ول ەسكى مەملەكەتتىك ماشينانىڭ بىت-شىتىن شىعارىپ, فابريكا, زاۋىت, بانكتەردى مەنشىككە الىپ, ءىرى جەر يەلەرىن تاركىلەپ, تاپتىق جۇيەنى اياۋسىز جويىپ, تاريح ساحناسىندا تۇرپاتى مۇلدە بولەك جاڭا مەملەكەت ورناتتى.
جالپى, قازان توڭكەرىسى تۋرالى ايتىسۋشى ەكى تاراپتىڭ ءبىرىنشىسى ونىڭ تاريحي ءمانىن دارىپتەپ, قۇندىلىقتارىن دەرەكتەر بويىنشا دالەلدەۋگە تىرىسسا, ەكىنشى جاق بۇل وقيعانى «ادامزات بالاسىنىڭ قاسىرەتى» رەتىندە باعالايدى. قالاي بولعان كۇندە دە, 1917 جىلعى قازان توڭكەرىسىنىڭ تاريحتا الەمدىك اۋقىمداعى وقيعا رەتىندە قالا بەرەتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى مۇنداي دەڭگەيدەگى وقيعانى تاريح جادىنان, ادامدار ساناسىنان سىلىپ الىپ تاستاۋ استە مۇمكىن ەمەس.
بۇدان تۋرا 100 جىل بۇرىن جاڭا جىل ساناۋى بويىنشا 1917 جىلدىڭ 7 قاراشاسىندا رەسەيدە وكتيابر رەۆوليۋتسياسى بولدى. قوعام بۇعان دەيىن ەشكىم كورمەگەن, بىراق ەزىلگەن حالىقتىڭ ارمان-قيالى بولعان سوتسياليزمگە اياق باستى. ادامدى ادام ەزۋ نەگىزى وندىرىستەرگە, جەر, ونىڭ قويناۋىنداعى بايلىق, وزەن-سۋ, ورمان بارلىعىنا ۇستەمدىك ورناتقان ەزۋشى تاپتىڭ جەكەمەنشىگىن ەكسپروپرياتسيالاۋ ارقىلى جاڭا قوعام قالىپتاسا باستادى. بارلىق ەلدىڭ قوعامدىق بايلىعى حالىقتىڭ قولىنا كوشتى دەپ, ونىڭ اتىنان مەملەكەت مەنشىگىنە بەرىلدى. ەزىلۋدەن بوساپ, بوستاندىق العان قالىڭ بۇقارا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باسشىلىعىمەن ءتۇرلى قيىندىققا, اشتىق-جالاڭاشتىققا قاراماستان جاڭا قوعام ورناتۋعا قۇلشىنا كىرىستى. سوتسياليستىك ءىرى وندىرىستەر, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاڭا ءتۇرى – كولحوز, سوۆحوزدار دۇنيەگە كەلدى. كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى جيىرما بەس, وتىز جىلدىڭ ىشىندە بۇرىنعى ارتتا قالعاندىقتان ارىلىپ, ءىرى مەملەكەتكە اينالدى. بارلىق تابىستىڭ كىلتى سول سوتسياليزم قۇرىلىمىندا دەپ ءتۇسىندى. جاڭا سوتسياليستىك قوعام ادام ءۇشىن قۇرىلعان دەپ تۇسىنگەن كەڭەس وكىمەتىنىڭ باسشىلارى ءبارىن ادام تۇرمىسىنا قولدانباق بوپ تىرىستى. ماسەلەن, پاتەر الۋ, وقۋ, دارىگەرلىك جاردەم, ساۋىقتىرۋ ورىندارى, ءبارى تەگىن بولدى. ازىق-ت ۇلىك: نان, ەت, ءسۇت, ماي, وتە ارزان, سۋ تەگىنگە اينالدى. بىراق تا ءاربىر وندىرىلگەن زاتپەن, ونى پايدالانۋ اراسىندا الشاقتىق پايدا بولىپ, شىعارىلعان زات شىعىنى مەن ونىڭ پايدالانۋ ايىرماشىلىعى ەسكەرىلمەدى, ەسەلەپ دامۋ كۇيزەلدى. ونىڭ ۇستىنە كەڭەس ەلى دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرگە ونەگە بولسىن دەپ ازيا, افريكا, امەريكا ەلدەرىنە ماتەريالدىق جاردەم كورسەتۋ كادەسى باستالدى. ول جاردەمدى دامىعان كاپيتاليستىك ەلدەر كۇرەسكەرلەرى دە الىپ جاتتى. ەسەپسىز شاشىلۋ كەڭەس ەلىنىڭ تيتىعىنا جەتتى. ناتيجەسىندە كەڭەس ەلى حالىقتارىنىڭ تۇرمىسى جىلدان جىلعا جوندەلە المادى. كەڭەس ەلى جيىرماسىنشى-وتىز ءۇشىنشى جىلدارداعى اشتىققا دا ۇشىرادى. ازامات سوعىسىن ەسەپتەمەگەندە 1941-1945 جىلدارىنداعى ۇلى وتان سوعىسى, وسىنىڭ ءبارى كەڭەس ەلىنە ۇلكەن قيىندىقتار اكەلدى. ال م.