كلاسسيك نەمەسە مۇحتار ماعاۋيننىڭ ماڭگىلىك كۇيى

ادەبيەتتىڭ “سەگىز قيىر شارتاراپ” عالامىندا ءوزىنىڭ ءسارۋار ساۋلەلى الەمىن جاسايتىن قالامگەرلەر سيرەك. بۇل شاپاعاتتى باقىت كەز كەلگەننىڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەسە كەرەك. ايتالىق, “اباي الەمى”, “اۋەزوۆ الەمى” دەيمىز. زامانالار زارلىعى, قازاقتىڭ ماحامبەتتەن كەيىنگى قىزعىش قۇسىنداي, بۇقار جىراۋدان كەيىنگى ۇلت ۇرانشىسىنداي ماعجان­نىڭ مۇزداي قۇرسانعان قايسار دا مۇڭلىق بايتاعى ءبىر بولەك. وسى اتالعان جانە اتالماعان الاش رۋحانياتىنىڭ الىپتارىمەن ارقاۋلاس, القاۋلاس ءھام رۋحتاس تا باۋىرلاس مۇحتار ماعاۋين الەمىنىڭ دە ىلكىدە سوناۋ ەل اناسى “ەدىلدەن اققان سىزاشىقتاي” بىرتە-بىرتە جىلعالانا ارنا تارتىپ, ۇلتتىق رۋح كەڭىستىگىن مىڭ جىلدىق قوبىز ۇنىندەي اۋەلەتە كەرنەپ, بۇرقانعان بۇلتتى اسپاندا قاراكوكتەنە مۇنارتىپ كەلىپ, اقتىعىندا الاش بالاسىنىڭ توقسان تولعاۋلى جان كۇيىن تولعاعان الاساپىران ۇلى سارىنعا ۇلاسقانى دا كۇن سايىن اتار تاڭداي اقيقاتقا اينالعالى قاشان. اتا-بابا ارۋاقتارىنان امانات ارقالاعان الداسپان جازۋشىنىڭ ماڭگىلىك كۇيى دە وسى ماعاۋين الەمىنىڭ ايناسىنداعى الاش رۋحتى الاساپىران سارىن ەكەندىگىن زيالى قاۋىمنىڭ قۇيما قۇلاق, زەرەن كوكىرەكتەرى قاپىسىز اڭعارىپ, ۇققانىنا جانە كۇمانىمىز جوق. ءجا, مەنىڭ مۇحتار ماعاۋينىم قاشان باستالدى؟ كەزىندە مۇحاڭمەن استىرتىن-اشىق, ەركىنسىپ ەركەلەي ءبىلىم جارىستىرۋعا ءدات-باتىلى جەتكەن جۇرەگى تۇكتى جۇرتباەۆ تۇرسىننىڭ كەيىپكەرگە اينالۋ كەبىن كيمەسەك تە, جاستايىمىزدان ۇلگى تۇتىپ كەلە جاتقان ارداقتى اعامەن ىشكى ءبىر ۇندەستىگىمىز, ءاردايىم تولقۋلى جۇرەر كوڭىلدەگى ورتاق يىرىمدەرىمىز, ءسىرا, بار بولار دەپ شامالايمىز. اعانى العاش كورۋىم 1970 جىلدىڭ ءشىل­دەسى. تولىق 17-گە دە تولماعان قاۋىرسىن قانات قارا بالامىن. الماتىعا وقۋعا تۇسۋگە كەلگەم, بىراق باسقا ەشقايدا بۇرىلماستان اۋەلى جازۋشىلار وداعىنا كىرگەم. ءبىرىنشى قاباتتىڭ سول قاناتىنداعى “جالىن” جۋر­نالىنىڭ رەداكتسياسىنىڭ تابالدىرى­عىنان يمەنبەسەم دە, ۇياڭ اتتاعانىم كۇنى بۇگىنگىدەي كوز الدىمدا. كوزى قۋاقى نۇرمەن ك ۇلىمدەگەن قياق مۇرتتى جىگىت اعاسى جىلىشۋاق سۇراق­­تاردى باستىرمالاتا توگىپ تاستادى. قايدان­سىڭ؟ قاي وقۋعا كەلدىڭ؟ بۇدان بۇرىن ءبىر جەرگە باردىڭ با؟ ولەڭ اكەلدىڭ بە؟.. كوك­شە­تاۋدا قازاق قالىپ پا ەدى ءوزى؟.. (مۇحاڭ­نىڭ قانداي ساپاداعى قازاقتى ايتىپ تۇر­عانىن كەيىن بىلدىك قوي!) كوكشەگە ءسوز كەل­گەن­گە نامىستاندىم با: “كوكشەتاۋدا قازاق بار بولعاسىن كەلىپ تۇرمىن عوي!” دەپ سالىپ­پىن. وسى ساتتە قياق مۇرتتىڭ كوزىن­دەگى قۋاقى كۇلكى جالت-جۇلت قايشىلاسا وينا­دى دا, سول جاقتا وتىرعان قاعىلەز قار­شىعا بوي­لىعا قاراتا: ء“اي, جاراسقان, مىنا بالانىڭ الماتىدا ءبىرىنشى اتتاعان تابال­دى­رىعى ءبىز ەكەنبىز. تالابى قايتپاسىن. تاۋانى شاعىل­ماسىن. انا داپتەرىنىڭ ىشىندە جاراي­تىن ءبىر ولەڭ بولماۋى مۇمكىن ەمەس. ىشىنەن بىرەۋىن تاڭ­داپ ال دا, وسى قازىر كەتىپ بارا جات­قان نومىرگە سالىپ جىبەر” دەگەنى. بول­عانى سول. ءۇش اي وتكەندە كۋرستاستارىم “جالىن” جۋرنالىنا قورعانبەكتىڭ ولەڭى شىعىپتى دەپ سۇيىنشىلەگەن كەزدە سول ولەڭدى شىعارعان كىسىنىڭ مۇحتار ماعاۋين ەكەندىگىن مەن تولىق ءتۇيسىنىپ, ءتۇسىنىپ, سانالى تۇردە زەردەلەي الىپ ەدىم دەپ ءالى كۇنگە دەيىن ايتا الماي­مىن. جاراسقان اقىنعا ات ءىزىن سالىپ جۇرسەم دە, رەسپۋبليكالىق ادەبي جۋرنالدا بوزوكپە بالانى العاش جارياعا شىعارعان مۇحاڭا ءبىر اۋىز راحمەت ايتۋ ويىمىزعا كىرمەپتى. بىراق مۇحتار اعامەن جولىمدى قيىلىس­تىرا بەرگەن ءتاڭىردىڭ جازۋى شىعار دەمەسكە دە لاجىم جوق. 1984 جىلى كوكشەتاۋدا ءجۇرىپ, ءبىر جاعىنان ول جاقتا دا “قازاقتىڭ بار ەكەنىن” ءبىلدىرىپ, “الاساپىران” رومانى تۋرالى ماقالا جازىپ باستىرىپپىن. بۇل تۋىندىنىڭ قازاق تاريحي روماندارىنىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن ەسكە تۇسىرەتىنىن, ءوزىنىڭ وراز-مۇحامەدىن م.ماعاۋين ىستىق سۇيىسپەن­شى­لىگىمەن ايالاي جىرلاپ, پاراساتتى پارىز ارقالاتىپ, تاريحي بيىككە كوتەرە بىلگەنىن اتاپ ايتىپپىن. الايدا, اۆتور مەنىڭ بۇل ىنىلىك ىزەتىمنەن بەيحابار قالعانىنا كۇمانىم جوق. دەگەنمەن دە, قاراپ جۇرمەي, كەيىنىرەك “جۇلدىز” جۋرنالىنا “ەرتە ويانعان بۇلاق­تار” اتتى ءبىر اڭگىمەمدى جولدامايمىن با. سوندا تاعى دا جاڭاعى كوپ جاساعىر تۇرسىن جۇرتبايدىڭ اقكويلەك دانەكەرشىلىگىمەن مۇحتار اعا جۋرنالعا اڭگىمەنى شىعارۋدان بۇرىن, اۋەلى قيانداعى كوكشەتاۋدان مەنى “جۇلدىزعا” جۇمىسقا شاقىرتىپ الدىرتىپ ەدى. بۇل, ەندى 1989 جىلدىڭ قاڭتار-اقپانى, سوۆەتشىل ەمەس, قارا تىرناعىنا دەيىن قازاقشىل جازۋشى م.