سول مالىمدەۋدە مىنانداي مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن ەكەن. «روساۆياكوسموستىڭ» بۇرىنعى باسشىسى يۋري كوپتەۆتىڭ ايتۋىنشا, عارىشقا ۇشىرىلعان 250 زىمىراننىڭ ءاربىر ونىنشىسى قۇلاپ تۇسكەن. ءار سوزىنە مۇقيات قارايتىن حالىق قالاۋلىسى تەرىس دەرەك كەلتىرمەسى انىق.
ال باسقا دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, وسى ۋاقىتقا دەيىن 32 «پروتون» زىمىرانى اپاتقا ۇشىراپتى. گەپتيل وتىنى پايدالانىلاتىن زىمىراندار نەگىزىنەن بايقوڭىر عارىش ايلاعىنان ۇشىرىلاتىندىقتان قازاقستان جەرىنە 2500 توننا گەپتيل توگىلگەن. گەپتيل ادام اعزاسىنا, قورشاعان ورتاعا اسا زياندى. رەسەي عالىمدارىنىڭ ءوزى ونىڭ زياندىق قۋاتى حيميالىق قارۋدان كەم ەمەس ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. ول اۋاعا تەز ارالاسادى, اسىرەسە جەل جاقتان تاراتىلعاندا اسا قاۋىپتى, كوپ اۋماقتىڭ اۋاسىن زالالداۋى مۇمكىن. گەپتيل توپىراققا دا, سۋعا دا, ءتىپتى مەتالل بەتىنە دە سىڭە بەرەدى. بولمايتىن از مولشەرىنىڭ ءوزى اۋا, سۋ, توپىراق ارقىلى ادام اعزاسىنا اسەر ەتەدى. وسىنداي مالىمەتتەرمەن حابارلانعان جۇرتشىلىققا «پروتوننىڭ» ءاربىر اپاتى ەرەكشە اسەر ەتەرى ءسوزسىز. «تاس تۇسكەن جەرىنە اۋىر» دەمەكشى, اسىرەسە قىزىلوردا وبلىسىنىڭ, ونىڭ ىشىندە عارىش ايلاعى ورنالاسقان قارماقشى اۋدانىنىڭ حالقىنا وڭاي سوقپايتىنى بەلگىلى. مەن 2007 جىلى قارماقشى اۋدانىنىڭ «پروتوننىڭ» بولشەكتەرى قۇلاعان اۋىلىندا بولعان ەدىم. سونداعى جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن, ابىرجىگەن ساتتەرى ەسىمنەن كەتپەيدى.
ال 2013 جىلعى «پروتون» اپاتقا ۇشىراعاندا قارماقشى جەرىنە تاعى دا 400 تونناداي گەپتيل توگىلدى. جۇرتتى تىنىشتاندىرۋ ءۇشىن اۋا لاستانبادى, ءبارى جانىپ كەتتى دەگەن مالىمدەمە تاراتىلدى. 1999 جىلى قاراعاندىعا قۇلاعان «پروتون» ءۇشىن رەسەي تاراپىنان 10 ملن دوللار وتەماقى تولەنگەن بولسا, سوڭعى اپات ءۇشىن ەشقانداي تولەماقى تولەنبەدى. راس, رەسەي جاعى تولەماقى تولەۋگە دايىنبىز دەدى. تەك قازاقستاندىق ماماندار ەسەپتەگەن شىعىن مولشەرىن قايتا قاراۋ كەرەك دەگەن ۋاجدەرىن جەتكىزدى. الايدا رەسەي مەملەكەتى ەكونوميكالىق سانكتسيا زارداپتارىمەن كۇرەسىپ, ءوز باسىمەن قايعى بولىپ كەتتى. كەيىننەن ءتىپتى تولەمەيتىندىكتەرى تۋرالى مالىمدەمە جاسادى.
