ء بىر اپتادان سوڭ, اجار ورالدى. ءمارۋا اپايمەن تۋىستاي بولىپ كەتكەن كورشىلەرمىز عوي, ءبىر-بىرىمىزدەن سىر جاسىرۋدان قالعانىمىز قاشان.
– ءۇي كۇتۋشىسى بولدىڭ دەپ جازعىرىپ جۇرسەك, مىنا قىزدىڭ اڭگىمەسىن تىڭداشى ءوزىڭ, – دەدى اپاي ەرتەسىنە.
– رەستوراندا ىستەيتىن كاتيا دەگەن ايەل بار ەدى. كاتيا اپاي دەيمىز, سول كىسى ءبىر كۇنى تەلەفون شالدى, – دەدى اجار.
– ساعان ءبىر جۇمىس تاپتىم! – دەدى ول كىسى. – باراسىڭ با؟. جاقسى جەر بولاتىن ءتۇرى بار. كەشە جۇمىسقا ءبىر قازاق كەلدى. كوتتەجدە تۇرادى ەكەن. ۇيىنە كۇتۋشى قازاق قىزى كەرەك دەيدى, – دەدى كاتيا اپاي.
ايتقان مەكەن-جاي بويىنشا كوتتەدجدى تاۋىپ الدىم. ايەلى بىردەن-اق كەلگەنىمدى جاقتىرمادى:
– مىناۋىڭ كىم ءوزى! كوزدەرى قانداي جايناڭداعان! – دەگەنىن ەستىپ قالدىم.
سول كۇنى ءۇي يەسىنىڭ ايەلى مەنى دارىگەرگە جىبەردى. «اۋرۋ-سىرقاۋى جوق» دەگەن قاعاز الىپ كەل دەدى. اكەلىپ بەردىم. «كۇيەۋىڭ بار ما؟» دەدى, «جوق» دەپ ايتسام ۇيىنە جۇمىسقا الماي قويا ما دەپ, «بار, بار» دەي سالدىم. ءۇي كۇتۋشى ايەل مىندەتتەرىنىڭ بارىنەن ەمتيحان تاپسىرىپ, وتە جاقسى دەگەن باعا دا الدىم. تاماقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جاساي الامىن. ءۇي جيناۋ, قوناق كۇتۋ, ءۇي يەسىن قارسى الۋ, داستارقان جاساۋ – ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بارلىق ەرەجەلەردى كورسەتتىم. كىشى قىزى ءبىر شولجاڭ. مىنگەندەرى ءبىر-ءبىر ماشينا, ۇيمە شۇبەرەك, جىلتىراقتار, قىدىرۋ, دۇكەن ارالاۋ, ومىرلەرى ۇيالى تەلەفوندا. باس كوتەرۋ جوق. ومىرلەرى سونداي, ءبىرتۇرلى, – دەپ اجار ءۇنسىز قالدى.
– تاڭەرتەڭ ءۇي يەسى ەرتە جۇمىسىنا كەتەدى. قىزدار, شەشەلەرى ۇيقىدا. ءۇي يەسىنىڭ تاماعىن ازىرلەپ, ەرتەڭگىلىك سوعىلاتىن تەلەفون شىلدىرىنا جاۋاپ بەرەمىن. جەكسەنبى كۇنى عانا ءوز ۇيىمە كەلەمىن. ءۇي يەسى ماعان «قازاقشا سويلەگەنىڭ قانداي جاقسى, قازاقشا سويلەگەندى ابدەن ساعىنىپ قالىپپىن. ەندى مەنىڭ قىزدارىما ۇيرەتشى» دەيدى.
مەنىمەن سويلەسكىسى كەلىپ جۇرەتىنىن سەزدىم. «قاي اۋىلدانسىڭ, قىزىم؟» دەدى ءبىر كۇنى. الىس اۋىلدا وسكەن قىز ەكەنىمدى, قازىر قالادا تۇراتىنىمدى ايتتىم.