ماعاۋيننىڭ كوكشەتاۋ قازاعىنىڭ دا قازاقشىلدىعىن مويىنداعان جىلى ەدى. سونان بەرگى جيىرما جىلدا نەگىزىنەن اعانىڭ اينالاسىنان تابىلدىق. ءبىراز شى­عار­مالارىن, ماقالا تولعامدارىن قول­جاز­با, تەرىمدەگى كۇيىندە العاش وقۋ, ءتىپتى, وزىنە پىكىر ايتۋ باقىتىنا دا يە بولدىق. مىنەز-ق ۇلىق, مانەر-ماشىقتارىنا قانىق­تىق. قاسىنداعى جىگىتتەردىڭ قاي-قايسىن دا جاقسى كورىپ, قامقور بولدى. باسقا گازەتتە ىستەپ جۇرگەن كەزىمنىڭ وزىندە انام قايتقاندا تاڭەرتەڭنەن كەشكە دەيىن مەنىڭ تالعارداعى ۇيىمدە بولىپ, جالعىزسىراتپاي, ۇلكەن باسىمەن قايعىمدى كوتەرىسكەنىن قالاي ۇمى­تار­مىن. باز بىرەۋلەر ءدىنى قاتتى دەپ سانا­سا دا, ءار ساعاتى ساناۋلى قالامگەردىڭ ىزگى جۇرەكتى, كىسىلىك مەيىرىمى ەدى بۇل. ءوز باسىم مۇحاڭنان اسقان الدى كەڭ, جۇمساق باستىقتى كورگەن ەمەسپىن. نە نارسەنى بول­سىن كىسىنىڭ ءوز ار-ۇياتىنا سالادى. وسىنداي ازدى-كوپتى جاعدايلاردى ەسكەرە كەلگەندە, ءبىر زاماندا قارت شىڭعىستىڭ سىرتىنداعى سايات قورادا سايا تاپقان عۇلاما شاكارىم اتاسىن­داي بۇگىندە قازاق رۋحىنىڭ پىراعىنداي بولىپ حالقى الدىنداعى قالام سەرتىن قاپى­سىز ات­قارىپ جۇرگەن جازۋشى, ادەبيەت­تانۋ­شى ءاي­گىلى عالىم, تانىمال تاريحشى مۇحتار مۇقان­ ۇلى ماعاۋين حاقىندا ءبىر اۋىز ءسوز ايتۋعا ءبىزدىڭ دە حاقىمىز بار شىعار دەپ ويلاپ ەدىك. جوعارىدا العاش كورۋىم شىلدە ايى دەدىم عوي. ءيا, ءدال وسى ۋاقىت م.ماعاۋيننىڭ دە اۋەلگى قادامداردىڭ قياپاتتى بولسا دا اسا ناتيجەلى بەل-بەلەستەرىنەن ءوتىپ, العاشقى زاڭدى اسۋ-قامالداردى الىپ, ەندى ءوزىنىڭ “كوكوراي شالعىن بايشەشەگى” قاۋلاپ تا قاپتاي وسەر, ۇزارىپ تولىسار كەمەل شىلدەسى­نە اياق باسقان, شالقار ايدىنعا كەمە سالعان شاپاعاتتى شاعى ەكەن-اۋ. جازۋشى شىعارما­شىلىعىنىڭ قۋانىشى مول جازيرالى جازى جاڭا باستالعان. ءومىرىنىڭ ءھام قالامگەر­لىگى­نىڭ قىزۋى قايتپاس تامىزىنا دەيىن, قازاق ەلىنىڭ ەكى ءجۇز نەشەمە جىلعى قۇلدىقتان قۇتىلۋىنا جول اشقان تامىز ب ۇلىگىنە دەيىن ءالى جيىرما جىلدان استام ۋاقىت بار بولاتىن. بىراق جاس ماعاۋين وسىناۋ كەمەل ءشىل­دە­سىنە دەيىن-اق ادەبيەتتانۋ عىلىمىندا ءوزىنىڭ العاشقى رومانى “كوك مۇنارداعى” ەركىن ويلى, بيىك كەۋدەلى, ءور مۇراتتى كەيىپكەرى ەدىگە اڭسايتىن, ەلدىكتى بىرلەگەن ەرلىكتەردى جاساپ-اق تاستاپ ەدى. اۋليە شال, ۇلتشىل ۇستازى بەيسەنباي كەنجەباەۆتىڭ شيرەك عاسىر بويى جىپتىكتەي ساۋلەلەنگەن اسىل ءۇمىتىن اقتاپ, سوۆەتتىك سولاقاي ساياسات پەن وزىمىزدەگى جاندايشاپ سانانىڭ تاسقاما­لىن بۇزىپ, ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن يت مۇرىنى باتپاس ءۇش عاسىردان كوكتەي وتكىزە, ارعى زاماندارعا شەگىندىرۋ تەك مۇحتار ما­عاۋين سىندى جانكەشتىمىزدىڭ عانا قولىنان كەلدى. عىلىمنىڭ ماشاقاتتى قيا جول­دارىن­دا سونىڭ زارىن دا تارتىپ, قۋانى­شىنا دا بولەنە ءجۇرىپ, اۋىر ەڭبەكتىڭ ميعا شەك­تىرگەن مەحناتىنا شىداپ, ءۇمىت پەن سەنىم­نەن ايرىلماعان جاس عالىم, قازاق ۋني­­ۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتى “XV-ءXVىىى عاسىر­­لاردا جاساعان قازاق اقىن, جىراۋ­لارى” دەگەن تاقىرىپتاعى ىرگەلى دە باتىل مونوگرافيالىق زەرتتەۋ ەڭبەگىن قورعاپ پاش ەتۋ ارقىلى قازاق ادەبيەتىنىڭ قالىپتاسقان تاريحىنا قانشاما جاڭالىق, تۇبەگەيلى دە ءتۇبىرلى وزگەرىس اكەلۋمەن بىرگە ءتول ادەبيەتى­مىزدىڭ باستاۋ تۇماسىن XV عاسىرعا, قازاق مەملەكەتتىلىگى مەن قازاق حاندىعىنىڭ باع­زى­داعى ىلكى داۋىرىنە الىپ بارىپ ەدى. وسى­­نىڭ ءوزى مەن دەگەن دىراۋ عالىمنىڭ ءومىر-باقي ماقتانىش ەتىپ, ناپاقا قىلارعا تاقيا­سىنا تار كەلمەس تولاعاي تاريحي ەڭبەك-ءتىن. بىراق سونىمەن توقمەيىلسىپ توقتاپ قالۋ ماعاۋيندىك ءمارت مانەر, ءماندى مىنەزبەن ەش سىيىسپايتىن. ونىڭ اۋەل باستانعى اڭسار-زارى: جان-جۇرەگىنە ۇزىلمەس كىندىكتەي بايلانعان جازۋ­شىلىقتىڭ ماڭگىلىك شەمەن كۇيى ءبىر ساتكە دە توقتاۋ, تولاس تاپپاعانىن كورەمىز. ەڭ ءبىر عاجاپ نارسە, ول اۋەل باستان-اق قازاق جازۋ­شىسى, تۋعان جۇرتىنىڭ تۇلعاسى بولۋدى ار­تىق باقىت سانادى, ادەبيەتتى – كيەلى ءىس, قالام­گەردى – ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتىن جۇزەگە اسىرۋشى, ىقىلىمنان بەرگى اتا-بابالار ارمانىن العا اپارۋشى جانە ارۋاقتار اماناتىن ارقالاۋشى دەپ ءبىلدى. قاسيەتتى قالام ۇشىندا اينىماس سەرت ۇستاندى. ادە­بيەتتە ۇستانار التىن قازىعىن دۇرىس ايقىن­داپ الدى. ول – الاش مۇراتى ەدى. ادەبيەتكە ءتاڭىر بۇيرىعىمەن, تاعدىردىڭ پەشەنەلى جازۋىمەن وسىلايشا سانالى تۇردە كەلگەن ەكى جازۋشى بولسا ءبىرى, بىرەۋ بولسا ءدال ءوزى مۇحتار ماعاۋين دەپ ايتۋعا ونىڭ جارتى عاسىرلىق قات-قابات قالامگەرلىك جولى, ابىلاي اسپاستاي ادەبي اسۋلارى كامىل سەنىمدىلىك بەرەتىندەي. زامانىنىڭ ءتىرى كلاسسيگى سانالعان عابيت مۇسىرەپوۆ اقساقال م.ماعاۋيندى كەزىندە “ايەل ماحابباتى” جانە باسقا دا العاشقى اڭگىمەلەرىنىڭ وزىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىعىپتى دەپ باعالاۋى تەگىن ەمەس. “ايەل ماحابباتى” دەگەن وسى ءبىر جۇمباق سيپاتتى اڭگىمە. وقىعان كەزدە ادامدى ماگنيتتەي باۋراپ تارتادى. ادەمى مۇڭعا بولەيدى. 