ايتسە دە, بۇل ماسەلەنى اياقسىز قالدىرۋعا بولمايدى. جالپى, بۇعان باسقا قىرىنان كەلگەن دۇرىس سەكىلدى. ەلۋ جىلدان بەرى عارىشقا زىمىراندار كوتەرىلىپ جاتقان ايماق تۇرعىندارى, دالىرەك ايتقاندا قارماقشى اۋدانى حالقىنا تۇراقتى تۇردە وتەماقى بەلگىلەنۋى ءتيىس. قازىر داعدارىس كەزەڭى, قارجىلىق قيىندىقتار بار. دەسە دە بۇل باعىتتا العاشقى قادامدى جاساي بەرگەن ابزال. ول ءۇشىن قارماقشىلىقتارعا بۇعان دەيىن قىزىلوردا وبلىسىندا ارال ەكولوگياسى زارداپتارى ءۇشىن بەرىلىپ كەلگەن تولەماقى مولشەرىن ارالدىقتارمەن, قازالىلىقتارمەن بىردەي ەتىپ كوتەرسە بولعانى. تۇسىندىرە كەتەيىك, قىزىلوردا وبلىسى حالقىنا ارال ەكولوگياسى زارداپتارى ءۇشىن «ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق قاسىرەت سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭعا ساي ارنايى تولەم بەلگىلەنگەن. ول جۇمىسشىلار مەن قىزمەتكەرلەردىڭ ايلىق جالاقى مولشەرىنە قاتىستى تولەنەدى. ارال مەن قازالىدا جالاقىنىڭ 50 پايىز كولەمىندە تولەنسە, قالعان اۋداندار ءۇشىن 30 پايىز بولىپ بەكىتىلگەن. مىنە وسى تولەمدى قارماقشىلىقتار ءۇشىن جوعارىدا اتالعان ەكى اۋدانمەن تەڭەستىرسە ناعىز ءادىل شەشىم بولار ەدى. بۇل جاعدايدا كوپ قارجى كەتە قويماسى انىق. ويتكەنى بۇعان دەيىن ونسىز دا 30 پايىز تولەنۋدە ءارى قارماقشى حالقى كوپ اۋداندار قاتارىندا ەمەس. سول سەبەپتى دە ەكولوگيالىق تولەم ءۇشىن وبلىسقا ءبولىنىپ كەلگەن قارجى كولەمىمەن سالىستىرعاندا ءارى كەتسە 4-5 پايىزداي عانا قوسىمشا قارجى كەتەر. وسى ايىرماشىلىق رەسەيدىڭ بايقوڭىردى جالعا العانى ءۇشىن قازاقستانعا تولەپ وتىرعان قارجىسىنان بولىنسە تىپتەن جاقسى بولار ەدى.
اقىرى ءسوز ەكولوگيالىق تولەم تۋرالى قوزعالعاندىقتان, ۇكىمەت پەن پارلامەنتتىڭ نازارىن مىنا ءبىر وزەكتى ماسەلەگە اۋدارعىم كەلىپ وتىر. سايىپ كەلگەندە بۇل دا الەۋمەتتىك سالاعا قاتىستى.
«سىر – الاشتىڭ اناسى» دەپ ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ اتاعان ايماق مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇدايى قامقورلىعىن سەزىنىپ كەلەدى. پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن قىزىلوردا وبلىسىندا ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن ساۋىقتىرۋعا باعىتتالعان, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋدى كوزدەيتىن اۋقىمدى جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. كەڭەستىك كەزەڭدە ەكونوميكاسى اگرارلىق سالامەن شەكتەلىپ قالعان وڭىردە مۇناي ءوندىرىسى دامي بەرسىن دەپ قاراعاندى وبلىسىنىڭ جەرىن سىر ايماعىنا جالعا بەرۋ مەرزىمىن تاعى دا ۇزارتىپ بەردى. ەلباسىمىز وسىلايشا ءبىر جاعىندا تارتىلعان ارال تەڭىزىنىڭ تۇزدى تابانى, بەر جاعىندا بايقوڭىر عارىش ايلاعى, وعان قوسا ۋران وندىرىلۋىمەن رادياتسيا اسەرى بار ايماق حالقىنا ەرەكشە كوزقاراس تانىتىپ كەلەدى. ەكولوگيالىق اپات ايماعى سانالعان وبلىس تۇرعىندارىنا ەكولوگيالىق جەڭىلدىكتەر قاراستىراتىن – «ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق قاسىرەت سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ جۇمىس ىستەپ تۇرۋى دا سونىڭ ءبىر دالەلى. شىنىندا دا جازدىڭ 50 گرادۋسقا جاقىندايتىن مي قايناتار اپتاپ ىستىعى, 40 گرادۋسقا جۋىقتايتىن قىسقى ايازى, جىلدىڭ التى ايىندا شاڭ بوراتىپ سوعاتىن اڭىزاق جەلى بار سۋپەركونتينەنتالدى كليماتتى ءوڭىر تۇرعىندارىنا بۇل جەڭىلدىكتەر وتە قاجەتتى نارسە جانە اجەپتەۋىر دەمەۋ. بىراق وسى زاڭ تۇرعىندارعا قاتىستى تەڭسىزدىك جاعداي ورناتقان. قالاي دەيسىز عوي؟ زاڭ بويىنشا وبلىستا ەڭبەك ەتىپ جاتقان ادامداردىڭ بارلىعىنىڭ جالاقىسىنا ەكولوگيالىق كوەففيتسيەنت قوسىلادى. ول ارال جانە قازالى اۋداندارىندا 50 پايىز بولسا, قالعان بولىگىندە 30 پايىز. اتالعان ەكى اۋدان ەكولوگيالىق اپات ايماعىنىڭ ورتالىعى سانالعاندىقتان, بۇل جاعىنان ايتار داۋ جوق. ماسەلە باسقادا. اتالعان كوەففيتسيەنتتەر اركىمنىڭ جالاقىسىنىڭ كولەمىنە قاراي قوسىلادى. ال وسى دۇرىس پا؟
ويلاپ قاراڭىزشى, ماسەلەن مەملەكەتتىك ءبىر مەكەمە باسشىسىنىڭ جالاقى ستاۆكاسى 300 مىڭ تەنگە دەلىك. زاڭعا سايكەس ونىڭ ايلىعىنا (30 پايىزدىق ۇستەمەمەن ەسەپتەگەندە) 90 مىڭ تەڭگە قوسىلۋى ءتيىس. ال 90 مىڭ تەڭگە دەگەن تومەن قىزمەتتە جۇرگەندەردىڭ ايلىعى. تىپتەن ودان دا تومەن, 55-60 مىڭ تەڭگە شاماسىندا الىپ جۇرگەندەر جەتەرلىك. ال سولارعا ەكولوگيالىق كوەففيتسيەنت ءارى كەتسە 15-18 مىڭ تەڭگە كولەمىندە عانا قوسىلادى. سوندا جوعارى قىزمەتتە جۇرگەندەر ەكولوگيالىق ايماقتا جۇمىس ىستەپ, ونىڭ زاردابىن سەزىنگەنى ءۇشىن ايلىعىنا قوسىمشا 90 مىڭ تەڭگەدەن اسا اقشا السا, تومەنگى قىزمەتكەرلەردىڭ الاتىنى 20 مىڭعا جەتپەيدى. مۇنى ادىلەتسىزدىك, تەڭسىزدىك دەمەگەندە نە دەيمىز. ءبارى ءبىر وڭىردە, اتاپ ايتقاندا ەكولوگيالىق احۋالى باسقا ايماقتارمەن سالىستىرعاندا تومەن سانالاتىن وبلىستا تۇرىپ, سول جەردىڭ اۋاسىن جۇتىپ, سۋىن ىشەدى. جوعارى قىزمەتتە جۇرگەندەردىڭ قورشاعان ورتانىڭ زياندى اسەرلەرىن ازايتۋعا ونسىز دا ايلىق جالاقىسى جەتىپ ارتىلادى. ولاردىڭ قۇنارلى ازىق-تۇلىك, كوكونىس پەن جەمىستەردى, قاجەتتى دارۋمەندەردى ساتىپ الىپ تۇرۋعا شاماسى مولىنان جەتەدى. دەنساۋلىعىن تۇزەيمىن دەسە اۋرۋحانالار مەن شيپاجايلارعا قولجەتىمدىلىگى قاراپايىم حالىق وكىلدەرىمەن سالىستىرعاندا اناعۇرلىم جوعارى. بۇل نەعىلعان باتپان قۇيرىق دەگەن سۇراق ەرىكسىز تۋىندايدى. وبلىستاعى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارى مەن ولاردىڭ ورىنباسارلارى اراسىندا باسقا وڭىردەن اۋىسىپ كەلىپ, قىزمەت ەتىپ جاتقاندارى از كەزدەسپەيدى. ولار بۇرىن ەكولوگيالىق اپات نە داعدارىس ايماعىندا ءومىر سۇرمەگەن. ال ەندى ولار دا زاڭعا سايكەس ەكولوگيالىق ۇستەمە الا باستايدى. ونىسى ءومىر بويى وسى جەردە تۇرىپ, جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان قاراپايىم ادامدار ايلىعىمەن شامالاس نەمەسە ولاردىڭ جالاقىسىنا قوسىلاتىن ەكولوگيالىق ۇستەمەدەن بىرنەشە ەسە ارتىق.