س. گورباچەۆ كەزىندە بۇرىنعى جابىق بولىپ كەلگەن ەلدىڭ ەسىكتەرى ايقارا اشىلعان ءتارتىپ ارقىلى كاپيتاليستىك ەلدەرمەن ءبىزدىڭ ەلدىڭ تۇرمىس ايىرماشىلىعىن كورگەن حالىق سوتسياليزمنەن تۇڭىلە باستادى. ولار ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كۇندەلىكتى تاماققا, كيىمگە, تۇرمىستىق زاتقا تاپشىلىق ەكەنىن كوردى. كولحوز جاعدايىن كەيدە رەسەيدەگى بۇرىنعى باسىبايلىق قۇقىعىنا ۇقساتتى. وسىدان كەلىپ ءسوتسياليزمنىڭ بەدەلى قۇلدىراپ ءتۇستى. اقىرىندا كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكالار وداعى ىدىرادى. ءاربىر بۇرىنعى ۇلتتىق رەسپۋبليكالار وزىنشە دامۋ جولىنا ءتۇستى. بىراق سوتسياليستىك جولعا باعىت ۇستاعان قىتاي رەسپۋبليكاسى باتىس ەلدەرىنىڭ دە, كەڭەس ەلىنىڭ دە تاجىريبەسىنەن وزىنە كەرەك قورىتىندى شىعاردى. بۇرىنعى ءالسىز قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى الەمدەگى ەكى ءىرى دامىعان ەلدىڭ بىرىنە اينالدى. جاقىندا وتكەن قىتاي كوممۋنيستەرىنىڭ ءحىح سەزى سوتسياليزم يدەياسىنان باس تارتپايتىنىن جاريالادى. از ۋاقىتتا ەلدەگى كەدەيلىكتىڭ جويىلاتىنىن, 2035 جىلعا قاراي اقش ەكونوميكادا ءبىرىنشى ورىننان ىعىستىرىلاتىنىن مالىمدەدى. باتىستىق ەلدەر سوتسياليزمنەن كوپ تاعىلىم الدى. بۇگىنگى باتىس ەلدەرىندەگى ميللياردەرلەر دە ءوزىن كاپيتاليست دەگەن اتاقتان ارىلماق بولىپ, ودان باس تارتۋدا. الەم وزگەرىستە. بىراق بۇرىنعى كەڭەس ەلى كەزىندە كاپيتاليستىك ەلدەردەن ۇيرەنەتىن نارسەلەر بار ەكەنىن ۇقپادى. ول ەلدەردەگىنىڭ ءبارى زيان دەپ قارادى. ارينە, قيىندىق ءار ەلدە, مەيلى سوتسياليستىك, نە كاپيتاليستىك بولسىن, بار. ماسەلە تۋىنداعان پروبلەمانى دۇرىس شەشۋدە. كەزىندە قىتاي ەلى كەڭەس باسشىلارىنىڭ قاتەسىن بايقاپ, ونى ايقىنداپ باسقا جول ىزدەگەن بولاتىن.
كەڭەس حالقىنىڭ اراسىندا ءسوتسياليزمدى دالباسا, جولدان تايعاندىق دەپ تۇسىنگەندەر دە بولدى. باتىستىق يدەولوگتار ءسوتسياليزمدى ويدان شىعارىلعان قوعام, ناعىز تاريح دالەلدەگەن جول نارىقتىق ەكونوميكالىق قاتىناس دەپ ۋاعىزدادى.
ارينە, نارىق – ول ءار نارسەنىڭ باعاسى بار ەكەنىن انىقتايدى. باعا زاتتىڭ قاسيەتىنەن, وعان سىڭىرىلگەن ەڭبەك پەن سۇرانىستان تۋىندايدى. ول ادام بالاسى باسىنان وتكەن تاريح. ماسەلە سول قاتىناس پايداسى كىمگە تيەدى؟ جەكە ادامعا ما, الدە كوپشىلىك حالىققا ما؟ سوندىقتان ماسەلە وسى ەكى نارسەنىڭ اراسىن اجىراتۋدا. ول ءۇشىن نارىقتى ءبىلۋ قاجەت. كەڭەس ەلى الدىمەن وسىنى اجىراتپاي, تەك نارىققا قارسى بولدى. جوسپارلى دامۋ ءۇشىن دە نارىقتىق قاتىناستى ءبىلۋ قاجەت ەكەنىن ءومىر كورسەتۋدە. نارىق ايقىن كورسەتكىش: دەبەت, كرەديت دەگەن وسى. بانكروت ءوز پايداسىن بىلمەي, قايىرلاعان كەمەگە ۇقساۋ. كەڭەس ەلىندە كەلتىرىلگەن كىرىستەن ء(ونىم) شىعىن ەسەلەپ ارتا بەردى, ەكونوميكالىق بالانس بۇزىلدى.
نارىقتىق قاتىناستى ءبىلۋ بارلىق جۇيەگە قاجەت. قازىرگى قىتاي ەلى ونى ورىندى پايدالانۋدا. ەگەمەن قازاقستاننىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا كوشۋى وسىدان. ەسەپسىز دۇنيە جوق. جاقسىلىققا جەتۋ ءۇشىن دە ەڭبەك پەن ەسەپ كەرەك. ەسەپسىزدىك, دۇنيە شاشۋ ەشكىمدى ماقسات, تابىسقا جەتكىزبەيدى. ءومىر وسىنى مەڭزەيدى.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,
اكادەميك
