سونىمەن قاتار ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالدارىندا سەناتورلار قىتايداعى قانداس باۋىرلاردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە ءوز الاڭداۋشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, سۋدان كەلەر قاۋىپ-قاتەر مەن وعان دەگەن تاپشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن ءسوز ەتتى. ال سەناتور ءالي بەكتاەۆ بولسا مەملەكەتىمىزدىڭ مۇمكىندىگى جەتە تۇرا الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرى جالاقىسىنىڭ ازدىعىنا كوڭىل اۋدارۋ قاجەتتىگىن ايتتى.
كۇن تارتىبىنە ساي سەنات دەپۋتاتتارى الدىمەن قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگى اراسىنداعى ۇستاپ بەرۋ تۋرالى كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالادى.
باس پروكۋروردىڭ ورىنباسارى اندرەي لۋكين تانىستىرعان بۇل كەلىسىم ءاربىر ۋاعدالاسۋشى مەملەكەتتىڭ ءوزىنىڭ اۋماعىندا جۇرگەن, ۇستاپ بەرۋگە اكەلەتىن قىلمىستار ءۇشىن كۇدىك كەلتىرىلەتىن, ايىپتالاتىن نەمەسە سوتتالعان كەز كەلگەن ادامدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ نەمەسە سوت ۇكىمىن ورىنداۋ ماقساتتارىندا ۇستاپ بەرۋىنە باعىتتالعان. سول سەبەپتەن دە كەلىسىمدە ادامدى ۇستاپ بەرۋدىڭ جانە ودان باس تارتۋدىڭ نەگىزدەرى كوزدەلگەن.
سونىمەن قاتار جيىن بارىسىندا قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى كورولدىگى اراسىنداعى سوتتالعان ادامداردى بەرۋ تۋرالى كەلىسىم راتيفيكاتسيالاندى. قۇجات سوتتالعان ادامداردىڭ ازاماتتىعى جاعىنان تيەسىلى قوعامعا قايتا ارالاسۋىنا جاردەم كورسەتۋگە, الەۋمەتتىك وڭالتۋعا, سوتتالعان ادام ازاماتى بولىپ تابىلاتىن مەملەكەتتە جازانى وتەۋدى جالعاستىرۋ ماقساتىندا بارىنشا ىنتىماقتاسۋدى جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالعان.
كەلىسىمنىڭ ەرەجەلەرىنە سايكەس, تاراپتاردىڭ ارقايسىسى ەكىنشى تاراپقا ونىڭ اۋماعىندا ەكىنشى تاراپتىڭ كەز كەلگەن ازاماتىنا قاتىستى شىعارىلعان, باس بوستاندىعىنان ايىرۋ تۇرىندەگى جازانى كوزدەيتىن, سوتتىڭ زاڭدى كۇشىنە ەنگەن ۇكىمدەرى تۋرالى دەرەۋ حابارلاۋعا مىندەتتەنەدى.
سەناتورلار تالقىلاعان ءۇشىنشى ماسەلە − ۇستاپ بەرۋ تۋرالى كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ. كونۆەنتسياعا 1933 جىلعى 26 جەلتوقساندا مونتەۆيدەو قالاسىندا (ۋرۋگۆاي رەسپۋبليكاسى) قول قويىلعان. كونۆەنتسيا ايىپتالۋشىلاردى نەمەسە سوتتالعان ادامداردى الەۋمەتتىك وڭالتۋعا جاردەمدەسۋ ماقساتىندا ولاردى ۇستاپ بەرۋ سالاسىندا ىنتىماقتاستىق ورناتۋدى, سونداي-اق سوتتالعان ادامدار ءۇشىن جازاسىن ءوز ەلىندە وتەۋ مۇمكىندىگىن جاساۋدى كوزدەيدى.
زاڭ جوباسى جونىندە بايانداما جاساعان باس پروكۋرور ورىنباسارىنىڭ تۇسىندىرۋىنشە بۇل كونۆەنتسيانىڭ ەرەجەسىنە سايكەس, وعان قاتىسۋشى مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ اۋماعىندا جۇرگەن ايىپتالۋشىلاردى نەمەسە سوتتالعان ادامداردى قىلمىسى ءۇشىن قىلمىستىق قۋدالاۋدى جانە سوت ۇكىمىن ورىنداۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بەرۋگە مىندەتتەنەدى.