بۇل جەردە وسىنداي تەڭسىزدىك ورىن الىپ وتىر دەپ ەشكىمدى كىنالاۋدىڭ رەتى جوق, ەشكىمدى جازعىرۋعا بولمايدى دا. ويتكەنى زاڭ سولاي قابىلدانعان, ونى تەك ورىنداۋ كەرەك. بۇل زاڭنىڭ جوباسىن جاساعاندار مەن ونى قابىلداعاندار قايدا قاراعان دەپ تە ايتا المايمىز. ويتكەنى زاڭ العاش قابىلدانعان ۋاقىتتا كوپتەگەن باپتاردان تۇراتىن. بىرقاتار باپتار تابىسى تومەن وتباسىلارىنا ارنايى كومەك كورسەتۋدى مىندەتتەيتىن. زاڭعا سايكەس تۇرعىندارعا جەڭىلدىكپەن 2 توننادان كومىر بەرىلىپ تۇرعانى ەسىمىزدە. ونان بولەك جەڭىلدىك تۇرلەرى دە بولدى. ايتەۋىر اتالمىش زاڭ تالاپتارى العاشقى كەزدە تابىسى تومەن وتباسىلارىنا ءبىراز كومەك كورسەتىپ, تەڭگەرمەشىلىكتى ۇستاپ تۇردى. الايدا كەيىننەن زاڭنىڭ كوپتەگەن بولىكتەرى الىپ تاستالىنىپ, جوعارىداعى نەگىزگى باپ تۇرلەرى قانا قالدى. ال ول وزدەرىڭىز بايقاعانداي, نەگىزىنەن جالاقىسى جوعارى ادامعا جاعىمدى ەكەن.
سوندىقتان سىر ەلى تۇرعىندارىنا وسى زاڭ بويىنشا ەكولوگيالىق تولەم جاساۋدا ادىلەتسىزدىك ورىن الىپ كەلەدى. ەكولوگيالىق كوەففيتسيەنت – بۇل مەرەكەگە بايلانىستى جالاقى كولەمىنە سايكەس قوسىلاتىن سىياقى ەمەس (نەگىزىندە بۇل ماسەلەگە دە باسقاشا كوزقاراس تانىتسا ارتىق بولماس ەدى), ەكولوگيالىق ۇستەمە بولعاننان كەيىن ول بارلىعىنا بىردەي تولەنۋى ءتيىس. ول 50 پايىز قوسىلاتىن اۋدانداردا بەلگىلى ءبىر كولەمدە, 30 پايىزدىق ايماقتا سايكەسىنشە ودان تومەندەۋ بولۋى قاجەت. وعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ زاڭ قاتىپ قالعان دوگما ەمەس, وعان ۋاقىت, زامان تالابىنا قاراي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە بولادى. ەندەشە بۇل زاڭعا دا وزگەرىس ەنگىزەتىن ۋاقىت جەتتى.
ارينە مەن قارجى سالاسىنىڭ مامانى ەمەسپىن. بۇل كەلتىرگەن مىسالدارىم دۇرىس بولماۋى دا مۇمكىن. بىراق ماماندار كىرىسسە بارلىعىنا, ياعني باسشىعا دا, قاتارداعى قىزمەتكەرگە دە بىردەي ادىلەتتى تولەۋدىڭ مەحانيزمىن جاساپ الاتىنىنا سەنىمدىمىن. مۇمكىن, ايماققا بولىنەتىن قارجى كولەمىنىڭ نەمەسە جۇمىس ىستەيتىن ادامدار سانىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى تولەم مولشەرىن دە وزگەرتىپ تۇرۋ كەرەك بولار.
توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنى, وسىنداي كوزگە ۇرىپ تۇرعان ادىلەتسىزدىك پەن تەڭسىزدىكتى قالىپقا كەلتىرەتىن مەزگىل جەتكەن سياقتى.
ىدىرىس تاجى ۇلى,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
قىزىلوردا