1961 جىلى ءبىر-اق كۇندە جازىلعان, سەگىز جىل بويى ەشبىر باسپا ورنى قابىلداماي قويعان وسى اڭگىمەسىندە اۆتور شىن مانىسىندە ەۋروپالىق بيىك ادەبي مادەنيەت ورەسىنە جەتكەن دەر ەدىك. وسى ورايدا جانە ءوزىنىڭ سوعان دەيىنگى قازاق ادەبيەتىنە توسىن, وزگەشە مىنەزىمەن بۇل شىعارما مۇحتار اۋەزوۆتىڭ العاشقى اڭگىمە­لەرى مەن ماعجاننىڭ “شولپاننىڭ كۇنا­سىن” ەسكە تۇسىرگەندەي, سولارمەن تاعدىرلاسا ۇندەسىپ تۇرعانداي اسەر قالدىرادى. سول اڭگىمەدە ماحاببات شەرى دە, زامان تىنىسى دا, الەۋمەتتىك سالماق تا بار. كينوعا كەرە­مەتتەي سۇرانىپ تۇر. ءبىر عانا بۇل ەمەس. مۇحاڭ­نىڭ باسقا دا تالاي-تالاي شىعار­مالارى. وزىنە كەرەگىن اڭدامايتىن قازاق كينوگەرلەرىنە وسىندايدا قايران قالاسىڭ. “ايەل ماحابباتىنداعى” بيىك ادەبيەت مادەنيەتى ستۋدەنتتىك باستاۋ كەزەڭىندە جا­زىل­عان, ەكى-ءۇش جىل بويى گازەت-جۋرنال­دارداعى بەلگىلى اعالارى “بارەكەلدى!” دەۋدىڭ ورنىنا ءوزىن كۇستانالاپ سوككەن “كەش­قۇرىم” اڭگىمەسىندە دە بار. بۇل اڭگىمەنى 1964 جىلى العاش “جۇلدىز” جۋرنالىنا باستىرىپ باعىن اشقان قادىر مىرزاليەۆ ەكەندىگىن مۇحاڭ قاشاندا العىسپەن ەسكە الادى. ءبىر قىزىعى, ءوز مىقتىلارىمىزدان سوگىس ەستىگەن سول اڭگىمە كوپ ۇزاماي ورىس تىلىندە وتكەلەكسىز جاريالانىپ, بۇكىلوداق­تىق “وگونەك” جۋرنالىنىڭ سىيلىعىن ەنشىلەگەنىنە نە ايتارسىز. وكىنىشكە وراي, بولماي قالماعان مۇنداي-مۇنداي قىساستىق­تار تالانت جولىنىڭ اۋىر كەشۋلەرىن تانىتسا كەرەك. سول شىتىرمان جولداعى جازۋشىنىڭ تارتقان جان ازابى رۋحاني ەركىندىككە ۇمتىل­دىرىپ, تاۋەلدى زاماندا تاۋەلسىز ءسوز ايتۋعا جەتەلەيدى. الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا “قارا قىز” بەن “تازىنىڭ ءولىمى” حيكايات­تارىنداعى ۇلتتىق ماسەلەگە پەيىل مەن بەيىل بەرگەن كەيبىر جاعداياتتار سونشالىق باتىل­دىق­پەن, شىعارماعا تابيعي كىرىكتىرىلىپ قالاي جازىلعاندىعىنا قازىردىڭ وزىندە جاعاڭدى ۇستاعاندايسىڭ. بايقاپ وتىرساڭىز, سودان بەرگى ۋاقىتتا م.ماعاۋين شىعارماشى­لى­عىندا از دا بولسا ۇلتتىق يدەيامەن تۇزدىق­تالماعان نەمەسە تۇتاستاي سوعان قۇرىلماعان تۋىندى كەزدەستىرۋىڭىز قيىن. سوتسياليستىك قوعامنىڭ ىشتەن ءىرىتىپ, ازدىرىپ-توزدىرعان, جەگىدەي جەگەن ج ۇلىنقۇرت دەرتتەرى ءار شى­عار­ماسىنان دەرلىك كورىنىس تاۋىپ وتىردى. ءبىر قاراعاندا بەيكۇنا كورىنەتىن “ت ۇلىم­حاننىڭ باقىتى” اڭگىمەسىندە ايەلى ءۇي كەڭەيتۋ ەسەبىمەن, بالكىم, باسقاداي دا ءبىر تويىمسىزدىقتارىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن الماتىدا الشاڭداعان ارميان باستىعىمەن اشىنا بولىپ, ءوزى كومانديروۆكادان ارتىلعان بەس-ون تيىندى ولجا ساناۋمەن كوڭىلسىز دە كۇيبەڭ تىرلىك كەشكەن توعىشار دا ماۋباس, ىنجىق قازاق ينتەلليگەنتىنىڭ باقىتىنىڭ سيقىن باجايلاعاندا ادامنىڭ ءىشى كۇڭىرەنىپ ۇلىپ قويا بەرمەۋشى مە ەدى. ءيا, ناق وسى تۇرعىدان كەلگەندە, جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ماعاۋين جازۋشىنىڭ جەتە مەڭگەرگەن ءبىر دارا قاسيەت-ساپاسى تاپ سول كۇندەردەگى ءومىر شىندىعىن ساناعا ءسىڭىرىپ, وي قازانىندا قورىتۋعا ۇزاق-سونار ۋاقىت وتكىزبەي, بىردەن نانىمدى دا سەنىمدى, شىنايى قالپىنداعى كوركەم شىندىققا اينالدىرا ءبىلۋى بولاتىن. قالاي دەسەك تە, شىعارماشىلىق شىلدەسى­نە قادام باسار الدىنداعى, اۋەلگى كەزەڭنىڭ سوڭىنداعى ەڭ بيىك تۋىندى – “تازىنىڭ ءولىمى” حيكاياتى قىرىق جىل بويى ادەبيەتشى­لەر قاۋىمىنىڭ ءاربىر تولقىنىن ايرىقشا شابىتپەن بالقىتا قۇيىلعان مانەرلى مىنسىزدىگىمەن تاڭ قالدىرۋدان جازباي كەلەدى. سۇلۋ مۇسىندەلگەن, شىنايى تۇزىلگەن, كۇردەلى سومدالعان, تەرەڭ شىمىرلاعان وسىناۋ تارتىمدى حيكايات قالامگەردىڭ كلاسسيكالىق ورەگە كوتەرىلگەنىن ايعاقتادى. ودان كەيىنگى ۋاقىتتا, ۇلى اۋەزوۆ: “ە, ءبالى, اتى دا, فامي­لياسى دا جاقسى ەكەن” دەپ ءسۇيسىنىس بىلدىرە­تىن مۇحتار ماعاۋين ەسىمدى جازۋشى­نىڭ سول دەڭگەيدەن تومەندەگەنىن تالعامپاز جۇرت­شى­لىق بىلگەن دە, كورگەن دە ەمەس. كەرىسىنشە, سول دەڭگەيدەن الدەقايدا بيىك شىرقاپ شارىقتاعانىنا, اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىنىڭ كەيىنگى كوزىندەي ماعاۋيا اتاسىنىڭ نار­قىزى­لىنشا كوسىلە شاۋىپ, ونەر بايگەسىندە وزعانىنا ءبارىمىز كۋا-ءدۇرمىز. جەتپىسىنشى جىلدارداعى ماعاۋين قازاقى بولمىس-ءبىتىمدى كوركەم كەيىپتەپ تاڭبالاۋدى سانالى تۇردە ماقسۇت تۇتقان ۇلتتىق ءدىلدىڭ ۇرانشىسىنا اينالا باستايدى. ءومىردى تابيعي نانىمدى تۇردە شىنايى ءارى شىنشىل سۋرەتتەۋدىڭ شەبەرلىك ماشىقتارىن جان-جاقتى يگەرەدى. اۋەلگى اڭگىمە-حيكايات­تاردا سىزدىقتاپ باستالىپ, شىم-شىمداپ شىجىمدالعان ۇلتتىق يدەيانىڭ شەرلى شامىر­قانىسى تۇڭعىش رومان “كوك مۇنار­دا”, اسىرەسە وسىنداعى جاس كەيىپكەر جازىپ جاتقان رومان ۇزىكتەرىندە, ياعني رومان ىشىندەگى روماندا تۇركىلەردىڭ كەڭ ساقارا­سىنداعى ۇلى سارىن, جويقىن دۇبىرگە ۇلاسادى. “مەنىڭ بويىمدا ەلتەرىس, ەستەمي­لەر, كۇلتەگىندەر زامانىنداعى كوشپەن­دى­لەردىڭ قانى بار!” دەپ كەڭەستىك كەر زاماندا “كوك مۇناردىڭ” بەتتەرىنەن ءور داۋىسپەن جىگەرلەنە دە تەبىرەنە جار سالعان ەدىگە دەگەن ءور مىنەزدى جاس قازاق, شىنىنا كەلسەك, ءتىرى سۋرەتى كەيىپتەلىپ كىتاپقا تۇسكەن مۇحتار ماعاۋيننىڭ ءوزى بولاتىن. قازاقتىڭ جاس عالى­­مىنىڭ باسىنا تۇسكەن تاۋقىمەتتى ار­مان-زارىن, العاشقى تالايسىز ماحابباتىن مولدىرەتە, تاڭعى تۇنىق اۋانىڭ سارقىراعان اعىنىنداي جان سارايىن اشا توگىلدىرگەن “كوك مۇنار” 70-ءشى جىلداردىڭ باسىندا وقىرمان قاۋىمنىڭ, اسىرەسە سول كەزدەردەگى الابوتەن كىتاپقۇمار ستۋدەنت جۇرتشىلى­عىنىڭ كوزايىمىنا اينالعانىن بىلەمىز. سويتە تۇرا, ادەبيەت