ايتا كەتەيىك, كونۆەنتسيانى راتيفيكاتسيالاۋ كەزىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 11-بابىنا سايكەس كونۆەنتسيانىڭ 2-بابى بويىنشا وزدەرىنىڭ ازاماتتارىن ۇستاپ بەرمەۋى تۋرالى, سونداي-اق 15-بابى بويىنشا ىزدەستىرىلىپ جاتقان ادامنىڭ م ۇلىكتەرىن تاركىلەۋ جانە بەرۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭناماسىنا سايكەس جۇزەگە اسىرىلاتىنى جونىندە مالىمدەمە جاساۋ ۇسىنىلادى.
سونداي-اق پالاتا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى زامير ساعىنوۆتىڭ تانىستىرۋىمەن «قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ازيا دامۋ بانكى اراسىنداعى № 2967-KاZ قارىز تۋرالى كەلىسىمگە (جاي وپەراتسيالار) (واوەى 2 ءدالىز ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى [ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ۋچاسكەلەر] – 2-جوبا) تۇزەتۋلەرگە قاتىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن ازيا دامۋ بانكى اراسىنداعى كەلىسىم-حاتتى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى» زاڭدى قابىلدادى. قۇجاتتىڭ نەگىزگى ماقساتى واوەى 2 ءدالىز ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسىنىڭ 1-قوسىمشاسىمەن ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ۇزىندىعى 73 شاقىرىم «جەتىباي-جاڭاوزەن» جولىن رەكونسترۋكتسيالاۋدى قارجىلاندىرۋ بولىپ تابىلادى.
«جوبا قازاقستان مەن ازيا دامۋ بانكى اراسىنداعى قارىز تۋرالى كەلىسىم اياسىندا «شەتپە-اقتاۋ» جوباسى بويىنشا ۇنەمدەلگەن قاراجات ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. سونىمەن قاتار, كەلىسىم-حاتتى راتيفيكاتسيالاۋ قازاقستان اۆتوموبيل جولدارىن دامىتۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ بويىنشا شىعىنداردى ءتيىمدى باسقارۋعا باعىتتالعان. وسى جوبانىڭ ىسكە اسۋى قازاقستاندا كولىك دالىزدەرىن دامىتۋعا نەگىزدەلگەن جانە كولىككە جاردەمدەسۋ سالاسىنداعى شارالاردى جاقسارتۋعا باعدارلانعان كولىك ساياساتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى», دەدى ز.ساعىنوۆ.
قانداستار كۇيىنە الاڭبىز
كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر قارالىپ بولعان سوڭ, سەنات دەپۋتاتتارى ادەتتەگىدەي ءوز قۇزىرەتتەرى شەڭبەرىندە ۇكىمەت باسشىسىنىڭ اتىنا ساۋالدارىن جولدادى. سەناتور نۇرلان قىلىشباەۆ قىتايداعى قانداس باۋىرلاردىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيىنە الاڭداۋشىلىعىن ءبىلدىردى.
«قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجان-ۇيعىر اۆتونومدى ايماعىندا تۇراتىن قازاق ۇلتى وكىلدەرىنىڭ زاڭدى قۇقىقتارى قىسىم كورىپ جاتقانى تۋرالى شىلدە ايىنداعى دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ قۇرىلتايىندا كوتەرىلگەن بولاتىن. سودان بەرى اقپاراتتىق كەڭىستىك پەن الەۋمەتتىك جەلىلەردە شىڭجاندا قونىس تەپكەن ءبىر جارىم ميلليوننان استام قانداستارىمىزدىڭ زاڭدى قۇقىقتارىنىڭ شەكتەلۋى جونىندەگى اڭگىمە كەڭىنەن تارالىپ كەلەدى. بۇل اقپارات قانشالىقتى شىندىققا جاناسادى جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى ماسەلەنى زەردەلەپ ساراپتاۋ ءۇشىن قانداي جۇمىستار اتقاردى, ديپلوماتيالىق جولدار ارقىلى قىتاي تاراپىمەن كەلىسسوزدەر نە بولماسا كونسۋلتاتسيالار جۇرگىزىلدى مە؟», دەدى ن.قىلىشباەۆ.
ال ءوز كەزەگىندە ءسوز العان دەپۋتات ەرىك سۇلتانوۆ سولتۇستىك قازاقستان جانە قوستاناي وبلىستارىندا توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتا قۇرۋ ءۇشىن قاراجات ءبولۋ قاجەتتىلىگىن كوتەردى.
«وتكەن عاسىردىڭ 60-80-جىلدارىندا سالىنعان سۋ تارتقىشتاردىڭ جالپى ۇزىندىعى 2 920 شاقىرىمدى قۇرايدى, بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ 965 شاقىرىمىنىڭ پايدالانۋ نورماتيۆتىك مەرزىمى بار, قالعان 67%-ى نەمەسە 1955 شاقىرىمى ءوزىنىڭ نورماتيۆتىك مەرزىمىن 2 ەسە وتكەرگەن جانە تولىعىمەن توزعان. 2012 جىلدان باستاپ 4 توپتىق قۇبىرلار بويىنشا 8 022 اپات ورىن العان. ماگيسترالدى قۇبىرلاردىڭ قاتتى توزۋىنا بايلانىستى تاسىمالداۋ كەزىندە سۋدى جوعالتۋدىڭ جالپى كولەمى 65%-دى قۇرايدى. بۇل جاعداي سۋدى وندىرۋشىلەر مەن تۇتىنۋشىلار شىعىندارىنىڭ ۇلعايۋىنا اكەلىپ سوعۋدا جانە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ تۇششى سۋ سىندى قۇندى جانە جاڭارتىلمايتىن تابيعي رەسۋرسىن ساقتاۋ ستراتەگياسىنا قايشى كەلەدى. اتالعان ماسەلەنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعىن ەسكەرىپ, سولتۇستىك قازاقستان مەن قوستاناي وبلىستارىنىڭ توپتىق سۋ قۇبىرلارىن رەكونسترۋكتسيالاۋ ءۇشىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ «قازسۋشار» شجق رمك-نا قارجى ءبولۋ ماسەلەسىنىڭ وڭ شەشىلۋىنە ىقپال ەتۋىڭىزدى سۇرايمىز», دەدى ە.سۇلتانوۆ پرەمەر-مينيستر ب.ساعىنتاەۆتىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا.
جاڭا ماماندىق جارعا جىقپايدى
ارىپتەسىنىڭ بۇل ويىن قۇپتاي تۇسكەن سەناتور دارحان كالەتاەۆ بولسا, گيدروتەحنيكالىق قاداعالاۋعا قاتىستى جانە ءزىلزالادان قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىنداعى پروبلەمالاردى شۇعىل شەشۋمەن قاتار, ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىندا جاڭا ماماندىق يەلەرىن دايارلاۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
«بۇگىندە ەلىمىزدە سۋ گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستارىنا (گتق) باقىلاۋ جۇمىستارىن ەشكىم جۇرگىزبەيتىنى انىقتالدى. قازاقستاندا قولدا بار 1 665 گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستىڭ 392-ءى شۇعىل جوندەۋدى قاجەت ەتەدى. وسى كۇنى شاعىن گتق-لار ۇلكەن پروبلەماعا اينالىپ وتىر. ويتكەنى, ولاردىڭ جارتىسى قاراۋسىز قالعان, يەلەرى جوق نەمەسە پايدالانۋ قىزمەتى كورسەتىلمەيدى. سول سياقتى قازاقستاندا جەر سىلكىنىسىنە ءتوزىمدى قۇرىلىس سالاسىندا قازقسعزي جانە سەيسمولوگيا ينستيتۋتى سياقتى قۇرىلىمدار جۇمىس ىستەيدى. بۇل ينستيتۋتتار ءوز قىزمەتىن جەكەلەنىپ جانە قالدىق قاعيداتى بويىنشا تولىق ەمەس كولەمدە قارجىلاندىرىپ جۇزەگە اسىرادى. قازىرگى ۋاقىتتا, «قازقسعزي» اق-تىڭ ينجەنەرلىك-سەيسمومەتريالىق قىزمەتىنىڭ 12 ستانساسىنىڭ 8 انالوگتى اسپاپتارى ەسكىرگەن. جالپى, سەيسمولوگيالىق باقىلاۋلار سالاسىندا 63 سەيسميكالىق ستانسالاردان 57-ءسى جۇمىس ىستەيدى. وسىنداي سەبەپتەردەن جەر سىلكىنىسى تۋرالى دەرەكتەر ۋاقتىلى وڭدەلمەي جانە ول تۋرالى توتەنشە جاعدايلاردى باسقارۋ ورگاندارىنا شۇعىل اقپاراتتار كەشىكتىرىلىپ جەتكىزىلەدى.
ماسەلەن, جەر سىلكىنىسى كەزىندە توتەنشە جاعدايلار ورگاندارى شەتەلدىك دەرەك كوزدەردىڭ مالىمەتتەرىن پايدالانادى. ويتكەنى ولار 7 مينۋت ىشىندە جەدەل جانە شىنايى اقپاراتتى بەرەدى, ال ءبىزدىڭ ستانسالار بۇل اقپاراتتى 15 مينۋتتان كەيىن الادى. وسىعان بايلانىستى, مۇنداي ينستيتۋتتاردى جاڭعىرتۋ ءۇشىن ولاردى قازىرگى زامانعى اپپاراتۋرامەن باعدارلامالىق قامتاماسىز ەتۋ جانە بايلانىس قۇرالدارىمەن تولىق قايتا جابدىقتاۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ كەرەك. سونىمەن قاتار سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىك جانە گەولوگيالىق سالانى بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ-دە «سەيسمولوگيا» ماماندىعى بويىنشا ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا جانە «گەوفيزيكالىق ىزدەۋ ادىستەرى جانە پايدالى قازبالار كەن ورىندارىن بارلاۋ» سالاسى بويىنشا مامان دايارلاۋ ىسىنە كومەك كورسەتۋ قاجەت», دەدى د.كالەتاەۆ ءوز ساۋالىندا.
الەۋمەتتىك قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ سالالارىنداعى مەديتسينالىق, ارنايى الەۋمەتتىك مەكەمەلەردە قىزمەت جاسايتىن ورتا جانە كىشى بۋىن مامانداردىڭ جالاقىلارىنىڭ تومەندىگىن ءسوز ەتكەن سەناتور ءالي بەكتاەۆ ولاردىڭ اراسىندا كادر تۇراقتامايتىندىعىن العا تارتتى. سونىمەن قاتار ىستەپ جاتقان ورتا جانە كىشى بۋىن ماماندارىنىڭ كوپشىلىگىندە ءبىلىمى ورتا, كاتەگورياسى جوق, ەڭبەك ءوتىلى از ەكەندىگى دە ايتىلدى.
ء«بىز الەۋمەتتىك قورعاۋ, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندەگى ورتا جانە كىشى بۋىن ماماندار مەن قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن كەمىندە 2 ەسەگە كوتەرۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. وسى سالالاردا ەڭبەك ەتىپ, بار تاۋقىمەتتى كوتەرىپ جۇرگەن 200 مىڭنان استام ورتا جانە كىشى بۋىن قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسىنا تاعى دا 50 مىڭ تەڭگەدەن قوسىلعاندا شامامەن 10 ملرد تەڭگەنىڭ كولەمىندە قاراجات قاجەت. مۇنداي شەشىمگە ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ساياساتى دا تۋرا كەلەدى, مۇمكىندىگى دە جەتەدى. وعان قوسا بۇل سالاداعى قىزمەتكەرلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قىز-كەلىنشەكتەر مەن انالار», دەدى ءا.بەكتاەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ سالاسىنا قاراستى الەۋمەتتىك-مەديتسينالىق مەكەمەلەردە
8 434, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ارنايى ينتەرناتتاردا 6 050, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە 194 089 ورتا جانە كىشى ساتىداعى قىزمەتشىلەر جۇمىس ىستەيدى ەكەن.
نۇرلىبەك دوسىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