«قالادا كوپتەن تۇراسىڭ با, مىناداي كۇتۋشىلىك جۇمىستى قايدان ۇيرەنىپ ءجۇرسىڭ؟
ء«ومىر ءبارىن دە ۇيرەتەدى ەكەن, اعا» دەدىم.
كۇندە ەرتەڭگىلىك ءۇي يەسىمەن وسىلاي ءبىر-ەكى اۋىز ءتىل قاتىسىپ, تانىسىپ تا قالدىق.
– ءبىزدى «جاڭا قازاقتار», دەيدى, – دەدى اعا. – اشۋىم كەلەدى ءوزى! «جاڭا قازاعى» نەس؟ قازاق بۇرىن دا باي بولعان. جاڭا تۇگىمىز دە جوق, بايلىقتى كوتەرە الماي جۇرگەندەرگە رەنجىپ, بۇل جۇرتتىڭ شىعارمايتىنى جوق. ۇيىڭدە باقىت بولماسا, بايلىقتان نە پايدا, قىزىم؟! مەن دە اۋىلدا ءوستىم.
اۋىلىن ۇمىتقاندار دا بار. ءوزىمىزدى-ءوزىمىز ۇمىتتىق. ءوز تىلىمىزدە سويلەسۋگە ادام تاپپاي قالاسىڭ. تۇنەۋكۇنى شەشەم ەندى تۇسىمە. اۋىلدا ءبىر كوپىر بار-دى. سول قۇلاپ قالىپتى. جۇرت ءشوپ تاسي الماي ءجۇر, جوندەپ بەر, كوپىر سالۋ ساۋاپ, – دەيدى ماعان. و, قۇداي-اي, سودان الىپ ۇشىپ 300 شاقىرىم جەردەگى اۋىلىما بارمايمىن با؟. بارسام, كوپىر وپىرىلىپ, اۋىل ءشوپتى اسسى وزەنىنەن ءوتىپ, جاعالاۋعا شىعارا الماي وتىر ەكەن. ىلعي شەشەم تۇسىمە ەنەدى. اسسىنىڭ تومەنگى جاعىندا ءبىر ەسكى قويما بار, سول جەردە بۇرىن مەشىت بولعان. جەرىن تەگىستەپ, سول جەرگە قايتا مەشىت تۇرعىزشى.. دەدى.
بىراق, سوڭعى كەزدەرى شەشەم تۇسىمە مۇلدە كىرمەي قويدى, قىزىم..»
– مەشىت تۇرعىزدىڭىز با, سودان؟ – دەپ سۇرادىم.
– ءيا, قىزىم, انام گۇلسىمنىڭ اماناتى عوي.
سول ارادا سارى شاش ايەلى كەلىپ قالىپ, اڭگىمەمىز ءۇزىلىپ كەتىپتى.
– بۇنىڭ ايتاتىنى ىلعي اۋىل, ءوڭى دە, ءتۇسى دە اۋىل! ەندى ءبارىن تاسىپ اپار تۇگەل اۋىلعا! – دەپ شاعىپ الدى.
– «بۇ كىسىنى ۇناتپاسا, جاراتپاسا, وزىنەن جاسى ۇلكەن بولا تۇرا, نەگە تۇرمىسقا شىققان؟», دەپ ويلاپ قويامىن.
ءۇي يەسى كەتكەن سوڭ ايەلىنە, قىزدارىنا تاماق بەرەمىن, تۇسكى اس ازىرلەيمىن, باسقا دا ۇساق-تۇيەك جۇمىستارمەن اينالىسامىن. ايەلى تاڭەرتەڭگى اسىن ءىشىپ بولعان سوڭ اينانىڭ الدىنا بارىپ, كەمىندە ءبىر ساعات وتىرادى. شەتەلدىك بوياۋلاردىڭ ءتۇر-ءتۇرىن جاعىنىپ, قىمبات كيىمدەرىن كيىپ, ماشيناسىنا وتىرىپ, قالاعا شىعىپ كەتەدى. ءۇي يەسىنىڭ «اسسى», «اتامەكەن» دەگەن ەكى ساۋدا ءۇيى بار ەكەن. كىلتى ايا اپايىمىزدىڭ قولىندا كورىنەدى. كەلگەن سوڭ قۇلاعى تەلەفوندا. ءبىر بىتپەيتىن اڭگىمە.
