– روزا قۋانىشقىزى, ءسىز كەلىپ جاتقان دوڭگەلەك داتانى داۋىستاپ ايتۋعا باتىلىمىز بارمايتىن سياقتى, دەگەنمەن 18 جاسىڭىزدان ساحناعا شىعىپ, 42 جىل بويى قازاق ەستراداسىنىڭ كوشباسشىسى بولىپ كەلە جاتقانىڭىزدى قاراپايىم اريفمەتيكامەن قيسىنداساق, ءومىردىڭ ۇلكەن ءبىر اسۋىنا شىققان ەكەنسىز. تۋعان كۇنىڭىز قۇتتى بولسىن!
– راحمەت! مەنىڭ دە ايعايلاپ ايتقىم كەلمەيدى-اق, جۇرەگىمدە ازداعان تولقۋ بولعانىمەن, ساحنادان اجىراماي, ەلىمنىڭ الدىندا ءجۇرىپ جەتكەن وسى بيىگىمە شۇكىر دەيمىن. كەلگەن جاسىمنىڭ قاسيەتىن سەزىنۋ ءۇشىن ۋاقىت كەرەك بولار. ازىرگە, كوڭىل كۇيىم دە, دەنساۋلىعىم دا, شىعارماشىلىعىم دا بۇرىنعى ىرعاعىنان اينىماعاندىقتان, ايىرماشىلىق كورىپ تۇرعانىم جوق.
– مەرەيتويىڭىزدى اتاپ وتەسىز بە؟
– جالپى, ءبىزدىڭ قازاق, اسىرەسە, قازاق ايەلدەرى مەرەيتويعا اسا ءمان بەرىپ, اتاپ ءوتۋدى ءجون ساناماعان عوي. و باستان تۋعان كۇن تويلاعاندى اسا ۇناتا بەرمەيمىن. جىلدان-جىلعا جاسىڭ ۇزارىپ كەلەدى, اينالاڭ, جاقىندارىڭ, ءوزىڭ امان-ەسەن بولىپ, جاڭا جاسقا جەتكەنىڭ, ارينە, قۋانىش. جىل سايىن ءوز وتباسىڭدا, بالا-شاعاڭمەن, تۋعان-تۋىستارىڭمەن, جاقىن قۇربىلارىڭمەن كىشىگىرىم داستارقان باسىندا جينالۋ ءداستۇرى بىزدە دە بار. بىراق مەيرامحانا ءىشىن تولتىرىپ, مەيمان جيناپ الىپ, ءماجىلىس-جينالىس جاساعانداي ولاردى ۇستەلدىڭ باسىنا قازديتىپ وتىرعىزىپ قويىپ «ال, الپىسقا تولىپ جاتىر ەكەنسىڭ, قۇتتى بولسىن» دەپ تىلەك ايتقىزىپ, دۋىلداعان-شۋىلداعان دۇرمەكتى توي بولمايتىنى انىق. مەن جالپى, تۋعان كۇنىمدى كوبىنەسە ساحنادا وتكىزەمىن. وسى جولى دا ءوزىمنىڭ تۋعان جەرىم سەمەي وڭىرىندەگى جارما اۋىلىنا بارىپ كونتسەرت بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. ويتكەنى ءوزىمنىڭ تۋعان اۋدانىما بارىپ, اۋىلداستارىمنىڭ الدىندا ءان سالماعالى تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى.
– تاسقىن اعامىزدىڭ مەزگىلسىز دۇنيە سالىپ, قارا جامىلىپ قالعان كەزىڭىز بولماسا, شيرەك عاسىرعا قادام باسقان شىعارماشىلىق جولىڭىزدا التىن باسپالداقتىڭ ۇستىمەن ءجۇرىپ كەلە جاتقان سياقتى اسەر قالدىراتىنىڭىز بار. التىننىڭ ۇستىندە ءجۇرىپ تايعاناقتاعان كەزىڭىز بولدى ما؟
– ءبىزدىڭ ونەرىمىزدىڭ ەرەكشەلىگى مەن تابيعاتى سونداي, حالىق تەك ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسىن عانا كورەدى. سول اقىرعى ناتيجە بەلگىلەگەن دەڭگەيمەن ولشەيدى. باسقا انشىلەرمەن سالىستىرعاندا, مەن ءاندى تەك جاندى داۋىسپەن ايتامىن. كونتسەرتتەرىمدى ۇلكەن وركەسترلەردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن وتكىزەمىن. وسى كلاسسيكالىق دەڭگەيدى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ءبىر مىسقال دا تومەندەتكەنىم جوق دەپ ويلايمىن. ارينە, اۋقىمدى سارايدىڭ اتشاپتىرىم ساحناسىندا, توبەڭنەن, تومەننەن جىبەرىلگەن ءتۇتىننىڭ ىشىندە, سامالاداي بولىپ جارقىراعان قىزىلدى-جاسىلدى جارىقتىڭ استىندا جادىراپ, جايناعان ءجۇزىڭدى عانا كورەتىن كورەرمەنگە وسى كەرەمەتتى سەزىندىرۋدىڭ ار جاعىندا قانشاما جانكەشتى ەڭبەك, ىزدەنىس جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. ال كورەرمەن وسى ەڭبەكتىڭ ءبارىن «التىن» دەپ باعالاسا, وندا ىزدەنىسىمىز بەن ءىس-ارەكەتىمىزدىڭ دالاعا كەتپەگەنى. 42 جىل بويى ءان سالىپ كەلە جاتىرمىن, وسىنشا جىل داۋىستى ساقتاپ قالۋدىڭ ءوزى ەڭبەك.
