ونىڭ ۇستىنە ماقتاارالدىقتار دا وزدەرىن تولعاندىرعان ماسەلەنى ونىمەن بولىسۋگە دايىن تۇرادى. ول دا جەرلەستەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىل جاعدايىنا بايلانىستى وي-ۇسىنىستارىن ەشقاشان جەردە قالدىرعان ەمەس.
پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى – اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى اسقار مىرزاحمەتوۆ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ تۇرعاندا دا ە. سابىروۆ ونىمەن بىرنەشە مارتە جۇزدەسىپ, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىلدىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى تالاي ماسەلە كوتەرگەن ەدى. اتاپ ايتساق, ونىڭ تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ماقتاارال اۋدانىندا «قازاق وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى» جشس-ءىنىڭ فيليالى, اسىقاتا ءوڭىرى, ىنتىماق اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى «وركەندى» ەلدى مەكەنىندە «وڭتۇستىك» بيولوگيالىق فابريكاسى اشىلدى. بۇل – شارۋالار ءۇشىن وتە كەرەك مەكەمەلەر. بيولابوراتوريا ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن تەكسەرەتىن «ساپا» زەرتحاناسىنىڭ اشىلۋى دا – ەلەكەڭنىڭ ەڭبەگى. ونى ىسكە قوسۋ وڭاي بولعان جوق. ويتكەنى ينستيتۋت فيليالى ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە تۇراقتى مەكەن-جاي كەرەك ەدى. وكىنىشكە قاراي, ونداي ورىن تەز ارادا تابىلا قويعان جوق. عالىمدار العاشقى ۋاقىتتا بوس تۇرعان كەڭسەلەردى جالعا الىپ جۇمىس ىستەدى. بۇل قيىندىقتان وسىمدىك قورعاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى اباي ساعاتوۆ قۇتقاردى. ول سول ايماقتا قاراۋسىز قالعان عيماراتتى ساتىپ الۋ ءۇشىن ينستيتۋت تاراپىنان قارجى ءبولىپ, ونى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزىپ, فيليال قىزمەتكەرلەرىنە قولايلى جاعداي جاسادى.
بۇل ءىستىڭ ماڭىزدىلىعى جوعارى باعالانىپ, ەلىمىزدىڭ جانە شەتەلدىڭ عالىمدارى تارتىلدى. مولداۆياداعى وسىمدىك قورعاۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىمەن كەلىسىمشارت جاسالىپ, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆ.ا.شلياحتيچ زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. بۇل بيوفابريكا ماقتادان باسقا دا داقىلداردىڭ زيانكەستەرىنە قارسى ەنتوموفاگتاردى ءوندىرۋدى قولعا الا باستاعان ەدى. وكىنىشكە وراي, جاپ-جاقسى باستالعان يگىلىكتى ءىس جالعاسىن تاپپاي, قازىرگى تاڭدا ينستيتۋت فيليالى ەمەس, تەك بيولابوراتوريا كۇيىندە عانا قالدى.
ە.سابىروۆ جاقىندا عانا ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى ءتيىستى مەكەمەلەر ارالاسپاسا شەشىلمەيتىن ماسەلەلەردى قوزعادى.
نەگىزى ماقتاارالدىقتار ماقتامەن ماقتانادى. ويتكەنى ماقتامەن اتاعى شىققان اۋدان. قاي داقىلدى بولسىن ءوسىرۋ وڭاي ەمەس. بىراق ماقتانىڭ ماشاقاتى مەن كوكەيكەستى ماسەلەسى كوپ. ونى جۇرت جاقسى بىلەدى. سوعان قاراماستان ۇلكەن-كىشى ابدەن توسەلگەن كاسىپتەن قول ۇزگىسى كەلمەيدى. سوڭعى جىلدارى كوسەك قۇرتى شارۋالاردى قاتتى مازالاي باستادى. بيىل دا وسىنىڭ كەسىرىنەن لايىقتى ءونىم جيناي الماعان شارۋالار كوپ. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ارالاسپاسا, وزدەرى ونى جەكە دارا شەشە المايدى. كوسەك قۇرتىن ۋلى حيميكاتتار جانە بيولوگيالىق ونىمدەر ارقىلى جويۋ تاجىريبەدە بار. بىراق اتى ايتىپ تۇرعانداي, ۋلى حيميكاتتىڭ ماقتا داقىلىنا پايداسى بولعانىمەن, ادام دەنساۋلىعىنا وتە زيان. شارۋالار كوسەك قۇرتىنان قۇتىلۋ ءۇشىن, امالسىزدان ونى پايدالانۋعا ءماجبۇر. بىراق مۇنى ودان ءارى جالعاستىرا بەرۋگە بولمايدى. سەبەبى ادام دەنساۋلىعىنا زيان ەكەنى ءوز الدىنا, سونىمەن بىرگە شارۋالاردىڭ كۇنكورىسى بولىپ وتىرعان جەردى دە توزدىرىپ بارادى.