بىرەسە جاننا, بىرەسە مارا, بىرەسە مايا ما – تولاسسىز زۆونداپ جاتادى. تۇسكى اسقا دەيىنگى ۋاقىت ارالىعىندا ەسىك الدىندا دايىن تۇرعان اق ماشينامەن دۇكەن ارالاپ, كەيدە بازارعا بارىپ كەلەمىن. كۇندە ۇستەلدە بانان, اپەلسين, ليمون تۇرۋى كەرەك. جەيدى, جەپ الادى دا, قابىقتارىنان بەتتەرىنە ماسكا جاسايدى. كوللەدجدە وقىپ ءجۇرىپ موتسارەللا, تالياتەللە, راۆيولي, چياباتتا, كارپاچچو, وسسوبۋكو, كامپاريدى جاساپ ۇيرەنىپ العانىم مۇنداي جاقسى بولار ما, يتالياندىق تاعامدار ايا اپايعا, قىزدارىنا ۇناعانى سونشالىقتى, ۇلكەن ءۇيدىڭ اس مازىرىنە اينالدى.
قىزدارىنىڭ بيىل وقۋعا تۇسكەنى ءبىر قيىن بولدى. تاڭەرتەڭ ينستيتۋتقا وياتۋ ءۇشىن شارشاپ بىتەسىڭ. مەن ءۇشىن وقىپ جۇرگەندەي رەنجىپ تۇرادى. بىرەۋى تۇرا سالا تەمەكى سۇرايدى, بىرەۋى كوفە اكەل دەيدى. ينستيتۋتقا قالاي بولسا سولاي كيىنىپ بارادى. بىزدە كوللەدجدە اپايلار تىم قىسقا يۋبكا كيگىزبەيتىن. ماشينالارىنا وتىرىپ, اعىپ الا جونەلەدى. ەكەۋى دە پسيحولوگيا بولىمىندە وقيتىنىنا كۇلكىم كەلدى. ءۇي يەسى جۇمىستان كەش ورالادى.
ايەلى ونى ىزدەمەيتىنىنە تاڭعالىپ ءجۇرمىن. بۇرىن ەكەۋى ءسال نارسەگە بولا رەنجىسىپ جاتاتىن ەدى. سەنبى-جەكسەنبى كۇندەرى عانا رەنجىسپەيدى, بۇل كۇنى نە وزدەرى قوناققا كەتەدى, نە بۇل ۇيگە بالەنباي جاڭا قازاقتار قوناققا كەلەدى. اياعىمنان تىك تۇرىپ كۇتەمىن. قىزدارىنىڭ دا قازاقشا اتتارى جوعالىپ, اقمارجان – مارا, اقليماسى – ليمانا بولىپ ءجۇر. اعانىڭ اتى – حاسانبەك بولعانىمەن, ءبارى ونى – بەكە دەيدى. ايەلى بەكەجان دەيدى.
ءوزىن مايرا ەمەس, ايا دەگىزەدى. تىرلىكتەرىنىڭ ءبارى قازاقىلىقتان الىستاپ كەتكەن بە, شەتەلشە ءومىر سۇرگىلەرى كەلە مە, باسقا تىلدە سويلەيدى, بۇل ۇيدەگى دىم بىلمەستەي بولىپ جۇرگەن – مەن, قىزداردىڭ تىلىمەن ايتقاندا, بۇرىنعى قازاقپىن. قىزدارى اكەلەرىنىڭ كوزىنشە اشىق-شاشىق جۇرە بەرەدى. مەنىڭ بارلىق جەرىم «جابىق» جۇرەتىنىن كورىپ, گۇلشەتاي دەپ ات قويىپتى. كەيدە كۇيەۋىنىڭ جۇمىسىنا تەلەفون شالىپ, تەكسەرىپ وتىرادى. قىرسىق بولعاندا, ءۇي يەسى ءجيى-ءجيى ورنىندا بولماي شىعادى دا, ايا اپايىمىز ءوشىن مەنەن الادى.
