ءار ءوڭىردىڭ ءوزىنىڭ تاريحي مەكەنى, كونە جۇرتى بولعانمەن, بۇل دا اينالىپ كەلگەندە قازاقتىڭ تاريحىنا قاتىستى قۇندىلىقتارعا ۇلاسادى. كەزىندە بابالاردىڭ ءجۇرىپ وتكەن ەرلىك جولى, ۇستانعان سالتى مەن عۇرپى دا ۇلى دالانىڭ بولمىسىندا تۇنىپ تۇر. كۇن وتكەن سايىن ۇلى دالامىزداعى تاريحي نىسانداردىڭ قۇندىلىعى ارتىپ, قۇپياسى اشىلىپ, عاجايىبى تانىلىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى دە عاسىرلار مەن داۋىرلەردىڭ ساباقتاستىعىنا ۇلاسىپ, تۇتاس ءبىر تاريحي الەمدى قۇرايدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاق دالاسىنداعى قۇندى جادىگەرلەردى الەم تانىپ, مويىنداپ ۇلگەردى. 2014 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەلىمىزدەن سەگىز تاريحي-مادەني ەسكەرتكىشتىڭ ەنگىزىلگەنى بەلگىلى. سول ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبىرى – اۋليەاتا جەرىندەگى قۇلان قالاشىعى. تاريحي قۇلان قالاشىعى بۇگىنگى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. كوزگە بىردەن شالىناتىن بيىك توبە عاسىرلار قويناۋىنان سىر تارتىپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. جوتالاردىڭ قاتپارىندا ءالى دە قۇپياسى اشىلا قويماعان تالاي قۇندىلىقتاردىڭ بار ەكەندىگى ءسوزسىز. بۇگىنگى تاڭدا اكادەميك كارل بايپاقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جانە قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ قارجىلاندىرۋىمەن قۇلان قالاشىعى جۇرتىندا قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. قۇلان جۇرتىنداعى قازبا جۇمىستارى نەگىزىنەن 2015 جىلى باستالعان. بۇل كەزىندە وتە ۇلكەن قالا بولعاندىقتان, بۇگىنگى قازبا جۇمىستارىنىڭ دا اۋقىمى كەڭ.
قۇلان قالاشىعىنىڭ ورنىنا بارعانىمىزدا, ارحەولوگتاردىڭ قارقىندى جۇمىسىنىڭ ۇستىنەن تۇستىك. اۋەلى ارحەولوگيالىق جاساق باسشىسى سەرىك اقىلبەك ءبىزدى قۇلان قالا جۇرتىنىڭ تاريحىمەن تانىستىردى. سونىمەن قاتار, قالاشىقتىڭ بۇگىنگى تاڭداعى اشىلعان قۇندىلىعىن دا اڭگىمەلەپ بەردى. ء«بىز قۇلان قالا جۇرتىنىڭ قازبا جۇمىستارىن ونىڭ ورتالىق بولىگىنەن باستادىق. بۇل جەردە بۇگىندە ءۇش قالا قۇرىلىسى انىقتالدى. ونىڭ جوعارعى قاباتى XVII-XVIII عاسىرلارعا جاتاتىن زيرات. جالپى, يسلام دىنىندە ادامدى بيىك جەرگە جەرلەۋ ءداستۇرى بار عوي. سوندىقتان دا بۇل جەردە يسلام ءدىنىن قابىلداعان ادامدار بولعان بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام بار. ال قالاشىقتىڭ ەكىنشى قۇرىلىس قاباتى ءحى-ءحىى عاسىرلارداعى قاراحان داۋىرىنە جاتادى. بۇگىندە سول ءداۋىردىڭ ادامدارىنىڭ تۇرعىن ءۇي ورىندارىنىڭ بولمەلەرى اشىلدى. ال ءۇشىنشى قاباتىن ءبىز حان سارايى دەپ بولجاپ وتىرمىز. بۇل جەردە عيباداتحانا بولعان. بۇل جەر جەكەلەگەن ەكى بولمەدەن تۇرادى. سول ەكى بولمەنىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە ۇزىنشا كەلگەن ءدالىزدى بولمە بار. ال عيباداتحانانىڭ قابىرعالارى اق بوياۋمەن سىرلانعان دا, سىرلانعان قابىرعالارعا ءتۇرلى بەينەلەر سالىنعان. سونداي-اق بۇل جەردە ادامداردىڭ بەينەلەرى مەن جاۋىنگەرلىك كيىم كيگەن, تۇلپارعا ءمىنىپ قولىنا قىلىش ۇستاعان ادامداردىڭ سۋرەتتەرى بار», دەيدى ارحەولوگ سەرىك شايمەردەن ۇلى.