سىنشىلارىنان سوگىس ەستىگەن, تۇسىنىستىك تاپپاعان. بۇعان تاڭدانۋعا دا بولماس. سەبەبى, ءوز ۋاقىتىنان, ءوز كەلەسى­نەن موينى وزىق جۇيرىكتەردىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تيەسىلى سىباعا ەكەن-اۋ بۇل دەگە­نى­ڭىز. دەسە دە, مۇحاڭنىڭ ءوزى بار تۇنىعى­نىڭ باستاۋىندا تۇرعان, سول تۇستاعى قوعام­دىق وي مەن ۇلتتىق سانانىڭ ايعاقتى ۇلگىسى بولعان “كوك مۇناردى” كۇنى بۇگىنگە دەيىن ماقتان تۇتۋى ورىندى ءھام زاڭدى دەپ بىلسەك كەرەك. جازۋشىنىڭ سۋرەتكەرلىك دارا قولتاڭ­باسىن ايقىنداي تۇسەر ءبىر ەرەكشەلىك سول, تۇتاستاي العاندا, ونىڭ تۋىندىلارى كەڭەس­تىك كەزەڭدەگى قازاق قوعامىنىڭ جالپى كەسكىن-كەلبەتىن, ىشكى ءيىرىم-اعىستارىن, سون­داعى دالا قازاعىنىڭ دا, قالا قازاعىنىڭ دا زامان ىرقىمەن وزگەرىپ جاتقان مىنەز-قۇلقى مەن پسيحولوگياسىن كوز الدىمىزعا اينىت­پاي كەلتىرەدى. جانە وسىنىسىندا ءبىر ماق­ساتتى جۇيە بارداي كورىنەدى بىزگە. وسىعان قاراعاندا, جازۋشىنىڭ باعزىدان كەلە جاتقان قازاق ونەرى مەن ۇلتتىق ءدىل-ءداستۇردىڭ ءاربىر سالاسىنا ءبىر-ءبىر سۇيەكتى شىعارماسىن ارناۋى تەگىن ەمەس. يت جۇگىرتۋ مەن اڭشىلىق جايى كوركەم باياندالا وتىرىپ, “تازىنىڭ ءولىمى” حيكاياتىندا كەڭەستىك قىسپاق پەن قۋعىن-سۇرگىننىڭ سۇرى, ءتىپتى, استارلاپ تا ەمەس, اشىق ماتىنمەن كورسەتىلەدى. ۇلكەن اكەسى ماعاۋيا باپتاعان نارقىزىل دەگەن ەرەكشە ءبىتىستى, وزگەشە مىنەزدى ك ۇلىكتىڭ بايگە جولىنداعى عالاماتتارى مەن اقىرىنداعى قايعىلى تاعدىرى, قازاقتىڭ اتبەگىلىك ونەرى ورنەكتەلگەن “جۇيرىك” اتتى حيكاياتى دا ۇلتتىق سيپاتتاعى عاجاپ دۇنيە بولعاندىعىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. تۇلپار تاع­دىرىن عانا ەمەس, جالپى ادام زاتىنداعى دارىن-تالانت يەلەرىنىڭ جازمىشتى پەشە­نەسىن نىشانداپ مەگزەيتىن وسى “جۇيرىك” شىعارماسىنداعى نارقىزىلدىڭ ازاپتى قاسىرەتى اقان سەرى قۇلاگەرىنىڭ تراگەدياسىنا پارا-پار قۇدىرەتپەن جان اۋىرتاتىنى دا انىق. بۇل رەتتە م.ماعاۋين حيكاياتىن ءىلياس جانسۇگىروۆتىڭ قازاق قانىنا قۇيىلعان “قۇلاگەرىمەن” ءبىراز ورايلاردا تەڭدەس تە, شەندەس شىعارما ەكەندىگىن مويىنداعانىمىز لازىم. ويىمىزدى ودان ءارى جۇلگەلەي تۇسسەك, قازاقتىڭ عاسىرلار بويى جاساپ كەلە جاتقان قازىنالى كۇي ونەرىنىڭ كەۋدەدەن يتەرگەن كەڭەس زامانىنداعى تاعدىر-تالايى, تالاپاي­عا ءتۇسۋى, نەبىر قيىن-قىستالاڭداردا بولا­شاق­قا جول تابۋى ماعان قازاق كۇيىنىڭ مەرەكەسىندەي بولىپ كورىنەتىن “كوكبالاق” رومانىندا ايرىقشا زور شابىتپەن, تەرەڭ تولعانىسپەن بايان ەتىلدى. تاعى دا قازاق جىرىنىڭ قۇلاگەرى ءىلياستىڭ “كۇيشىسىنەن” كەيىن كۇيدەگى سىرلى سەزىمدەردى قيلى تاع­دىر­لارمەن توعىستىرا, ناق مۇنداي شەبەر تولعاعان شىعارما نەكەن-ساياق ەكەندىگى جانە كۇمانسىز. جازۋشى شىققان كەمەل بيىككە ەشكىم شاك كەلتىرمەيتىن ءشۇباسىز شاقتا جازىلعان “شاقان-شەرى” رومانى, البەتتە, م.ما­عاۋين­نىڭ ەڭ شوقتىعى بيىك, عاجايىپ تۋىن­­دىلارىنىڭ ىشىندە دە وزگەشە بىتىمىمەن وقشاۋ تۇراتىن سەرەك شىڭ. ىلە-بالقاش ءوڭىرىنىڭ شەرلى تابيعاتى, جازمىشى كەۋدەسىنە كەك تولتىرعاننان سول ءوڭىردىڭ جولبارىس اتاۋلىسىن جويۋعا سەرت ۇستاعان نالالى باتىر, ورىس وتارشىلىعىنداعى ەل تراگەدياسى وسىناۋ تۇرپاتتى تۋىندىدا كەمەل كوركەمدىكپەن, قايران قالدىرار ادەبي تاسىلدەرمەن ايشىقتالا كورىنگەنىن ەسكە الايىقشى, اعايىن. كوپ جۇرت م.ماعاۋين­نىڭ “شاقان-شەرىسىنىڭ” كوركەمدىگى ونىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى يەلەنگەن “الاساپىران” تاريحي رومان-ديلوگياسىنان دا اسىپ ءتۇستى دەگەن الىپ-قاشپا ءسوزدى ءالى كۇنگە ايتىپ قالىپ جۇرەدى. بىراق مۇنداي سوزدەرگە جازۋشىنىڭ ءوزى باسپا جۇزىندە توقتاۋ سالعانىن دا بىلەمىز. وسى ارادا ايتايىق, م.ماعاۋيننىڭ الاش مۇراتى اتتى ۇلتتىق يدەيانى التىن قازىق ەتكەن اتاۋلى شىعارمالارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ تولاعايى, اۋقىمى كەڭى, كولەمى دە زورى, كەمەڭگەرلىگى دە مولى ۇلت تاريحىنا تەرەڭ بويلاپ, عاسىرلار تۇڭعيىعىنان ءىنجۋ-مار­جان­دى سىر تارتقان, حالقىمىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىندەگى ايتۋلى وقيعا بولعان “الا­ساپىران” رومانى ەكەندىگى داۋسىز. مۇحتار اۋەزوۆكە بۇكىل ءومىرىن سارپ ەتكەن “اباي جولى” قانداي اياۋلى بولسا, مۇحتار ماعاۋينگە بابا جىراۋلاردىڭ ءباھادۇر پوەزياسىنان ەلەس بەرگەن, بوزبالا شاعىنان ارمان ەتكەن “الاساپىرانى” دا سونداي قىمبات. ء“ومىرىمنىڭ باستى شىعارماسى “الاساپىران” – دەپ اۆتوردىڭ ءوزى ايتىپ تۇرسا, دۇرىسى دا سول. سونىمەن بىرگە مۇح­تار اعانىڭ: “الاساپىرانعا” مەنىڭ ءومىر بويى قاستەرلەپ جيناعان تابيعات ەسكيزدەرىم, تاڭداۋلى سلايدتارىم مەن ەڭ جاقسى كۇنگە ساقتاعان ءتۇرلى-ءتۇستى, دەرەكتى تاسپالارىم تۇگەل كەتسە كەرەك. جاندى سۋرەت عانا ەمەس, كوڭىل تۇكپىرىندەگى سىرلى, مۇڭدى سەزىمدەر, ميدىڭ بارلىق قاتپارىنداعى وي-تولعام, پاراسات-پايىم – تابيعات بەرگەن, تاعدىر سىيلاعان ەڭ اسىل, ەڭ قىمبات قازىنامىزدى وسى كىتاپتىڭ بەتىنە توكتىك” – دەپ “مەن” اتتى مەمۋارلىق رومانىندا ەلجىرەي اقتارى­لۋىندا دا كوپ ءمان بار سياقتى. “سوناۋ التىن وردا, نوعايلى داۋىرىنەن