– ىلگەرىرەكتە رەسپۋبليكا سارايىندا جىل سايىن وتكىزەتىن كونتسەرتىڭىزگە 25 جىل بويى ۇزدىكسىز كەلىپ, گۇل سىيلايتىن كورەرمەنىڭىز تۋرالى ماقالا وقىعان ەدىك. مۇنداي تابىنۋشىلارىڭىزدىڭ قاتارى سيرەگەن جوق پا؟
– مەنىڭ شىعارماشىلىعىما ءمان بەرىپ قارايتىن تۇراقتى كورەرمەنىمنىڭ قالىپتاسقانىن بۇرىننان بىلەمىن. ونەرىمدى جاقسى كورەتىن كورەرمەنىمە العىستان باسقا ايتارىم جوق. كەيدە كەزدەسكەندە «وتكەن جولعى كونتسەرتىڭىزدە انا ءبىر ءانىڭىزدى نەگە ايتپاي كەتتىڭىز؟» دەپ سۇراپ, تاڭعالدىرىپ جاتاتىن كورەرمەن بار. ماعان ۇنەمى گۇل سىيلاپ, ءۇنسىز كەتەتىن ول ادام دا مەنىڭ كاسىبي دەڭگەيىمدى باعالايتىن سونداي كورەرمەنىمنىڭ ءبىرى بولار. كەيبىر كورەرمەنىم جيىرما جىل بۇرىن بىرگە تۇسكەن سۋرەتىمىزدى اكەپ كورسەتىپ جاتادى. بىردە تەلەۆيزيالىق باعدارلامالاردىڭ بىرىنە ارقالىق الدە قوستاناي قالاسىنان بەيتانىس ايەل ادام كەلىپ قاتىستى. سول كىسى: ء«سىز ماعان 1976 جىلى وتكرىتكا جازىپ بەرگەنسىز» دەپ, مەنىڭ قولىممەن جازىلعان كەڭەستىك وتكرىتكانى اكەپ كورسەتتى. ءيا, العاش سەمەيدەن الماتىعا 1976 جىلى كەلگەندە, مەن انامنىڭ سارا دەگەن ءسىڭلىسىنىڭ ۇيىندە تۇرعانمىن. سويتسەم, ءوزىمنىڭ بىرەۋدىڭ ۇيىندە تۇراتىنىمدا شارۋام جوق, جاپ-جاس بولىپ كەڭشىلىگىمدى قاراي كورىڭىز, «ەگەر الماتىعا كەلسەڭىز, مەنى وسى ادرەس بويىنشا تابا الاسىز» دەپ سارا تاتەمنىڭ مەكەنجايىن جازىپ قويىپپىن. بۇل كىسى دە ءالى كۇنگە دەيىن مەنىڭ تۇراقتى تىڭدارمانىم ەكەن. ءار كونتسەرتىڭدى بەرگەن سايىن جاڭالىقپەن شىققانعا نە جەتسىن! ءار كونتسەرتىم سايىن حالىقپەن سىرلاسامىن. مۇڭىمدى, سىرىمدى, قۋانىشىمدى انمەن جەتكىزگىم كەلەدى, سول نيەتىمدى كورەرمەنىم تۇسىنسە ەكەن دەپ تىلەيمىن.