– سەندەر ەركەكتەردى بۇزىپ بولدىڭدار. اقشاسى كوپ دەپ قىزىعىپ, ءارى جاسپىن دەپ مايىسىپ, توقال بولعىلارىڭ كەلەدى, ءا؟! – دەيدى. ءۇي يەسىنە دە سونى ايتادى.
– عاينيىڭا كەت! بار, بار! – دەيدى.
«ول كىم, توقالى نەسى؟» دەپ ءجۇردىم. ايەلىمەن ۇرسىسىپ جاتۋدى ءجون كورمەي, ءۇي يەسى كەتىپ قالادى. ەكى-ءۇش كۇن وتكەن سوڭ ءبىر-اق كەلەدى. قىزدارى دا اكەلەرىنىڭ جوقتىعىن ءبىلىپ, ۇيگە ءتۇن ورتاسى اۋعاندا قايتادى. ايا اپايىمىز اعامەن بولعان اڭگىمەدەن كەيىن ءوز بولمەسىنە كىرىپ جاتىپ الدى. سوسىن كونياك سۇرايدى. «اعاڭ كەلگەن جوق پا؟» دەپ سۇرايدى. مەنىڭ بولمەم ءبىرىنشى قاباتتا, ولار ەكىنشى قاباتتا ۇيىقتايدى. ءۇي يەسىنىڭ كەلگەنىن ولاردان بۇرىن مەن ءبىلىپ جاتامىن. كەيدە ءۇي يەسى ۇلكەن زالدا جالعىز ءوزى ءتۇن ورتاسىندا ويعا باتىپ وتىرادى.
– جاس كەلگەن سوڭ با, قىزىم, ادام قاتتى وكىنەدى ەكەن. عاينيدى, بالالارىمدى ويلاپ ۋايىم, وكىنىشپەن كۇن كەشەمىن قازىر. بالالارىم ءوستى, ارقايسىنىڭ وتباسىلارى بار. بىراق, ولار مەنى كورگىلەرى كەلمەيدى. مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن كىشكەنە كەزىندە ولاردى تاستاپ, وزىمنەن جاستاۋ قىزعا ۇيلەنىپ كەتكەنىم قاتەلىك بولعانىن بىلمەپپىن. ويلاماپپىن دا. جاپ-جاقسى اشقان كاسىبىمنىڭ نەسىبەسى مايراعا بۇيىردى. ول مەنىڭ ساۋدا دۇكەندەرىمنىڭ باس ەسەپشىسى بولىپ ورنالاستى. مىنەز-بولمىسىنان بۇرىن ءتۇر-ءتۇسىن, دەنە ءبىتىمىن, ناز كۇلكىسىن كورىپ قۇلاپ قالاتىن ەركەكپىز عوي, قىرىقتىڭ ىشىندەگى.
كۋرورتقا الىپ بارامىن دەپ. عاشىقتىق پا, داراقىلىق پا, ۇيلەندىم سولاي. مەنىڭ ۇيلەنگەنىمدى ەستىپ ەكى ۇلىم, قىزىم زەينەپ مەكتەپكە بارا الماي قالىپتى. عايني سول قالپى اۋىلدا تۇرىپ جاتىر. نەمەرەلەرى قاسىندا. اۋرۋدان تۇرعانداي سۇلەسوق ءومىر سۇرگەنىن كەش ءبىلدىم.
قانشا رەت بارىپ كەشىرىم سۇرادىم.
– مەن كەشىرگەنمەن دە, ءوزىڭدى-ءوزىڭ كەشىرە الاسىڭ با؟ – دەيدى...
سودان اعامىز ءبىر ايداي ۋاقىت ۇيىنە كەلمەي كەتتى. ايا اپاي, ەكى قىزى, ءۇي كۇتۋشى بولىپ تۇرىپ جاتتىق. اعانى اسىعا كۇتىپ ءجۇردىم. بۇرىنعى ايەلى عايني اپايمەن قايتا تابىستى ما, تابىسسا ەكەن دەپ تە ويلاپ قويامىن. ايا اپايىمىزدى دۇكەندەرىندەگى تاۋارلارىنىڭ, زاتتارىنىڭ ساۋداسى عانا مازالايدى.
بىردە كەشكىلىك اس ءمازىرىن جاساپ جاتىر ەدىم, كوتتەدج الدىنا ءبىر قىمبات كولىك توقتاي قالدى. جۇرەگىم بىردەڭەنى سەزگەندەي, جۇگىرىپ شىقتىم. اعانىڭ اننەس دەگەن دوسى ەكەن. حابار ايتۋعا كەلىپتى. حاسانبەك اعا اۋىلىنا جەتە بەرە, جولدا جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولىپتى. ءبىر ايداي ۋاقىت قالا ىشىندەگى قوناق ۇيدە تۇرىپ جۇرسە كەرەك. بۇل اۋىلعا سوڭعى ساپارى بولعان ەكەن. «تۇسىمە شەشەم كىرمەي ءجۇر» دەپ تۇسىندە شەشەسىن كورە الماعانعا الاڭداپ ەدى, قايران اعا. سەزگەندەي.
ولىمگە وكىنىش, رەنىش جۇرمەيدى. عايني اپايىمىزدىڭ الدىن-الا كەشىرىم بەرگەنى سول ەكەن عوي دەپ ويلادىم. بالالارىنىڭ رۇقساتىن الىپ, اعامىزدى اۋىلداعى ءوزىنىڭ تۋعان ۇيىنەن شىعاردى. شىعارار كەزدە قالادان ايا اپايىمىز بەن ەكى قىزى جەتتى. مەن دە سولارمەن بىرگە باردىم. ۇشەۋى دە ءبىرتۇرلى, ومىرلەرى اعامەن بىرگە جەر قوينىنىنا كەتىپ, ءمانى قالماعانىن تۇسىنگەندەي, كوز جاستارىن تىيا الماي, جىلاي بەردى.
اعا قايتقان سوڭ, مەن ول ۇيدە قالا المادىم. وتىنگەندەرىنە دە قارامادىم. وزىمە ءبىرتۇرلى ءومىردىڭ كەيىپكەرلەرى «راۆيولي» «چياباتتا», «كارپاچچولارمەن» دە قوشتاستىم. كەشە اسىل يمام مەشىتتىڭ اسحاناسىنا جۇمىسقا شاقىردى. تەحنولوگيالىق ينستيتۋتقا سىرتتاي وقۋعا ءتۇسىپ, ءوزىمىزدىڭ ءداستۇرلى تاعامداردى جاسايتىن مەيرامحانالاردا قىزمەت ەتكىم كەلەدى, –دەپ اڭگىمەنى تۇيىندەدى اجار.
– تاعدىردىڭ جازۋى-اي, قايتىس بولعان ءۇي يەسى ىشىندەگى مۇڭ-شەرىن, باسقا ادام تاپپاعانداي, ساعان اقتارعانىن قاراشى, ول جاققا دا جەڭىلدەپ بارايىن دەگەن عوي, – دەيدى ءمارۋا اپاي.
– اۋىلىنا بارعاندا ول كىسى جاساپ كەتكەن كوپىردى, سالعان مەشىتىن كوردىم. ومىرىمە وكىنىشتى ەستەلىك بولىپ قالعان كۇتۋشىلىك قىزمەتىمنىڭ ءمان-جايى, مىنە, وسى, كورگەن تۇستەي, – دەدى اجار.
ءيا, ادامداردىڭ اقىل-ەسىن الاتىن دا, جولدان اداستىراتىن دا وسى ءناپسىنىڭ ۋى, بايلىقتىڭ بۋى عوي...
فاريدا بىقاي,
«ەگەمەن قازاقستان»
پاۆلودار
