قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا اتاپ وتكەنىندەي, بۇل شارالار تەك كونتراباندالىق تاۋارلاردان كەلەتىن زياننىڭ كولەمىن ازايتۋعا باعىتتالىپ وتىر.
راسىندا دا ءبىزدىڭ ەل بۇل تاراپتا زور زيان شەگىپ كەلەدى. مۇنى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ مالىمەتتەرى دە راستايدى. مىسالى, ەاەو ەلدەرىنىڭ يمپورتى 2016 جىلى 201,1 ملرد اقش دوللارىن قۇراعان. بۇل رەتتە يمپورتتىڭ باسىم بولىگى قحر-عا (22,7%) تيەسىلى. 2017 جىلدىڭ 7 ايىنىڭ قورىتىندىسى دا وسى كورسەتكىشكە ۇقساس. 2014-2016 جىلدار بويىنشا قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان ەاەو ەلدەرىنە تاۋاردى يمپورتتاۋ ديناميكاسى قىرعىزستاندى قوسپاعاندا بارلىق ەلدەردە تومەندەگەن.
بۇل كورسەتكىش قازاقستاندا ەكى ەسەگە ازايعان. 2014-2016 جىلدار بويىنشا كەدەندىك باج سالىعىنان تۇسكەن ءتۇسىم ديناميكاسى قىرعىزستان مەن ارمەنيادان باسقا قازاقستاندا 18,2%; رەسەيدە 5,1%; بەلارۋستە 1,4% تومەندەگەنىن كورسەتكەن. سونىمەن قاتار, اتالعان كورسەتكىش ارمەنيا بويىنشا ءتۇسىم 2,2 ەسەگە, قىرعىزستان بويىنشا 6,2 ەسەگە وسكەن. ال 2015-2017 جىلدار ارالىعىندا قحر مەن قىرعىزستان اراسىنداعى ءوزارا ساۋدا-ساتتىق قارىم-قاتىناسقا قاتىستى اتالعان مالىمەتتەردى سالىستىرعاندا قىتاي ەكسپورتى – قىرعىزستان يمپورتى باعىتى بويىنشا وسى ەلدەردىڭ كەدەندىك ستاتيستيكا مالىمەتتەرىندە ەلەۋلى ايىرماشىلىقتىڭ بارى انىقتالعان.
تاراتا ايتار بولساق, 2016 جىلعى مالىمەتتەرگە قاراعاندا, قىتايدان قىرعىزستانعا جونەلتىلگەن ەكسپورتتىڭ كولەمى 5,6 ملرد دوللارعا تەڭ بولعان. ال قىرعىز رەسپۋبليكاسى قىتايلىق يمپورتتىڭ كولەمىن 1,5 ملرد دوللار دەپ كورسەتكەن. ياعني, كورسەتكىشتەر اراسىندا 4 ملرد دوللاردان استام ايىرماشىلىق بار. مۇنداي ايىرماشىلىق 2015 جىلعى, سونداي-اق, بيىلعى سوڭعى 8 ايداعى كورسەتكىشتەرگە دە ءتان. بۇل ءوز كەزەگىندە اراداعى ماسەلەنىڭ تۋىنداۋىنا وزىندىك اسەرىن تيگىزۋدە.
جالپى, كولەڭكەلى يمپورتقا, كونتراباندالىق تاۋارلارعا قارسى شارالار قولدانۋ اسا ماڭىزدى. بۇل ەل ەكونوميكاسىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىن جايتتار. سوندىقتان, كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ءتيىستى اقپارات الماسۋ جانە دە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جۇمىستارى وزىندىك مانگە يە. وسى ورايدا ەلىمىزدە 1 قازاننان باستاپ جاڭا «استانا-1» اقپاراتتىق پلاتفورماسىنىڭ «ترانزيت» كىشى جۇيەسى تاجىريبە جۇزىندە پايدالانۋعا قوسىلعانىن, بۇل جۇيە كەدەندىك دەكلاراتسيالاردى ەلەكتروندى تۇردە تابىس ەتۋگە, سونداي-اق ءتيىمدى كەدەندىك باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
نەگىزىنەن, قازاقستان مەن قىرعىزستان شەكاراسىنداعى كەيبىر قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى رەتتەۋ جۇمىستارىنا ساياسي سيپاتتاما بەرىپ, بۇرا تارتۋ ورىنسىز. مۇنداي رەتتەۋ جۇمىستارى اينالىپ كەلگەندە ەكى ەلدىڭ بەيبىت قاتىناسىن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت, سوڭعى كەزدەرى شەتەلدىك تاسىمالداۋشىلاردىڭ ەل اۋماعىندا كولىك زاڭناماسىن بۇزۋ فاكتىلەرى كوبەيىپ كەتكەن. سول سەبەپتەن ەلىمىز وسى سالادا باقىلاۋدى كۇشەيتىپ وتىر. بۇل شارا وتاندىق تاسىمالداۋشىلاردىڭ مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن قولعا الىنۋدا. بۇعان ءبىز تۇسىنىستىكپەن قاراۋىمىز كەرەك. ويتكەنى تەكسەرۋ بارىسى كورسەتىپ بەرگەندەي, قازاقستان-قىرعىزستان شەكاراسىن باسىپ وتەتىن ءاربىر 6-7-ءشى اۆتوكولىك قۇرالىنىڭ جۇرگىزۋشىلەرى ەلىمىزدىڭ كولىك زاڭناماسىن ەسكەرمەيتىندىگى دالەلدەنگەن. ماسەلەن, زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ كوپشىلىگىندە تاسىمالداناتىن تاۋارلار قۇجاتتارىنىڭ جوقتىعى (سەرتيفيكات, دەكلاراتسيا جانە ت.ب.) انىقتالعان.
ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اۆتوموبيل جولدارى بويىنشا تراكتور (تياگاچ) مەن جارتىلاي تىركەمە (پولۋ-پريتسەپ) قۇرامىنداعى اۆتوپويىزدىڭ رۇقسات ەتىلگەن ماسساسى 40 توننادان اسپاۋى ءتيىس. ال شىن مانىسىندە, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ كولىك تاسىمالداۋشىلارى شامادان تىس جۇكتەمەگە ورىن بەرىپ, جولدارىمىزعا ۇلكەن زالال كەلتiرىپ, ولاردىڭ وتكىزۋ قابىلەتىن ازايتادى. مىسالى, بيىلعى جىلدىڭ 13 قازانىندا قىرعىزستاندىق تاسىمالداۋشىعا تيەسىلى كولىك قۇرالىن تەكسەرۋ كەزىندە, جۇكتىڭ رۇقسات ەتىلگەن نورمادان 5 تونناعا ارتىق بولعانى انىقتالعان. ەسەپتى كەزەڭدە تەك قانا شامادان تىس جۇكتەمە ءۇشىن جينالعان ايىپپۇل كولەمىنىڭ ءوزى شامامەن 5 ميلليون تەڭگەنى قۇراعان.
ءسال شەگىنە سويلەسەك, بۇعان دەيىن ەلوردادا قازاقستان مەن قىرعىزستان پرەمەر-مينيسترلەرى ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىققا قاتىستى سۇراقتاردى تالقىلاعان-دى. ناتيجەسىندە, قازاقستان مەن قىرعىزستان پرەمەر-مينيسترلەرىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارلارىنىڭ باسشىلىعىمەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, ولارعا جول كارتاسىن ازىرلەۋ تاپسىرماسى جۇكتەلگەن ەدى. بۇل قۇجات تەحنيكالىق, ۆەتەرينارلىق, فيتوسانيتارلىق, كولىكتىك باقىلاۋ, كەدەندىك جانە سالىقتىق اكىمشىلىكتى باقىلاۋ بويىنشا ماسەلەلەردى قامتيدى.
وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ب.ساعىنتاەۆ ارنايى مالىمدەمە جاساعان-دى. ول سول كەزدە ەكىجاقتى ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلانعانىن, بۇل ەكى ەلدىڭ شەكارا, كولىك, فيتوسانيتارلىق جانە ۆەتەرينارلىق باقىلاۋ سالالارىنا قاتىستى ەكەنىن ايتا كەلىپ, ەاەو مەن دسۇ ەرەجەلەرى مەن نورمالارىنا سايكەس, كەدەن جانە سالىق اكىمشىلىكتەندىرۋىنە قاتىستى پروبلەمالىق جاعداياتتار قاراستىرىلعانىن اتاپ كورسەتكەن. ۇكىمەت باسشىسى سول جولعى مالىمدەمەسىندە دە قىرعىز يمپورتتاۋشىلارىنىڭ قىتايدان قازاقستان اۋماعى ارقىلى ترانزيتپەن وتكىزەتىن تاۋارلارىنىڭ كولەمىن جالعان مالىمدەيتىنى انىقتالىپ جاتقانىن اتاپ وتكەن بولاتىن.
سوندىقتان, تۋىنداپ وتىرعان تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ وڭتايلى شەشىلۋىنە قاتىستى قازاقستان تاراپىنىڭ قابىلداعان شارالارى ءبىرىنشى كەزەكتە ەلىمىزدىڭ جانە ەاەو مەملەكەتتەرىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋعا باعىتتالعاندىقتان ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس دەپ ويلايمىز.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان»