– ماقتالىق تاناپتاردى تەك بيولوگيالىق ادىسپەن بيوپرەپاراتتار ارقىلى وڭدەۋگە كوشۋ كەرەك. وسى ماسەلەنى بەس-التى جىلدان بەرى تىنباي ءتيىستى ورىنداردىڭ الدىنا قويىپ كەلەمىز. اسقار يسابەك ۇلىمەن كەزدەسۋدەن كەيىن بۇل ماسەلە وڭ شەشىلەدى دەگەن ءۇمىتىم بار. وزبەكستان – ماقتاارال اۋدانىمەن كورشى. وندا دا ماقتا شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىندار كوپ. بىراق ولار ۋلى حيميكاتتاردى مۇلدەم قولدانبايدى. قولدانعاندار زاڭ جولىمەن جازاعا تارتىلادى. ويتكەنى ۋلى حيميكاتتاردىڭ ادام دەنساۋلىعىنا جانە جەرگە زيان ەكەنىن كورشىلەرىمىز جاقسى بىلەدى. سوندىقتان ودان ءبىز دە تۇبەگەيلى باس تارتىپ, بيوونىمدەردى جاپپاي پايدالانۋعا كوشۋىمىز كەرەك, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى.
ە.سابىروۆ كوتەرگەن ەكىنشى ماسەلە – بيولوگيالىق تاسىلگە بولگەن سۋبسيدياعا بايلانىستى. سۋبسيديا ولاردىڭ قولىنا جىلدا قاراشا ايىندا تيەدى. بۇل وتە كەش. سەبەبى بيوونىمدەردى ەرتە كوكتەمنەن باستاپ قولدانباسا, پايداسى جوق. ونى ەرتەرەك الۋ قاراجاتقا كەلىپ تىرەلەدى. ول ءۇشىن شارۋالارعا سۋبسيديانى ءساۋىر ايىنان كەشىكتىرمەي بەرۋ كەرەك.
ماقتا شارۋاشىلىعىندا جوعارى تابىسقا جەتۋ ءۇشىن وزبەكستاننىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن قازاقستانعا دا ەنگىزگەن ءجون. ماسەلەن, وزبەكستاندا 1000 گەكتار القاپقا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن ءبىر قىزمەتكەر ارنايى بەكىتىلگەن. قازاقستاندا دا وسىلاي جاساعان دۇرىس. ەلەكەڭنىڭ ءۇشىنشى ماسەلەسى وسى.
ماقتاارالدا قازاق ماقتا شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بار. سونىڭ جانىنان وسىمدىك قورعاۋ بولىمشەسىن اشسا ارتىق بولماس. ولار تەك ماقتا عانا ەمەس, باسقا دا داقىلداردى قورعاۋ ىسىمەن اينالىسار ەدى. بۇل ءۇشىن مامانداردى الىستان ىزدەۋدىڭ قاجەتى جوق. ماقتاارالداعى ينستيتۋتتا بىلىكتى عالىمدار جەتكىلىكتى. بولىمشەنى اشۋ ءۇشىن مامانداردىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, 35 ميلليون تەڭگە قاجەت. بۇل كوپ قاراجات ەمەس. بولىمشە جۇمىسى جاقسى جولعا قويىلسا, شىعىن از ۋاقىتتا اقتالار ەدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا جاناشىر بولىپ جۇرگەن جاننىڭ كوتەرگەن تاعى ءبىر ماسەلەسى وسى.
ماقتاارالدا بوس جاتقان ۇلتاراقتاي جەر تەلىمى جوق. بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ماقتاارالمەن ىرگەلەس جاتقان شاردارا, سارىاعاش اۋداندارىنان جايىلىمدىق جەر بولىنسە دۇرىس بولار ەدى, دەيدى ە.سابىروۆ.
ەل مۇددەسى ءۇشىن ەرىنبەي شاپقىلاپ جۇرگەن ەڭبەك ارداگەرىنىڭ ا.مىرزاحمەتوۆتىڭ الدىندا ايتقان كوكەيكەستى ماسەلەلەر, مىنە, وسىنداي.
عالىم ومارحان,
جۋرناليست
وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى
