جاھاندا باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ جولىندا عىلىم مەن يندۋستريانىڭ بىرىگۋىنە, ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرۋعا زور قىزىعۋشىلىق بايقالىپ وتىر. وسى تۇرعىدا قازاقستاننىڭ عىلىمي تەحنولوگياسى مەن يننوۆاتسياسىنىڭ ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جوبالاردى جانە جەكەمەنشىكتى باسقارۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ىسپەتتى ىلكىمدى ماسەلەلەر ەلوردادا وتكەن «عىلىم مەن بيزنەستىڭ ينتەگراتسياسى تەحنولوگيانى كوممەرتسيالاندىرۋ قۇرالى رەتىندە» اتتى حالىقارالىق فورۋمدا تالقىلانعان بولاتىن.
زاڭ قالاي قابىلداندى؟
جالپى, قازاقستاندا نارىقتىق قاتىناستاردىڭ ەنۋىمەن بىرگە عىلىمنىڭ وندىرىستەن ۇزاق جىلدار بويى اجىراپ قالعانى راس. بۇل اينالىپ كەلگەندە شارۋاشىلىقتىڭ تۇرالاۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى بولدى. قازىرگى كەزدە وسى بايلانىستى جاڭا تۇرپاتتا بەكىتۋ ءۇشىن عالىمداردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنداعى جوبالارىن بيزنەسپەن بىرگە جۇزەگە اسىرۋىنا ۇمتىلىسى ۇلعايىپ كەلەدى. وسى ورايداعى وپەراتور ءرولىن «عىلىم قورى» اق اتقارىپ وتىر. ايتالىق, ەكى جىل بۇرىن «عىلىمي جانە عىلىمي-تەحنيكالىق قىزمەت ناتيجەلەرىن كوممەرتسيالاندىرۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدانعان بولاتىن. «عىلىم قورى» اق باسشىسى انۋاربەك سۇلتانعازيننىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭ ەلىمىزدەگى عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا جاڭا سەرپىن بەردى.
بيىل پارلامەنت دەپۋتاتتارىنان قۇرالعان جۇمىس توبى وڭىرلەردى ارالاپ شىققاندا, شالعايداعى كۋرچاتوۆ, رۋدنىي سياقتى شاعىن قالالاردا جۇمىس ىستەپ جاتقان عالىمدار مەن كاسىپكەرلەر اتالعان زاڭنىڭ قابىلدانۋىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىردى. دەسە دە, ءماجىلىس دەپۋتاتى باقىتجان ءابدىرايىم وسى زاڭنىڭ ەكى جىلدا ايقىندالعان كەم-كەتىگى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ جونىندە قازىر ارنايى كوميسسيا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
ال سەنات دەپۋتاتى باقىتجان جۇماعۇلوۆ 2009 جىلى 4 قىركۇيەكتە وتاندىق عالىمداردىڭ باسىن قوسقان القالى جيىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ عىلىم مەن عىلىمي-تەحنيكالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋدىڭ جاڭا مودەلىن قۇرۋدى ۇسىنعانىن, سودان كەيىن ءبىراز جىلدار بويى كىدىرىپ كەلگەن «عىلىم تۋرالى» زاڭ كوپتەگەن جاڭاشىلدىعىمەن 2011 جىلى قابىلدانعانىن, سونداي-اق «عىلىم قورى» اق-تىڭ دەربەس قىزمەتىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ونى «پاراسات» حولدينگىنەن شىعارۋ ۇدەرىسى جۇرگىزىلگەنىن اڭگىمەلەدى. وسىدان كەيىن عىلىمي جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋدا سەڭ قوزعالعانداي بولدى. نەگىزى, عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋدىڭ وزەگى – بيزنەستىڭ قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋدا. ونسىز ءبارى قۇمعا سىڭگەن سۋداي, دەيدى ب.جۇماعۇلوۆ.