– كەزىندە كومپوزيتورلاردىڭ كوپشىلىگى سىزگە عانا ارناپ ءان جازۋعا تىرىستى, ول اندەر تۇمانباي مولداعاليەۆ, يسرايىل ساپارباي, يبراگيم يسا سىندى تاماشا اقىنداردىڭ جازعان ولەڭىمەن ادەمى ۇيلەسىم تاۋىپ, جۇرەكتەرگە جەتتى. قازىرگى رەپەرتۋارىڭىزداعى اندەرگە ايتىلاتىن سىن بار, ءوزىڭىز قالاي باعالايسىز؟
– مۋزىكالىق دەڭگەيى جاعىنان كەيىنگى جىلداردا ايتىپ جۇرگەن اندەرىمدى ءوزىم جوعارى باعالايمىن. رەپەرتۋارىمدى سوڭعى جىلدارى تولىقتىرعان اندەرىمنىڭ كەز كەلگەنىمەن حالىقارالىق بايقاۋلارعا قىمسىنباستان قاتىسۋعا بولادى. جاقىندا عانا بەلارۋس ەلىندە وتەتىن حالىقارالىق «سلاۆيان بازارى» كونكۋرسىنا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىسىپ قايتتىم. قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ زامان ىرعاعىنا قاراي جاڭا اۋەن, زاماناۋي ساز تابۋعا تىرىسقان تالپىنىستارى جاقسى. العاش ورىنداپ شىققان ء«اليادان» باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن سايىسقا تۇسەتىن اندەردى ورىنداۋدى حوش كورەمىن. راس, سەيدوللا بايتەرەكوۆ اندەرىن تەك ماعان ارناپ جازدى. سەيدوللانىڭ سول اندەرىن حالىقتىڭ ءالى كۇنگە دەيىن جاقسى كورۋ سەبەبى, سەيدوللا – ليريك كومپوزيتور. بايسالدى, ىشىندە سىرى بار اندەر سول كەزەڭنىڭ سۇرانىسىنا ساي بولدى. ال قازىرگى جاستار سەيدوللانى مەن ارقىلى تانيدى. بىراق بايتەرەكوۆ جازعان ءيىرىمى مول, جىبەكتەي نازىك, سىرلى اندەردى ورىنداعانىمەن, ىشىندەگى ويدى, ءاندى جىمداستىرىپ ۇستاپ تۇرعان ۋىزىن جەتكىزە الماي جاتادى. ءار كومپوزيتوردىڭ ءوز ءستيلى بار, ءار ۋاقىت تولقىنىنىڭ ءوز ىرعاعى بار, كومپوزيتور ناق وسى ۋاقىت پەن تىڭداۋشى كەرەك ەتكەن اۋەندى ۇسىنادى. ەگەر تەك سەيدوللانىڭ عانا اندەرىن ورىنداي بەرسەم, ءبىر قالىپقا تۇسكەن شابلون ءانشى بولار ەدىم, وندا تىڭداۋشىمدى دا تەز جالىقتىرار ەدىم. قازىرگى ورىندايتىن اندەرىمدى ءارتۇرلى كومپوزيتورلار جازادى. سونىڭ ىشىندە مەنىڭ ۇلدارىمنىڭ دا اندەرى بار. بۇل – جاڭا زامان مۋزىكاسى. ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە نە كوپ, ءان كوپ, ءانشى كوپ. ولاردىڭ ورىنداپ جۇرگەن اندەرىن «حيت» دەيدى. قازىر تەلەديداردى اشىپ قالساڭىز, «توي دۋمان», «توي باستار», «تويعا شاشۋ» اتتى تەك توي اتاۋىمەن بايلانىستى باعدارلامالار شىعادى. راحات, ءومىرىمىزدىڭ ءبارى توي. وسى اندەردىڭ قاتارىندا وزىڭشە ەرەكشە ءبىر انىڭمەن شىقساڭ, سەكىرىپ جاتقانداردىڭ جانىندا سەن «نەفورمات» بولىپ قالاسىڭ.
