭ ومىرىنە اسەر ەتەتىن نەگىزگى فاكتور سۋ عوي. سوندىقتان الدىمىزعا اۋدانداعى اۋىزسۋ ماسەلەسىن تۇپكىلىكتى شەشسەك دەگەن ماقسات قويدىق. بيىلدىڭ وزىندە وسى باعىتقا 1 ميلليارد قارجى بولدىك. اۋدان حالقىنىڭ بارلىعى اۋىز سۋمەن قامتىلعان. بۇرىن اۋىلداردا بىرەر ساعات سۋ بەرىپ, ودان كەيىن توقتاتىپ تاستايتىن. قازىر 24 ساعات بويىنا سۋ كەلىپ تۇرادى. جاقىندا «قارماقشى اۋدانىنداعى 11 ەلدى مەكەن اۋىز سۋسىز وتىر» دەگەن اقپارات تاراپ كەتتى. بۇل ەندى اقيقاتقا ساي كەلمەيتىن دەرەك. قارماقشى اۋدانىنىڭ 99,5 پايىز حالقى تازا اۋىز سۋدى تۇتىنىپ وتىر. ال جاڭاعى 11 ەلدى مەكەندە 246 ادام عانا تۇرادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى تەمىر جولدىڭ بويىندا ورنالاسقان. ەلدى مەكەندە ءبىر نەمەسە ەكى عانا ءۇي بار. ولارعا سۋ قۇبىرىن تارتۋ قاي جاعىنان الىپ قاراساڭىز دا ءتيىمدى ەمەس. بۇل ەلدى مەكەندەردەگى ادامداردىڭ بارلىعىن «قازاقستان تەمىرجولى» ۇلتتىق كومپانياسىنا قاراستى «جولشى» مەكەمەسى سۋمەن قامتيدى.
ودان كەيىن ءتۇيىنى تارقاتىلماي تۇرعان تاعى ءبىر ماسەلە – اۋدانداعى بالالاردىڭ تىنىعۋ لاگەرى ەدى. 2015 جىلى وسى تىنىعۋ لاگەرىنىڭ جوباسىن ازىرلەدىك. جالپى قۇنى 1 ميلليارد 280 ميلليون تەڭگە تۇرادى. بيىل وسى لاگەردىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى باستالدى. اپاتتى جاعدايدا مەكتەپتەردىڭ پروبلەماسى تولىق شەشىلدى. وسى جىلى ەڭ سوڭعىسىن سالىپ بىتىردىك. ءتورت بالاباقشانىڭ ىرگەتاسى قالاندى. تورەتامنان سپورت كەشەنى سالىنىپ جاتىر. اۋدانداعى قۇرىلىس قارقىنىنىڭ كورسەتكىشى 4,2 ەسەگە ءوستى. سونىمەن قاتار, اۋداندى گازداندىرۋ ماسەلەسىن قولعا الدىق. ونى دا الداعى ۋاقىتتا تولىق اياقتاپ, حالىققا ۇسىنامىز دەگەن ويدامىن.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
اڭگىمەلەسكەن
ەرجان بايتىلەس,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىزىلوردا وبلىسى