ال سىزبا تۇرىندە قابىرعالارعا سالىنعان تازى يتتەر مەن قۇستاردىڭ سۋرەتتەرى دە ەجەلگى زاماننىڭ سۋرەت ونەرىنەن حابار بەرەدى. ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا, بۇلاردىڭ بارلىعى دا عىلىمي تۇرعىدان زەرتتەلىپ, زەردەلەنگەن دۇنيەلەر ەكەن. ال عيباداتحانانىڭ سولتۇستىك-شىعىس قابىرعاسى مەن وڭتۇستىك-باتىس قابىرعاسى سازدان جاسالعان ويۋ-ورنەكتەرمەن بەزەندىرىلىپتى. ءبىر تاڭقالارلىعى, بۇل ورنەكتەردىڭ ەشقايسىسى دا ءبىر-بىرىنە مۇلدەم ۇقسامايدى. سونداي-اق قابىرعالاردىڭ استىڭعى جانە ۇستىڭگى بولىكتەرىنە جۇزىمدەر مەن جاپىراقتاردىڭ بەينەلەرى سالىنعان. ء«بىزدىڭ بولجاۋىمىزشا, حان بولمەسىندەگى سىپالارعا حان توڭىرەگىندەگى ادامدار باسپالداق ارقىلى كوتەرىلىپ شىعاتىن بولعان. ال بولمەنىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگىندەگى سىپا قالعان بولىكتەردەگى سىپالارعا قاراعاندا تومەندەۋ. ەندىگى بولجام بويىنشا, بۇل جەردە حاننىڭ ۋازىرلەرى وتىراتىن بولعان. جالپى, سىپا دەگەن ەسكى قازاق ۇيلەردەگى ادام وتىراتىن ورىن. سونداي-اق مۇندا بولمەنى جارىقتاندىرۋ ماقساتىندا شام قويۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن ويىقشالار جاسالعان. قازبا بارىسىندا بۇل ماقساتتا پايدالانعان قۇندى جادىگەرلەر دە تابىلدى. ەندى ەكى ايعا جوسپارلانعان جۇمىس بارىسىندا قۇلان قالاشىعىنىڭ ەكىنشى قۇرىلىس قاباتى اشىلۋ ۇستىندە. الداعى ۋاقىتتاردا عىلىمي جاڭالىق بولادى. ماقساتىمىز 2015 جىلى انىقتالعان ورىنداردىڭ جالعاسىن تاۋىپ, قازبا جۇمىستارىن ودان ءارى جۇرگىزۋ بولىپ وتىر. سونداي-اق بۇل جەردى كەلەشەكتە ءوڭىر ءتۋريزمىن دامىتۋ ءۇشىن اشىق اسپان استىنداعى مۇراجايعا اينالدىرۋ ماقساتى دا تۇر. ەگەر بۇل جۇمىستار اياقتالاتىن بولسا, ەجەلگى قۇلان قالاشىعىنا تۋريستەر كەلىپ, تاريحي ورىندارىمىزدى تاماشالايتىن بولادى», دەيدى ارحەولوگ قۋانىش شوقاەۆ.
بۇگىنگى تاڭدا بۇل جەردە ءبىرشاما جۇمىس اتقارىلعانىمەن, قازبا جۇمىستارىنىڭ ناقتى قاي جىلى اياقتالاتىنى بەلگىسىز. سەبەبى كۇن سايىن قالاشىقتان قۇندى جادىگەرلەردىڭ بولىكتەرى تابىلۋدا ەكەن. ماسەلەن, بۇل جەردەن تابىلعان اسۇيلىك تۇرمىستا پايدالانعان ىدىستار, تاندىرلاردىڭ بولىكتەرى, قۇمىرالار, لەگەن تۇرىندە جاسالعان داستارقانداردىڭ بولىكتەرى دە ۇلتتىق تاريحىمىزدى بايىتقان دۇنيەلەر. سونداي-اق قازبا بارىسىندا ونشاقتى ادامنىڭ سۇيەكتەرى تابىلىپ, ولار مۇسىلماندىق جولىمەن قايتا جەرلەنگەن ەكەن. بۇگىنگە دەيىن تابىلعان جادىگەرلەر تولىقتاي زەرتتەۋدەن ءوتىپ, استانا قالاسىنداعى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق مۋزەيىنە تاپسىرىلىپتى. ەندى ارحەولوگتار بۇل جادىگەرلەر الداعى ۋاقىتتاردا جامبىل وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنە جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى «ەجەلگى تاراز» قورىق-مۇراجايىنا قايتارىلۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتىپ وتىر.
جالپى, جازبا تاريحي دەرەكتەردە قۇلان قالاشىعى ءحىىى عاسىردىڭ باس كەزىندەگى ەسكەرتكىش كەشەن ەكەنى ايتىلادى. كونە قالانى ارحەولوگيالىق تۇرعىدان زەرتتەۋ ءحىح عاسىردا ۆ.بارتولدتان باستالعان. سونداي-اق قالاشىق اۋماعىنا العاشقى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىن 1936 جىلى كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاق بولىمشەسى مەن جەتىسۋ ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى جۇرگىزگەن. سول كەزدەگى قازبا جۇمىستارى ناتيجەسىندە VII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا جاتاتىن جازبا دەرەكتەر تابىلعان. بۇگىنگى قازبا جۇمىستارى دا قۇلان قالاشىعىنىڭ ءالى تالاي قۇندىلىعىن اشا تۇسەتىنى ءسوزسىز.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