– بۇرىن جۇرت ۇلىڭىز ءالي وقاپوۆقا «روزا رىمباەۆانىڭ بالاسى» دەپ قاراسا, قازىر ءسىزدىڭ وزىڭىزگە ء«اليدىڭ ماماسى» دەپ قارايتىن كوزقاراس ورنىعىپ كەلەدى. بالاسى وزىنە جەتە تۋعان بارلىق اتا-انانىڭ باسىندا بولاتىن بۋىن الماسۋ تانىمالدىلىعى ءسىزدى دە قۋانتاتىن بولار؟
– ارينە, قۋانتادى. بالامنىڭ تىڭدارمانىنىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ءوز كورەرمەنىنىڭ تالعامىن قاناعاتتاندىراتىن اندەردى كاسىبي ورىنداۋشىلىقپەن ۇسىناتىنى سۇيسىندىرەدى مەنى. بالامدى جاقسى كورگەن ادامدى مەن دە جاقسى كورەمىن. ءاليدىڭ ءوز ءستيلى بار, مەنىڭ قالىپتاسقان ءوز سوقپاعىم بار. ەكەۋمىز ەكى ءتۇرلى قوعامدىق ورتانىڭ تاربيەسىمەن وسكەن جولى باسقا انشىلەر بولساق تا, بىزگە ورتاق مۋزىكا تانىمالدىلىعىمىزدى ساباقتاستىرىپ جاتىر. ءاليدىڭ تىڭدارمانى, نەگىزىنەن, جاستار. مەنى ء«اليدىڭ ماماسى» دەپ قۇرمەتتەيدى. ال مەنىڭ ءانىم – مەنىڭ قۇربى-قۇرداستارىمنىڭ ءانى. سوندىقتان ءوز جاسىما سايكەس, ءوزىمنىڭ كوزقاراسىما سايكەس اندەردى ورىندايمىن.
– ونسىز دا جەڭىل جانرداعى ەسترادامىزداعى ءبىر-بىرىنەن اۋمايتىن داڭعازا اندەر ەشقاشان سۇرىپتالۋى اياقتالمايتىن, ەلەكتەن ءوتىپ بولماعان كۇيى ەرتەڭگە جالعاسا بەرەتىن جانى ءسىرى مۋزىكا ەكەنىن كورسەتىپ كەلەدى. ءسىز كەيدە كۇيىنىپ, اششى سىن دا ايتىپ جىبەرەسىز. قالاي قابىلدايدى؟
– قازىر جەڭىل جولمەن جۇلدىز بولىپ جاتقان جاستار كوپ. «اسىرە قىزىل تەز وڭار» دەپ جارق ەتىپ جانىپ, كەيىن ءىزىم-عايىم جوق بولىپ كەتكەن جاستار دا بار. ونى ۋاقىت شەشەدى. قازىرگى ەسترادا ورىنداۋشىلارىنىڭ ءبارى ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماس. «ارالارىڭنان «اھ» دەگىزىپ شىققان ءانشىنى كورىپ تۇرعانىم جوق» دەپ ايتاتىنىم راس. قازىر «فورمات» دەگەن پايدا بولعان. ول تازا تويعا نەگىزدەلگەن فورمات. بارلىق ءانشى ءبىر فورماتپەن, بىردەي دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ جاتىر. وزدەرىنىڭ ءتۇرى دە, ءبيى دە, ءانى دە ۇقسايدى. بىرىنەن ءبىرىن اجىراتا المايسىڭ. ءوزىنىڭ ەرەكشە مۋزىكاسىمەن, وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن كەلىپ جاتقان جاستار از, ءتىپتى جوقتىڭ قاسى. وسىنىڭ ءبارىن شىعارىپ, تاراتىپ, قالىپتاستىرىپ, ۇلگى ەتىپ وتىرعان تەلەۆيزيا. ەگەر مەن مۋزىكا رەداكتورى بولسام, وسى «بولشايا سەرايا ماسسانىڭ» تەڭ جارتىسىن جاريا ەتىپ, شىعارماس ەدىم.
– ءسىزدىڭ حالقىڭىزدان قۇرمەت تابۋىڭىزدىڭ سىرى كاسىبيلىگىڭىزدەن وزگە نەدە دەپ ويلايسىز؟