جاساندى ينتەللەكت جاۋلايدى
ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى اسلانبەك ءامرين بۇل سالادا قوردالانىپ قالعان بىرقاتار ماسەلەنى جەتكىزدى. بۇگىندە بيوتەحنولوگيا, ينتەرنەت كەڭىستىگى, تسيفرلاندىرۋ, جاساندى ينتەللەكت باعىتىندا ايتارلىقتاي دامۋ ءجۇرىپ جاتقانىن, بارلىق سالاعا دەندەي ەنگەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ جاقىن كەلەشەكتە قاراپايىمنان كۇردەلى سالاعا دەيىن قامتيتىنىن ايتا كەلىپ, قازاقستاننىڭ جۇمىسسىزدىق بەلەڭ الۋى مۇمكىن IV يندۋستريالىق جاڭعىرۋعا دايىن بولۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك دەگەن ساۋالعا توقتالدى. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ قاۋپىنشە, ءتىپتى عىلىمي قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەگى دە ەلەۋسىز قالۋى ىقتيمال.
«كەلەشەكتە بۇرىن زەرتحاناشى اينالىسقان اقپاراتتى نەمەسە مالىمەتتەر بازاسىن جيناۋدى نەيروجەلىلەر مەن روبوتتار وزدىگىنەن ۇيرەنىپ, جەدەل ءارى شىعىنسىز اتقاراتىن بولادى», دەدى ول. ياعني, عىلىمداعى اقپاراتتاردى سارالاۋ مەن عىلىمي زەرتتەۋدى جاپپاي روبوتتاندىرۋ كۇتىپ تۇر. بۇل ارينە, جۇمىس ورىندارىنىڭ جوعالۋىنا, تومەنگى تەحنولوگيالىق وندىرىستەردىڭ قىسقارۋىنا الىپ كەلمەك. مىنە, وسىنداي الەمدىك ۇدەرىستەرگە قاراماستان قازاقستان عىلىمي سەرپىلىستى ۇمىتىپ كەتكەن سياقتى. ويتكەنى ەلىمىزدە يننوۆاتسيا كورسەتكىشى تومەن, جالعان عىلىمي باسىلىمدارعا ماقالا شىعارۋ بەلەڭ الىپ تۇر. ماسەلەن, 2016 جىلى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتا 1797 عىلىمي پاتەنت ساتىلسا, قازاقستاننىڭ ۇلەسى بار بولعانى 1 ملن دوللاردى قۇرايدى. ال عىلىمى العا وزعان ەلدەردىڭ بۇل سالاداعى تابىسى وراسان. ەلىمىزدە عىلىم قوعام ءۇشىن جابىق سالاعا اينالدى. وسىنىڭ بارلىعى جالپى قارجىلاندىرۋدىڭ تومەندەۋىنە, حالىق پەن مەملەكەتتىڭ سەنىمىن جوعالتۋعا الىپ كەلۋى مۇمكىن.
عالىمدارعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى اشىلادى
ا.ءامرين وسى ولقىلىقتى جويۋ ءۇشىن مينيسترلىك تاراپىنان اتقارىلعان جۇمىستارعا توقتالدى. ول قىسقا مەرزىمدە قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ سالالىق كوميتەتىنە ەنىپ, وتاندىق عالىمداردىڭ بيولوگيالىق جانە يادرولىق قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى گرانتتارعا يە بولا باستاعانىن, عىلىمدى دامىتۋ بويىنشا بارلىق ۇدەرىستەر اۆتوماتتاندىرىلىپ, ەسەپ بەرۋدەگى قۇجات اينالىمى 65 پايىزعا دەيىن قىسقارعانىن ايتتى. ياعني, اشىق بولۋ عانا عىلىمدى كولەڭكەدەن شىعارادى. عىلىمدى كوممەرتسيالاۋدا قازاقستاننىڭ الەۋەتى جوعارى. ايتالىق, جەكە بيزنەس قازاقستاندىق عىلىمعا جاڭا جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن سوڭعى 2 جىلدا 4 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى قۇيعان. بۇل بيزنەستىڭ عىلىم الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتە تۇسەدى. ماسەلەن, قازىر ءۇلبى مەتاللۋرگيا زاۋىتى مەن د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شقمتۋ اراسىنداعى جوبانىڭ قارجىسى ءوزىن-ءوزى اقتاپ, جارتىسىنا جۋىعى جابىلدى.
سونىمەن بىرگە ا.ءامرين مينيسترلىكتىڭ بىرتىندەپ قولدانبالى عىلىمي زەرتتەۋلەردى اعىلشىن تىلىنە اۋىستىرۋدى, عىلىمدى تسيفرلاندىرۋدى, حالىقارالىق GERN, NSF, NASA, ESF سياقتى ىرگەلى عىلىمي جوبالارعا قاتىسۋدى, ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا, تسيفرلى قىزمەت كورسەتۋدە 3 D پرينتينگتە تسيفرلى تەحنولوگياعا باسىمدىق بەرۋدى جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى. ياعني, عالىمداردىڭ ءوتىنىمدى ونلاين جۇيە ارقىلى تاپسىرىپ, ناتيجەسىن دە ونلاين الۋى ارقىلى ەكىجاقتى بايلانىس تا وڭايعا تۇسەدى, اشىقتىق تا ورنايدى. ايتۋىنشا, 2018 جىلى ۇلتتىق ساراپتاۋ ورتالىعى بازاسىندا عىلىمعا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى اشىلماق.
مۇندا بارشا سەرۆيس شوعىرلانىپ, شەتەلدىك گرانتتارعا ءوتىنىم بەرۋ, عىلىمي ماقالالاردى جازۋ مەن جاريالاۋ, جوبانى كوممەرتسيالاندىرۋعا ماركەتينگتىك قولداۋ كورسەتۋ, تەرەڭ ساراپتاما جۇرگىزۋ, عىلىمي اقپاراتتارعا قانىعۋ, ءىت جوبالار مەن جاڭا قىزمەت تۇرلەرىن تانىستىرۋ جۇرگىزىلەدى. ورتالىق قۆزمەتىنە ارنالعان پورتال مەن call ورتالىق جۇمىس ىستەيتىن بولادى. سونداي-اق عىلىمي كەڭەستەردىڭ جيىنى ارنايى جاراقتاندىرىلعان كابينەتتەر مەن زالداردا وتكىزىلەدى. بۇل عىلىمداعى «بارماق باستى, كوز قىستىعا» جول بەرمەۋگە مۇمكىندىك جاساماق. ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ايتقان تاعى ءبىر ماسەلە, وتاندىق عالىمداردىڭ اعىلشىن ءتىلىن بىلمەۋى دە ولاردىڭ حالىقارالىق گرانتتاردى يەلەنۋىنە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. ماسەلەن, گەرمانيا ءبىزدىڭ جوبالاردى قولداۋعا دايىن. بىراق ءبىزدىڭ ءتىل بىلمەۋىمىز بۇل ءىستى كەشەۋىلدەتىپ وتىر. سوندىقتان عالىمدارىمىز زامان ۇدەسىنە قاراي وزگەرۋى ءتيىس, دەدى ول.