بەرگى قازاق حاندىعىنىڭ تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن مۇحتاردىڭ مول ءبىلىمى مەن سۋرەتكەرلىك شەبەرلىگى “الا­ساپىراندا” جاقسى ۇيلەسىم تاپقان” دەي كەلە, قاس شەبەردىڭ قولىنان شىققان وسىناۋ جاۋھار دۇنيەنى حح عاسىردىڭ ۇلى رومانى دەپ ورنىمەن باعالاعان دارابوز جازۋشىمىز قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ءادىل پىكىرىنە ءبىزدىڭ باسقاداي الىپ قوسارىمىز جوق. تەك ايتارىمىز: كەنەن تاريح تا, ۇلت مۇراتى دا, وي شۇراتى دا, شىلدە كوكورايىنداي ءتىل مايەگى دە وسىندا. بۇدان 26 جىل بۇرىن جازعان جوعارىدا ايتقان ماقالامىزدا ءبىز وسى رومان-ديلوگيا­دا كونە جادىگەر سوزدەردىڭ كوپتىگىنە نازار اۋدارعان ەكەنبىز. ول كەزدە “الاساپىراننان” جازۋشى نۇرقاسىم قازىبەكتىڭ 600-دەي سونى ءسوز تىركەگەنىن, انا ءتىلىن ءبىر كىسىدەي تانيتىن تۇرسىن جۇرتباي وزىنە بەيمالىم 800 ءسوز جازىپ العانىن, ال ايتۋلى عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك 200 شاماسىندا ەسكى ءسوز اڭداعانىن بىلگەن جوق ەدىم. ال ەندى قازىرگى تاڭدا مۇحتار ماعاۋين ءتىلىنىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگىن جاساۋدىڭ قاجەتتىگىنە, ونىڭ ۇلت مادەنيەتى ءۇشىن يگىلىكتى ءىس بولارىنا كوزىم ابدەن جەتەدى. قازاق ءتىلىنىڭ شالقار ايدىنىندا ەركىن جۇزگەن, رۋحاني ەركىندىكتىڭ زەڭگىر كوگىندە شارىقتاي سامعاعان سامالا تۋىندى 1991 جىلعى تامىز ب ۇلىگىنەن ءۇش كۇن بۇرىن “جۇلدىز” جۋرنالىندا باسىلىپ شىققان “سارى قازاق” رومانى بولدى. قازاققا قارا جەردەن دە اۋىر قاسىرەت-قايعى اكەلگەن زۇلمات زامانعا, تاسباۋىر قوعامعا اتاۋ­كەرەسىن ىشكىزەر, كەرەز ءسوزىن ايتقىزار قارعىسپەن اياقتالعان, كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسىرگەن باقىتسىز­دىعىنىڭ ءبىر پاراسىن اياۋسىز اشكەرە تۇردە پاش ەتكەن ەڭ ءبىر شامىرقانىستى, تاڭداۋلى شىعارماسىنىڭ ءبىرى دە وسى “سارى قازاق”. قازاق ادەبيەتىنىڭ كەڭەستىك كەزەڭىنىڭ سوڭعى شىعارماسى. ۋاقىتتىق تۇرعىدان العاندا دا, باسقاداي جونىمەن كەلگەندە دە. قايران قالارلىق نارسە سول, قارعىس ايتىلىپ, تاسقا باسىلىپ شىققان كەزدە كەڭەس وكىمەتى ءالى قۇلاماعان, “سۇيىكتى” كومپارتيا ءالى ورنىندا تۇرعان بولاتىن. ءسويتىپ, “سارى قازاق” شىنى­مەن-اق قاپاس قابىرعا قۇلار الدىن­داعى قاتال ۇكىمدەي, كەڭەستىك قۇرىلىستىڭ جانازاسىنداي ەستىلىپ ەدى. سونىڭ ءوزى-اق كوركەمدىك قۋاتى زور بۇل روماندى ماعاۋين­نىڭ ادەبي ءھام ازاماتتىق ەرلىكتەرىنىڭ قاتارىنا قوسۋعا حاقىلى ەتەتىندەي. ەرلىك دەمەكشى, قازاق ءباسپاسوزىنىڭ بەلگىلى قايراتكەرى سابىرجان شۇكىر ۇلى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ەرەكشە ءۇش ەرلىگىن اتاپ كورسەتە­دى. ءبىرىنشى ەرلىگى, ارينە, ءبىز جوعارىدا ايتقان, ەجەلگى جىراۋلار پوە­زيا­سىن جاڭ­عىر­تا ءتىرىلت­كەن, ادەبيەتىمىزدىڭ تاريحىن ءۇش عاسىر ارىگە الىپ بارىپ تەرەڭدەتكەن “قوبىز سارىنى”. ەكىنشى ەر­ل­ىگىنە قازاق كوركەم ادەبيەتىنىڭ بىرەگەيىنە اينالعان, مۇحاڭنىڭ ءوز سوزىمەن ايتقاندا, مەملەكەت­تىك سىيلىق­تىڭ ساحيبى اتان­دىرعان “الاساپىران” روما­نىن جاتقىزا­دى. ساكەڭنىڭ ايتۋىنشا, تاعى ءبىر ەرلىگى – “پوەتى كازاحستانا” كىتا­بى, باعزى زا­مان جىراۋلارى مەن ماعجان جۇماباەۆ­تارداي ءالى “حالىق جاۋى” دەگەن اتتان ارىلماعانداردىڭ كەڭەستىك ساياساتقا ەش سىيىسپايتىن ۇلتشىل, ءور داۋىستى ءسوز­دەرىن لەنينگراد قالاسىنان ورىس تىلىندە شىعارۋى بولعان. ءيا, دۇرىس ايتادى. سوناۋ سىرەۋ مۇزدى 1978 جىلى بۇل كىتاپ م.ماعاۋيننىڭ جانكەشتىلىكپەن ماشاقات­تانۋى ارقاسىندا ورتاعاسىرلىق ۇلى پوەزيامىزدى الەمدىك اينالىمعا شىعار­دى. كەرتارتپا شورتان­باي مەن مۇرات, الاشورداشىل عۇمار مەن نارمانبەت, ءدىن­دار اقموللا مەن ءماشھۇر ءجۇسىپ... اتىن اتاۋدىڭ وزىنە تىيىم سالىنعان شاكارىم! ءبارى سول كىتاپتىڭ ىشىندە ەدى. ءبارى دۇرىس. بىراق بىزگە مۇحتار اعامىزدىڭ ەرلىگى ۇشتەن الدەقايدا كوپ سياقتى كورىنەدى. انتيكالىق زاماننىڭ اڭىزداعى الىبى گەراكل جاساعان ەرلىكتەردىڭ سانى 12 بولاتىن. مەنىڭشە, م.ماعاۋيننىڭ بۇكىل ءومىرى ادەبي, عىلىمي ءھام ازاماتتىق ەرلىكتەردەن تۇزىلگەن­دەي, قايتپاس ۇلتشىلدىقپەن, قايىسپاس كۇرەس­كەرلىكپەن ايشىقتالعانداي. ءاربىر قادامى, ءاربىر قايرات-قارىمى ءبىر-ءبىر ەرلىك. حالقىنىڭ كادەلى يگىلىگىنە جاراماعانى جوق. ۇلتى مەن جۇرتىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتتى. “قوبىز سارى­نى­نا” ىلەسە, جۇيكەگە تيگەن قيعىلىق كۇرەس ۇستىندە شىققان م.ماعاۋين­نىڭ وزىنە عانا تيەسىلى ءتول پەرزەنتى – ەجەلگى قازاق پوەزيا­سىنىڭ انتولوگياسى “الداسپان” شىن مانىندە دە قازاق رۋحىنىڭ الداس­پانىنداي جارقىل­دادى ەمەس پە. سول شاقتاردا جالىنداعان جاس مۇحتاردىڭ ءوزى دە الاشتىڭ ارۋاق قولداعان الداسپانىنا اينالا باستاعا­نى انىق بولاتىن. ودان كەيىنگى “كوك مۇنار­دىڭ” شىرقىراعان شىندىعى. ودان بۇرىن الپىسىنشى جىلدارى قاۋلاعان “جاڭا الاششىلدار” قوزعالىسىنىڭ رۋح قايسارلىعىن ومىرلىك مۇراتىنا اينالدىرۋى. سول مۇراتتان اينىماعان “كوك بالاعى”, “شاقان-شەرى­سى”, “سارى قازاعى”, كەڭەستەر ەزگىسىندەگى قازاق حالقىنىڭ رۋحانيا­تىندا عالامات سەرپىلىس جاساعان “بەس عاسىر جىرلايدى” جانە “اي زامان-اي, زامان-اي” اتتى انتولوگيالىق ۇلى كىتاپتارى – ءبارى ءبىر-ءبىر ەرلىك ەدى. م.ماعاۋيننىڭ بارلىق ەرلىكتەرىن ەجىكتەي سانامالاپ شىعۋ ماقسات تا ەمەس جانە ءبىزدىڭ بۇل ماقالامىزدىڭ اۋقىمىنا دا سىيماس. تەك تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا, ءوزىنىڭ بايسال تامىزىندا اعامىز ارعى تاريحتى قوپارا قازىپ تۇگەندەگەنىن, بۇگىنگى كۇننىڭ بار بولمىسىن تالماي تالداپ تەكسەرگەنىن ايتساق دەيمىز. بۇل ورايداعى ءبىر ەلەۋلى دۇنيەسى – “قازاق تاريحىنىڭ الىپپەسىنە” قوعامدىق سۇرا­نىستىڭ كەرەمەت بولعاندىعىن كوزىمىزبەن كوردىك. ۇلتىن ۇلىقتاعان جازۋشى قاجەت بولسا تاريحشىعا دا اينالادى ەكەن! مينيستر التىنبەك سارسەن­باەۆ سول كىتاپتى 40 مىڭ دانا تارالىممەن ەكىنشى مارتە شىعارت­قىزعانى ەسىمىزدە. توق­سانىن­شى جىلداردىڭ ورتا تۇسى ءۇشىن, قازىرگى كەزىمىز ءۇشىن دە مۇنداي تارالىم قيال-عاجايىپپەن بىردەي-اۋ. سول قيال-عاجايىپ مۇحاڭداي مىقتىنىڭ قولىنان كەلدى. قۇندى تاريحي ەڭبەكتى وزدەرى تىلەنىپ ورىسشاعا اۋدارۋ­شىلار دا كەشىكپە­گەن. ول دا وقىرمانعا 5 مىڭ دانامەن جەتكەن. سۋساۋلى جۇرتقا قازاق تاريحىنىڭ ساۋات اشۋ ساباعىن تاريحشى­لاردىڭ ەگىنىنە تۇسكەن جازۋشى م.ماعاۋين وسىلاي جۇرگىزىپ ەدى. كەيىن “ۇلتتىڭ كۇرە تامىرى” كىتابىنا توپ­تاس­تىرىلعان ماقالالارى, “جۇلدىز” جۋر­نالىندا جاريالانىپ, باسقا ءبىرسىپىرا باسى­لىمدار كوشىرىپ باسقان “ۇلتسىزدانۋ ۇرانى” اتتى زارلى تولعاۋ جاڭاعى تاريح ساباعىنىڭ سىلكىنىستى سەنساتسياسىن ودان ءارى جالعاس­تىردى. قوعامنىڭ ءتۇرلى سالالارىن­داعى كەسەلدەردى اشكەرەلەگەن, بۇكىل ۇلتىمىز­دىڭ سان قيلى ومىرلىك مۇددەلەرىن زەردەلەگەن پايىمدى كوسەمسوزدەر مەن تولعاۋ-ەسسەدە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر مەن ۇستىندى تۇجى­رىم­دار جالپى جۇرتشىلىقتىڭ كوكەيىنەن عانا شىعىپ قويعان جوق, ۇلتتىق مۇرات تۇرعىسىن­داعى بۇل تولعامداردى سول تۇستا پرەزيدەنت اپپاراتى­نىڭ باسشىسى بولىپ ىستەيتىن ەلجاندى ازامات يمانعالي تاسماعام­بەتوۆ تولىعىمەن ماقۇلداپ, قوستاپ قولدادى. سىرتقى ىستەر ءمينيسترى قاسىمجومارت توقاەۆ­تاي ابزال ءىنىسى اۆتورعا ارنايى حات جولداپ, ۇلتتىق رۋحتى قايتا جاڭعىرتۋ, قازاق حالقىنىڭ قۇندىلىق­تارىن (ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلى دە بار) قۇرمەت­تەۋ ورايىنداعى پىكىر­لەرى مەن سىن-ەسكەرت­پەلەرىن ءوز ۆەدومستۆو­­سىندا باسشى­لىققا الاتى­نىن مالىمدەي كەلە, جازۋشىنىڭ ءوزى ايتقانداي, “ەش­قاشان ەسكىرمەيتىن, ماڭگىلىك كاتەگورياعا” جاتاتىن حالقىمىزدىڭ قاجەتى­نە جارايتىن قايتالانباس تۋىندى­لار­دى جازا بەرۋىنە يگى تىلەكتەستىگىن بىلدىرگەن ىزەتتىلىگىن ءبىز دە كۋالاندىرا الامىز. ءوزى دە تەكتى جازۋشىنىڭ ۇلى – قا­سىم­­جومارت ءىنىسى ايتسا ايتقانداي, قايتا­لانباس تۋىندىلاردى جازۋدا مۇحتار اعاسى ەلى-جۇرتى ەركىن تىنىس العان كەزەڭدە تىڭ سەرپىن, وزگەشە قۋات تانىتتى. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى, قازىرگى كوركەم ادەبيەتىمىزدە تاۋەلسىزدىك تالاپتارىنا ساي بۇگىنگى كۇن تاقىرىبىن ىزدەگىشتەر قالامگەردىڭ “پودو­­نوك”, “كۇمبەز”, “وڭ­عاق”, “قيسىق اعاش”, “ۇلتارالىق جانجال” سىندى تۋىن­دىلارىن نەگە كورمەيتىنىنە تاڭىم بار. نارقىزىل تۇلپارداي قارىشتاي شاپقان قارقىندى جاڭا ۇدەرىس جازۋشىنىڭ ءالى تاۋسىلماعانىن ءھام قيال الەمىنىڭ الەمەت كەڭدىگىن ايعاقتاعان, ادەمى استارلى, ۇلت بىرلىگىن اڭسايتىن “قۇ­مىرسقا-قىرعىن” اڭگىمەسىنەن باستاۋ الىپ ەدى. بۇدان سوڭ كوركەمدىك ادىستەردىڭ, ادەبي تاسىلدەردىڭ, سۋرەتكەرلىك شەبەرلىكتىڭ شى­نايىلىق پەن شىنشىل­دىقتان اۋىت­قىماس مۇلدەم جاڭا قيالارى بوي كورسەتتى. ءتاجى­ريبە كەمەل­دەنىپ, ماشىق­تى قولتاڭبا شيرىعىپ شى­­مىر­لانا ءتۇستى. ءسويتىپ, قازاق ادەبيەتىنە جاڭا زامانعا ساي تىڭنان قالىپتانعان, توسىن مىنەزدى, ۇلتتىق سىر-سيپاتقا مەي­لىنشە باي, الەمدىك ورەدەگى اسەم ۇلگىلەر قوسىلدى. وسى تۇرعىدان كەل­گەندە, “قىپ­شاق ارۋى”, “كەسىك باس – ءتىرى ت ۇلىپ”, “جارماق” سىندى جاڭا تۇرپاتتى حيكايات-روماندارى مۇحتار ماعاۋيننىڭ ايرىقشا جامالدى, بىرەگەي ءبىتىمدى, جاھا­ني شىعارماشىلىققا بەت بۇرعانىن, بۇ­رىن­عىدان دا بيىگىرەك كوركەم سۋرەت­كەرلىك ورىسكە شىققانىن ايگىلەدى. اسىرەسە, بۇگىنگى كۇندەر سۋرەتىن سۇلبالاعان, ۇلتتىق ءدىلى­مىزدىڭ قاق جارىلعان قاسىرەتىن تاڭ­بالاعان “جارماق” رومانى ۇلتتىق پرو­زا­مىز ۇمتى­لار زاماني مەجەنى مەڭزەيتىندەي. وسى ويىمىزدى اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ وتكەن جىلدىڭ اقپانىندا بىزگە بەرگەن سۇحباتىندا: “تاۋەلسىزدىك تۇسىن­داعى ادەبيەتىمىزدىڭ اياق الىسى جامان ەمەس. جاڭا لەپ, جاڭاشىل كوز­قاراستار بارشىلىق. پوستمودەرنيزم نىشاندارى بايقالۋدا. مىسالى, جاڭا ادەبيەتتىڭ ۇلگىسى دەپ مۇحتار ماعاۋيننىڭ “جارماق” رومانىن ايتار ەدىم” – دەگەن سوزدەرى ايقىنداي قۇپتاماي ما. “باسقالار ءسال-ءپال توقىراپ توساڭسىپ قالعان وتپەلى ۋاقىتتا ءححى عاسىرداعى جاڭا پروزانىڭ ۇلگىسىن جاساپ جۇرگەن بىردەن-ءبىر جازۋشى مۇحتار ماعاۋين. مۇنداي جاڭا سيپاتتى وزىق دۇنيەلەر الەم تاجىريبەسىندە دە سونشالىقتى كوپ بولماسا كەرەك” دەپ الدىڭعىعا ورايلاس پىكىردى وسى ماقالانى جازۋعا تاپسىرما بەرىپ تۇرىپ, “ەگەمەن قازاقستان” گازەتىنىڭ باسشىسى, بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ تا ايتتى. بۇل ايتقانداردى قالامگەردىڭ ستۋدەنتتىك شاقتان بەرگى قاناتتاس دوسى, ادەبيەتىمىزدىڭ تاعى ءبىر اسقار الىبى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ سوزىمەن ءبىر ءتۇيىپ قويساق, “مۇحتار ماعاۋين ساياسي وزبىرلىق, رۋحاني ءارى-سارىلىك, كاسىبي بالاڭدىق جابىلا قيناپ, داعدارىس تىعىرىعىنا قامالعان ادەبيەتى­مىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا جاڭا قارقىن بىتىرۋگە تىرىسقان الپىسىن­شى جىلدارداعى سەرپىلىستە ايرىقشا كوزگە ءتۇسىپ, سول قارقىنىن ءالى كۇنگە ۇدەتپەسە, باسەڭدەتپەي, جانقيارلىق تانىتىپ كەلە جاتقان كەسەك تۇلعامىز” بولىپ شىعادى. وسىلاي دەي تۇرساق تا, اقباس الاتاۋ­دىڭ اڭعارلارىنا كەشىگىپ جەتەتىن قىس سياقتى, اسقار التايدىڭ قيالارىنا زارىقتىرىپ جەتەر كوكتەم سياقتى, ناعىز ماعاۋينتانۋ كەشەۋىلدەپ جاتىر. ءوزىنىڭ ەسكىلىكتى دوسى, جازۋشى ۆالەري بۋرەن­كوۆ­تىڭ كۋالان­دىرۋىنا جۇگىنسەك, مۇحاڭ جاس كەزىندە ايتادى ەكەن: “مەن عىلىمدا جاڭالىق اشام, بىراق اكادەميك بولماي­مىن; كلاسسيكالىق شىعار­ما­لار جازام, بىراق جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىسى بولمايمىن; مەن “جۇلدىز” جۋرنالىنا رەداكتور بولامىن” دەپ... بىزدىڭشە, وسى ءۇش ارمان-ماقسات تا ورنىنا كەلدى. عى­لىم­دا جاڭالىق اشىلدى. تۋعان حالقى حان كوتەرگەن كلاسسيكالىق شىعارمالار جا­زىل­دى. ەلىمىزدىڭ باس ادەبي جۋرنالى “جۇل­دىزدى” تابانى كۇرەكتەي جيىرما جىل بويى باس رەداكتور بولىپ باسقاردى. جۋرنالدى جاڭارتىپ, جاڭعىرتىپ, جۇلدىزدى شاقتارىنا, قانشاما جاس تولقىنعا جول اشتى. سول تۇستا اقتالعان ارىستاردىڭ كوپتە­گەن شىعارمالارى العاش وسى باسىلىمدا جاريالاندى. اشارشىلىق اقيقاتتارىن, باسقا دا اقتاڭداقتاردىڭ جايىن 1989 جىلدان باستاپ العاش ايتىپ, ۇزبەي جۇيەلى جازىپ تۇرعان دا “جۇلدىز”. مۇرات, شورتانباي, نارمانبەت, عۇمار قاراش, نىسانباي اقىندار جىرلادى “جۇلدىزدىڭ” بەتتەرىنەن. احمەت بايتۇر­سىنوۆتىڭ “ادەبيەت تانىتقى­شى”, ءجۇسىپ­بەك ايماۋىتوۆتىڭ “اقبىلەگى”, ماعجان­نىڭ “باتىر بايانى” مەن “وقجەت­پەستىڭ قياسىنداسى”, “ەر ەدىگە” جىرى, جام­بىل­دىڭ كەنەسارىنىڭ ۇلى سىزدىق سۇلتانعا تولعاعان ولەڭى... قايسىبىرىن ايتارسىڭ. قايتكەندە دە “جۇلدىز” م.ماعاۋيننىڭ باسشىلىعىمەن قىستالاڭ جىلداردان امان ءوتىپ قانا قويماي, بۇكىل قازاق ادەبيەتىنىڭ, ياعني الاش رۋحىنىڭ مەرەيلى كورىنىسىنە اينالىپ, بولاشاعىنا قادام باستى. وتكەلەكتەردەن الىپ شىعىپ, اياۋلى “جۇل­دىزىن” العى عاسىرعا مۇحاڭ اسىردى. تاعى ءبىر وي سورابىنا تۇسسەك, جاڭاعى ايتقان كلاسسي­كالىق ورەدەگى شىعارمالار­دى جازۋ, ارينە, تەك كلاسسيك جازۋشىنىڭ عانا قولىنان كەلمەك. جازۋشىلىققا ءبىرجولا بەت قويعان مۇحاڭا 1963 جىلى “وليمپيا” جازۋ ماشىڭكەسىن تاڭداپ اپەرىس­كەن, ماعان جۋىردا بەرگەن سۇح­باتىن­دا: “ادەبيەتكە مىقتى دايىندىق­پەن كەلىپ, اۋەلدەگى تەمىرقازىق نىساناسى­نان بۇرىلىپ بۇلتاقتاماي, ءوز پوزيتسياسىن ۇستاپ قالعان جازۋشى – مۇحتار” دەپ ەرەكشە باعالاعان قازاقتىڭ قادىر اقىنى: “ماشىڭكەڭ بار, ەندى كلاسسيك بولۋ عانا قالدى” دەيدى. سالتانات جەڭگەي دە قۇتتى بولسىن ايتىپ, “ەندى ۇيلەنۋ عانا قالدى” دەيدى. وسى ارادا جەڭگە لەپەسىن ىزەرلەي كەتسەك, مۇحتار اعا بۇل جاعىنان دا باقىتتى. سۋرەتىن كورىپ عاشىق بولىپ, سوناۋ سەمەيدەن ىزدەپ تاۋىپ قوسىلعان جار قوساعى باقىت جەڭگەي وتباسى بەرەكەسىنىڭ ۇيىتقىسى, جانىنا مەدەت, قالامىنا قايراق. ۇلدارى­نىڭ اتتارى ەدىگە, ماع­جان, ماديار, نەمەرە­لەرىنىڭ ەسىمدەرى باتۋ, ايشەشەك بولىپ كەلەدى. ءتورت اتادان بەرى جالعىزدىق زارىن تارتقان مۇحتار مۇقان ۇلىنىڭ جاپىراعى جايقالىپ, ءۇرىم-بۇتاعى كوكتەي قاۋلاپ كەلەدى. ءتىل-كوزدەن ساقتاي گور, قۇدايىم. كلاسسيك اڭگىمەسىنىڭ جاي-جاپسارىنا قايتادان ورالساق, ءبىر جاعداي ەسكە تۇسەدى. قازاقتىڭ ۇلكەن جازۋشىسى ساكەن ءجۇنىسوۆ اعامىز ماسكەۋدەگى جازۋشىلار سەزىنەن كەلە جاتىپ, كوكشەتاۋعا سوقتى. قولىندا سەزدەن تابارىك – “كلاسسيك” دەگەن بەدەرلى جازۋلى ادەمى ديپلوماتى بار. “ەندى, كلاسسيكتەرگە بەرىلەتىن سىي ديپلومات­تىڭ اتى “كلاسسيك” بولماعاندا قايتەدى!” دەپ كوتەرىلە سويلەۋ ساكەن سەرىگە جاراسىپ تا تۇراتىن. بىراق ساكەڭ ءبىر مەزگىلدە بايسالدانا قالىپ: ء“وزىن كلاسسيك سانامايتىن جازۋشى جوق قوي. ايتسە دە مەن وسى جولى ماسكەۋدەگى جازۋشى دوستارىما ايتتىم. ماقتاۋدى جەك كورمەيتىن قازاق جازۋشىلارىنىڭ ارا­سىندا, مىسالى, مۇحتار ماعاۋين شىن مانىندەگى كلاسسيك دەدىم” دەگەنى كۇنى بۇگىنگىدەي قۇلاعىمدا. ساكەن سەرىنىڭ ءوزى مويىنداعان قالامگەر, ءسىرا, كلاسسيك بولسا بولار. تاعى دا وسى ساكەن سەرى بىردە جازۋ­شى­لار وداعىندا تاريحي رومان­دار جونىندەگى جيىلىستا ءسوز سويلەپ تۇرىپ, ءبىر ۋاقىتتا سۇق ساۋساعىن العا قاراي شوشايتا: “انە, انا وتىرعان ەكەۋى...” دەگەنى. جۇرت جاپىرلاي مويىن­دارىن ارتقا بۇرىپ, زالدىڭ ورتاسىن­دا جايما­شۋاق قاتار وتىرعان ءابىش كەكىل­باەۆ پەن مۇحتار ماعاۋيندى كوردى. ءسوزىن ءارى قاراي جالعاعان ساكەن سەرى: “... ءابىش پەن مۇحتار بار عوي, مەن بۇل ەكەۋىنىڭ بىلىمىنە تالاس­پايمىن. بىراق مەن كوركەمدىكپەن ۇرامىن عوي” دەپ القىنا توقتادى. جۇرت دۋ ك ۇلىسىپ, دۇركىرەتە قول سوعىپ جىبەردى. ءابىش پەن مۇحتار اعالار ورىندارىنان ك ۇلىمدەي كوتەرىلىپ, الاقان­دارىن جايلاپ سوعىپ قولپاش جاسادى. “اقان سەرىنى” جازعان ادامنىڭ “كوركەم­دىكپەن ۇرامىن” دەپ ەركەلەي ەركىندەگەنىن ەشكىم ەرسى دە كورمەدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ ءۇش بىردەي ارىس ازاماتى­نىڭ ءماز-مەيرام جاراس­قان جادىرا كوڭىلدەرىنىڭ مەرەكەلى ساتىنە كوپپەن بىرگە مەن دە قۋانىپ وتىردىم. ال ەندى مۇحتار ماعاۋينمەن ساكەن سەرى عانا ەمەس, باسقا دا كوپتەن-كوپ كىسى­لەر ءبىلىم تالاستىرا المايتىنى كوپشىلىك مويىنداعان اقيقات. تەگىندە, مۇحاڭنىڭ: “مەنىڭ بىلمەي­تىنىم جەر استىندا” دەيتىنى راس بولار. بۇل كۇندە جالپى ۇلكەن-كىشى قىزىعىپ وقىعان, اسىرەسە جاس ادەبي قاۋىمنىڭ وقۋلىعىنا اينالعان “مەن” اتتى مەمۋارلىق قوس كىتابى­نىڭ ءوزى دە ۇشان-تەڭىز ءبىلىم مەن جازۋشىلىق تاجىريبەنىڭ قويماسى سياقتى. ءوزى قازاق پروزاسىنىڭ اتاسى سانايتىن مۇحتار اۋەزوۆ دانالىعىن باجايلاعان سوزدەرىن وزىنە قاراتا ايتساق, م.ماعاۋيننىڭ باتىس پەن شىعىستى, كونە مەن جاڭانى – ءتورت تاراپتى بىردەي تانىعان تەرەڭ ەرۋديتسيا­سىنا, قازاقشا ايت­قان­دا, ءوزىن اسقارالى بيىككە كوتەرگەن عۇلامالىعىنا دەن قويماۋ مۇمكىن ەمەس. “كەيبىرەۋلەر مەنىڭ مادە­نيەت­تىلىگىمدى جۋاس­تى­عىم ەكەن دەپ وي­لايدى. جوق, مەن جۋاس ەمەسپىن, مادەنيەت­تىمىن” دەپ وتىرا­تىن ماعاۋيندىك ىشكى زور مادەنيەتتىڭ دە نەگىزى وسى بىلىمدارلىقتا جاتىر. “سەن تيمەسەڭ مەن تي­مەن بادىراق كوز” دەيتىن سىڭايداعى تىمىر­سىق تى­نىش­تىقتى قالا­ماي­تىن كۇرەس­كەر ماعاۋين ءپرينتسيپتى تۇرعى­داعى پىكىر­تالاس, پولەمي­كا, ايتىستان جالتار­مايدى, تايساقتا­ماي­دى. ويتكەنى, ول دا ابىز الكەي مار­عۇلانشا, بىلگەن سوڭ ايتپاي تۇرا المايدى. بىراق كىمنىڭ كىم ەكەنىن ەلى ەمەۋرىننەن بىلەدى عوي, حالىق قالت ەتكىزبەي قاپىسىز تانيدى عوي. وسى جوننەن كەلگەندە: “مۇح­تار ماعاۋين دارىندىلاردىڭ اراسىنان العا قادام باسقان ءارى تەگىنە تارتقان تەكشىل جازۋشى, جۇرەگى تۋعان جەرىم دەپ سوعادى. ونىڭ تاماشا تۋىندىلارىنىڭ ەكپىنىن حان ءتاڭىرى شىڭىنان قۇلاپ كەلە جاتقان تاسقىن سۋدىڭ ەكپىنىندەي سەزىنەسىڭ. ارناسى سارقىلمايتىن نە دەگەن عاجاپ دۇنيە!” دەپ جازعان توقساننان اسقان ارداگەر جۋرناليست, ابىز قارت سالامات حايدار ۇلى مۇحاڭا دەگەن بارشا وقىرماندارىنىڭ ءىلتيپاتىن ءبىلدىرىپ تۇرعانداي بولىپ كورىنەدى. وسى بەكزات بولمىستىڭ ءنار مەن قۇنار العان تامىرلارى قايدا دەسەك, كوز الدى­مىزعا اباي رۋحى تۇنىپ تۇرعان شىڭعىستاۋ ءوڭىرى, باقاناس پەن كوپبەيىت كەلەدى. اباي رۋحىنا, الاش مۇراتىنا ادالدىعىنان جازباعان حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ جانە “تۇرىك دۇنيەسىنە قىزمەت” سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مۇحتار ماعاۋين شىعارمالارىنىڭ ماڭگىلىك كۇيى تۋعان حالقىنا قىزمەت ەتپەك, قازاق رۋحانياتىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتپەك. ول دەگەنىڭىز – قالىڭ-قالىڭ 13, سودان كەيىن ءتورت كىتاپپەن ۇستەمە­لەنگەن, جالپى جيىنى 17 توم. ءبارى دە العى بولاشاققا كۇمانسىز وتكەن مايەكتى اسىل قازىنا. يدەولوگيالىق كۇرەسىندە قالعانى جوق. ۇلتىن سۇيەر ۇلكەن جۇرەكپەن ۇدەرە جازىلىپ جاتقان ادامزات تاريحىنىڭ ءىرى تۇلعاسى, قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ءبىر باستاۋ كوزىندەي شىڭعىس حان تۋرالى رومان قولى­مىزعا تيەر قۋانىشتى كوز­ايىم كۇنگە تەز جەتسەك ەكەن دەگەن اق تىلەك­تەن ەلىڭ دە جازباس, جاڭىلماس, ارداقتى اعا. كۇڭفۋدزى عاقليالارىن رەتىنە كەلتىردىڭىز عوي, ەندى ەجەلگى تۇرىك بابالارىمىزدىڭ ورحون ەسكەرتكىشتەرىن بۇگىنگى قازاق ۇلگىسىنە يكەم­دەۋ, قاسيەتتى قۇران كارىمدى قازاقشالاۋ ورايىنداعى ارمان-مۇراتتارىڭىز ورىن­دالۋىنا اللا جار بولعاي. ولاي بولسا, تولعانىستى ماقالامىزدى وزىڭىزگە ارنالعان مىنا ولەڭ شۋماقتارىمەن تۇيىندەيىك. مەن!.. دەگەندە الىس جاتىر قانشاما. مەن!.. دەگەندە جاقىن جاتىر قانشاما. مەن-جۇرەكتىڭ قيامەتىن كەشۋگە – جەتۋ – دوزاق... قانشا جاقىن بولسا دا. مەن!.. بولماسا – بولمايدى ەردىڭ قارىمى, الاۋلاماس “مەن!”-ءسىز جۇرەك جالىنى. مەن!.. بولماسا, ەستىلمەيدى مىڭ جىلدىق قازاعىمنىڭ قوبىزىنىڭ سارىنى. بولار وعلان “مەن!”-مەن عانا قارجاسقان, مەن!-قۇدىرەت قارا نارداي العا اسقان. مەن!. بولماسا جاسالمايدى عاجايىپ, “مەن!”-ءسىز, ءسىرا, سۋىرىلماس الداسپان. قۋ دۇنيەنىڭ الدانىش قىپ تەزەگىن, “مەن!”-ءى جوقتار شىرىتەدى وزەگىن. مەن!.. – تەكتىلىك, مەن!.. – دانالىق, مەن!.. – نامىس, مەن!-مۇحتارلار كوگەرتەدى ءوز ەلىن. ارقاسىنا اۋىرلاردى تەڭدەگەن, قۇم نارىندا شولدەگەندە ولمەگەن, ولمەگەندى بىلاي قويىپ... ەرلەگەن... قايسارلىقتىڭ وزەگىندە مەن!.. دەگەن. “مەن!”-ءسىز, ءسىرا, وركەن جايماس ەل دەگەن. “مەن!”-ءسىز قانى قىزا ما ەكەن ەر دەگەن؟! مەنىڭ مۇحتار اعاتايىم, ماڭگىلىك وزىڭىزگە جاراسادى مەن!.. دەگەن. قورعانبەك امانجول.