– مىنەزىمدە شىعار. ۇلكەندى سىيلايمىن, جاستارعا اقىلىمدى ايتامىن. اتىن اتاماي-اق قويايىن, اينالامدا جۇرگەن كەيبىر جانداردىڭ جاعىمپازدىعىن كورگەندە, كىرەرگە تەسىك تاپپاي قالامىن. ول باكەمەن دە, جاكەمەن دە, ساكەمەن دە, اينالىپ كەلگەندە, بارىمەن دە جاقسى بولعىسى كەلەدى. ول اقىلدىمەن دە ارالاسادى, ول الاياق, ايلاكەردىڭ دە كوڭىلىن تابادى. ەگەر وسى قۇرمەتتىڭ ءبارىن شىن كوڭىلدەن جاساي الساڭ, دوس بولۋعا, باۋىر بولۋعا بولاتىن شىعار. بىراق كۇن ءۇشىن, قىزمەت ءۇشىن, جاعداي ءۇشىن جاقسى كورىنەمىن دەۋ توڭىرەگىڭە تەك جيىركەنىش تۋعىزادى. مەن مۇنداي ادام ەمەسپىن. ۇناماسا, «ۇنامايدى» دەپ اشىق ايتامىن, كوڭىلىمە جاققاندى كوتەرمەلەپ, قولدايمىن, ۇناتپايتىن اداممەن مۇلدە ارالاسپايمىن. ويتكەنى ادامداردىڭ بارىنە ءبىر مەزگىلدە بىردەي جاقسى كورىنەمىن دەۋ – اقىماقتىق. بۇل ماسەلەدە ءوزىمنىڭ قالىپتاسقان ومىرلىك ۇستانىمىم بار. كورەرمەن دە كىمنىڭ كىم ەكەنىن اجىراتادى عوي. ساحناعا شىققاندا, رەنتگەن اپپاراتىنىڭ الدىندا تۇرعانداي بولامىز. كورەرمەن سەنىڭ باسىڭنان باقايشاعىڭا دەيىن ءبىر كوز سالىپ وتكەندە-اق, مۇڭىڭدى, كوڭىل كۇيىڭدى, ىشكى جان تولقىنىسىڭدى سەزىپ قويادى. ونەر ادامى – ەرەكشە ينديۆيد. ونىڭ بويىنداعى تالانتتى, ونەردى ەشكىم ءمور باسىلعان قاعازبەن, بۇيرىقپەن جوق قىلىپ جىبەرە المايدى. وزىنە ءوزى سەنگەن, ءوزىنىڭ تالانتىنىڭ ولشەمىن بىلەتىن ادام ەشكىمنەن قورىقپايدى, ەشكىمنىڭ الدىندا بۇقپانتايلامايدى جانە وعان ەشكىمنىڭ ءسوزى دە, بۇيرىعى دا جۇرمەيدى. بۇل ءتىپتى تالانتقا دا بايلانىستى ەمەس شىعار. ءبارىن تۇپتەپ كەلگەندە ادامنىڭ تاربيەسى, سول ۇيادا سىڭىرگەن مىنەزى, ءومىر مەكتەبىنەن العان ۇستانىمى شەشەدى. ال جاعىمپازداردىڭ ءبارى وزىنە ءوزى سەنبەيتىن كەمباعال جاندار.
– ونەردىڭ ۇزاق جولىمەن ءجۇرىپ كەلەسىز. ىقىلاسپەن, جىلىلىقپەن كىمدەردى ەسكە الاسىز؟
– كەيىنگى جاستار بىلمەگەنىمەن, قازاق ونەرى مەن رۋحانياتى ءۇشىن كوپ ەڭبەك سىڭىرگەن جەكسەنبەك ەركىنبەك ۇلى ەركىنبەكوۆ دەگەن عاجايىپ مادەنيەت ءمينيسترى بولعانىن اعا بۋىننىڭ ءبارى بىلەدى. مەنى سەمەيدەن الماتىعا شاقىرعان سول كىسى بولاتىن. ساحناعا شىعۋىما قولداۋ ءبىلدىرىپ, «گۇلدەر» انسامبلىنە جۇمىسقا ورنالاسۋىما مۇمكىندىك بەرگەن دە وسىنداي جايساڭ جاندار. مەنىڭ العاشقى قادامىمدى قولداپ, قامقور پەيىلدەرىن اياماعان تۇلعالاردىڭ ىشىنەن دىنمۇحامەد قوناەۆتى, ەرمەك سەركەباەۆتى, بيبىگۇل تولەگەنوۆانى ايرىقشا اتايمىن. «اتاقتى بولايىن-اۋ» دەگەن وي ميىما مۇلدەم ماڭايلاماعان, ونداي نارسەنىڭ بولاتىنىن دا بىلمەيتىن جاس كۇنىمنەن تەك مۋزىكامەن عانا الاڭسىز اينالىسۋىم ءۇشىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى قامقورلىق جاسالدى. مۇنداي مۇمكىندىكتى مەن دە اياق استى ەتكەم جوق, قولىمنان كەلگەنشە سەنىم بىلدىرگەن جاقسىلاردى جەرگە قاراتپادىم – بۇكىلوداقتىق, حالىقارالىق جەتى بىردەي كونكۋرستىڭ لاۋرەاتى بولدىم. ءان سالۋعا قۇقىق بەرگەن, حالىقتىڭ ىقىلاسىن الۋعا مۇمكىندىك بەرگەن, ومىرلىك باقىت سىيلاعان ساحنانى ءالى كۇنگە سۇيەمىن. ءومىرىمدى انگە ارنادىم, تىڭدارمانىمنىڭ مۋزىكالىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ءۇشىن ءالى دە بولسا بەرەرىم كوپ دەپ ويلايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