جۇزدەن استام جوبا ماقۇلداندى
ال «عىلىم قورى» اق جەتەكشىسى انۋاربەك سۇلتانعازيننىڭ ايتۋىنشا, جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋدى ساراپتاۋدى تاۋەلسىز ساراپشىلار تەحنولوگيالىق جانە ەكونوميكالىق باعىتتا جۇرگىزەدى. ماسەلەن, تەحنولوگيالىق ساراپتاۋ بارىسىندا جوبانىڭ وزەكتىلىگى, عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتى, كوممەرتسيالاندىرۋعا دايىندىعى, تەحنيكالىق جانە وندىرىستىك تاۋەكەلىنىڭ باعالانۋى ەسكەرىلەدى. ال ەكونوميكالىق سارالاۋدا ماركەتينگتىك زەرتتەۋ, ەكونوميكالىق كورسەتكىش, جۇزەگە اسىرۋدىڭ قارجىلىق جوسپارى مەن تەڭ قارجىلاندىرۋدىڭ بولۋى سارالانادى. گرانتتىڭ ەڭ جوعارى سوماسى ءۇش جىلعا دەيىنگى ۋاقىتپەن 300 ملن تەڭگەگە دەيىن بەرىلسە, بيىل ۇلتتىق عىلىمي كەڭەس جالپى سوماسى 16,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 78 جوبانى ماقۇلداعان. مۇنىڭ ىشىندە بيزنەستىڭ بولگەن قارجىسى 2 ملرد تەڭگەنى, ياعني 12 پايىزدى قۇرايدى. سوڭعى ەكى جىلدا بارلىعى 109 جوبا ماقۇلداۋدان وتكەن ەكەن. ونىڭ العاشقى بولىگى نەگىزىنەن تاعام ونىمدەرى وندىرىسىنە باعىتتالسا, ودان كەيىنگى ورىندا قالدىقتاردى جيناۋ, وڭدەۋ جانە جويۋ تۇر. ال كەيىن بۇل ءتىزىم مەتاللۋرگيالىق ونەركاسىپ, ەلەكتر قۇرال-جابدىقتارى, ءدارى-دارمەك وندىرىسىمەن جالعاسقان. بيىلعى بايقاۋدا تابيعي رەسۋرستاردى وڭتايلى پايدالانۋعا ارنالعان جوبالار ۇزدىك شىقتى.
ءوندىرىس وزەگىنە اينالعان ونىمدەر
وسى ورايدا فورۋم اياسىندا ۇيىمداستىرىلعان كورمەدە گرانتقا يە بولعان جوبالارمەن تانىسقان ەدىك. ماسەلەن, قاراعاندى قالاسىندا ورنالاسقان «فيتوحيميا» حالىقارالىق عىلىمي-وندىرىستىك حولدينگى فيتوپرەپاراتتار مەن فيتوشايلار جاساۋمەن شۇعىلدانادى. بۇل كاسىپورىن «عىلىم قورى» اق-پەن 2 جىلدان بەرى يممۋندى جۇيەنى كۇشەيتەتىن زاتتار مەن پرەپاراتتاردىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارۋ بويىنشا جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. قازىرگى كەزدە حولدينگ «ارگلابين» پرەپاراتىنىڭ تاجىريبەلىك ۇلگىلەرىن الىپ, ەمحاناعا دەيىنگى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. كەلەر جىلى ەمحانالىق زەرتتەۋدەن وتكەنى تۋرالى تىركەۋ كۋالىگىن العان سوڭ اتالعان دارىلىك پرەپارات سەريالى تۇردە وندىرىلە باستايدى.
– ەلىمىزدە قورشاعان ورتانىڭ جاعدايى ناشار بولعاندىقتان ادامداردىڭ يممۋندىق جۇيەسى تومەن, ءجيى اۋىرادى. سوندىقتان ادامداردىڭ يممۋنيتەتىن كوتەرۋگە ارنالعان پرەپارات شىعاردىق. بۇل ەندەميكالىق وسىمدىكتەر قاتارىنداعى تىقىر جۋساننان الىناتىن ەكولوگيالىق تازا ءونىم. ارقا جەرىندە عانا وسەتىن وسىمدىكتى ءبىز 1,5 مىڭ گەكتار جەرگە ەگىپ وتىرمىز. سونىڭ ناتيجەسىندە يممۋنتۇرلەندىرۋشى تابيعي قوسىندى الىنادى. بۇل كاسىپورىن سونىمەن بىرگە تابيعي وسىمدىكتەر نەگىزىندە فيتوشايدىڭ 18 ءتۇرىن تىركەۋدەن وتكىزسە, ونىڭ ءبىرى اعزاداعى حولەستەرين قۇرامىن تومەندەتۋگە, ءبىرى پارازيتتەرگە قارسى, تاعى ءبىرى سپورتشىلار ءۇشىن بۇلشىق ەتتى شىنىقتىرۋعا كومەكتەسەدى جانە جۇرەك, اسقازان سياقتى كوپتەگەن اۋرۋلارعا قارسى ىشۋگە بولادى, – دەيدى حولدينگ وكىلى.
ال يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار بويىنشا تۇيە مەن بيە ءسۇتىنىڭ ۇنتاعىنان لاكتوفەرين ءوندىرىسىن ۇيىمداستىرۋ جوباسىنىڭ جەتەكشىسى ءاسيا سەرىكباەۆانىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەتتىڭ دۇنيەجۇزىلىك دامۋ بانكىنىڭ قارجىسى ارقىلى وتاندىق عىلىمي جوبالاردى قارجىلاندىرۋى مەن ىنتالاندىرۋى ايتارلىقتاي جاقسارىپ كەلەدى.
– ءبىزدىڭ جوبانىڭ ماقساتى – تۇيە مەن بيە ءسۇتىنىڭ قۇرامىنداعى ەمدىك قاسيەتى بار اقۋىز – لاكتوفەريندى ءبولىپ الىپ فارماتسەۆتيكا مەن بالالار تاعامىندا قولدانۋ. بۇل ەلىمىزدە دامىماعان, ونىڭ ۇستىنە انا سۇتىنە ۇقساس بالالار تاعامى جوق. اتالعان اقۋىزدىڭ ميكروبقا جانە ۋلى زاتقا, ىسىك اۋرۋىنا قارسى قولدانۋعا بولاتىن قاسيەتتەرىن شەتەلدىك عالىمدار زەرتتەدى. ءبىز دە تۇيە ءسۇتىنىڭ قۇرامىن 25 جىل بويى زەرتتەپ كەلەمىز. بۇگىندە تۇيە ت ۇلىگى كوپتەپ وسىرىلە باستادى, ونىڭ ءسۇتى ءداستۇرلى شۇبات وندىرىسىنە قولدانىلادى. ال شەتەلدە ازىن-اۋلاق باس مالى بولسا دا, ونىڭ ءونىمىن ساۋدالاۋ تۇراقتى جولعا قويىلعان. شۇبات تەز بۇزىلىپ كەتەتىندىكتەن وعان جارامايدى. تۇيە مەن بيە ءسۇتى قۇرامىنداعى اقۋىز سيىر سۇتىنە قاراعاندا 10 ەسە كوپ. سوندىقتان شيكىزات بازامىز جەتكىلىكتى, – دەيدى ول.
قازىر وسى اقۋىزدى الۋ جولدارىن زەرتحانالىق تاجىريبە جۇزىندە زەرتتەۋ ماقساتىندا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋعا ءوتىنىم بەرىلگەن ەكەن. بۇل جوبانىڭ وندىرىستىك ورنى جامبىل وبلىسىنىڭ باۋىرجان مومىش ۇلى اۋىلىندا ورنالاسپاق. وسى اۋىلداعى بوس تۇرعان عيماراتتى ءۇش جىلعا جالعا الىپ, ونى تالاپقا ساي جوندەۋ جۇرگىزۋدى جوسپارلاپ وتىر. بيىل العاشقى جىل جۇمىس ىستەپ جاتقان جوبانىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى ەكى جىلدان كەيىن ءونىمدى نارىققا شىعارماق. وعان الەمدە سۇرانىس ۇلكەن. جالپى, تۇيە ءسۇتىنىڭ 10 پايىزى عانا ۇنتاققا اينالسا, وسى ۇنتاقتا لاكتوفەرين مولشەرى 0,3 پايىزدى قۇرايدى. ياعني, 1 توننا سۇتتەن 100 گرامم عانا لاكتوفەرين الۋعا بولادى. بىراق وتە بەلسەندى زات بولعاندىقتان ءدارى-دارمەك وندىرىسىندە ونىڭ ۇلەسى وتە ۇلكەن كورىنەدى.
مىنە, كورمەدەگى وسى ىسپەتتى كوپتەگەن پايدالى جوبالاردى كورە كەلىپ, وتاندىق عىلىمدى كوممەرتسيالاندىرۋعا جاسالعان قادامنىڭ وڭ ەكەنىنە كوز جەتكىزە تۇسۋگە بولادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
