– قۇسايىن ابزالبەك ۇلى, قىلمىستىق پروتسەستى مودەرنيزاتسيالاۋ ماسەلەسىن وڭىردەگى جۇرتشىلىق قالاي قابىلداپ جاتىر؟ اڭگىمەمىزدىڭ القيسساسىن وسىدان باستاساق.
– بۇل باستاما قازىر جان-جاقتى تالقىلانىپ, حالىققا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلۋدە. باستامانىڭ جاڭالىعى نەدە؟ ەڭ الدىمەن ازاماتتار قۇقىعىنىڭ قورعالۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ءۇشىن قاماۋ شارالارى قولدانىلمايتىن نەگىزدەردىڭ ءتىزىمىن, اسىرەسە كاسىپكەرلىك قىزمەت سالاسىنداعى قىلمىستار بويىنشا كەڭەيتۋ ۇسىنىلاتىن بولادى. بۇدان بىلاي كۇدىكتىلەردى وڭدى-سولدى قاماي بەرۋ تىيىلىپ, بۇلتارتپاۋ شارالارىنىڭ سانى قىسقارادى. بۇل نەگە الىپ كەلەدى؟
بىرىنشىدەن, تۇرمەدەگى ادامداردىڭ سانى ازايادى. ازايسا, مەملەكەتكە ارتىلاتىن سالماق جەڭىلدەيدى. ماسەلەن, تۇرمەدە وتىرعان ءبىر ادامعا جىلىنا 800 مىڭ تەڭگەدەي مەملەكەت قارجىسى جۇمسالادى ەكەن.
ەكىنشىدەن, قىلمىسقا قاتىسى بار دەپ ۇستالعان ازاماتتى سوتقا جەتكىزۋ مەرزىمى 72-دەن 48 ساعاتقا قىسقارتادى. بۇل – ۇستاۋدى كۇش-قىسىم كورسەتۋ ارقىلى دالەلدەمەلەر جيناقتاۋ قۇرالى رەتىندە قولدانۋ قاۋپىن ازايتۋ ءۇشىن كەرەك. وزىق ەلدەر تاجىريبەسى وسىنداي. كەيبىر مەملەكەتتەردە ءتىپتى 24 ساعات. بىراق ءبىزدىڭ ۇستاۋ مەن ولاردىڭ ۇستاۋىنىڭ ءتارتىبى بولەك. بىزدە قىلمىستىق پروتسەستىك كودەكس بويىنشا ادامداردى قىلمىس جاساۋ بارىسىندا نەمەسە جاسىرىنۋعا ارەكەت ەتكەندە ۇستايدى. تاعى ءبىر ءتۇرى بار. ءىستى تەرگەپ ءجۇرىپ, ءبىر شاقىرادى, ەكى شاقىرادى, ودان سوڭ بەتتەستىرۋ جۇرگىزەدى. ءتىپتى قاجەت بولسا وزدەرى ۇستاپ, وقشاۋلاۋ ورنىنا قاماپ تاستايدى. بىزدە تەرگەۋشىلەردىڭ وسىنداي دا قۇقىعى بار.
ال باتىس ەلدەرىندە قالاي؟ ولار ەكى-اق جاعدايدا; قىلمىس جاساپ جاتقان جەردە, نە بۇلتارتپاۋ شاراسىن بۇزعان كەزدە عانا ۇستاي الادى. بىزدە ەندى ۇستاۋ ءۇشىن اۋەلى تەرگەۋشى پروكۋرورعا, پروكۋرور سوتقا ايتىپ, ءتۇسىندىرۋى كەرەك. ۇستاۋدىڭ وزىنە دە تەك سوت قانا رۇقسات بەرەدى. «ۇستاڭدار نەمەسە ۇستاۋعا نەگىز جوق», دەيدى. بۇل – ازاماتتاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋدىڭ شىنايى ۇلگىسى. بىزگە دەگەن سەنىم جوعارى بولۋى قاجەت. ماسەلەن, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كوشەدە بىرەۋدى ۇستاپ جاتسا, مۇنى كورگەن قاراپايىم ادام: «بۇل – دۇرىس. پوليتسيا بىلەدى. وعان سەنەمىز», دەۋى كەرەك. مۇنىڭ ءبارى وسى دەڭگەيگە جەتۋ جولىندا جاسالىپ جاتقان قادامدار دەپ بىلگەنىمىز ءلازىم.
ۇشىنشىدەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ناقتى تەرگەلىپ جاتقان ءىس شەڭبەرىندە كۇدىكتى تۇلعانىڭ باسقا قىلمىستارعا قاتىستىلىعى تۋرالى دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ ءتارىزدى تەرىس تاجىريبەسى جويىلماق. ماسەلەن, ءبىر ادامنىڭ ءىسى تەرگەلىپ جاتىر دەيىك. بىراق ءىس دالەلدەنبەي جاتىر. كۇدىكتىنى قاماپ قويعان. سول كەزدە «ۇيىنە بارىپ ءتىنتۋ جاسايىق. ءبىر نارسە تابامىز», دەيدى. سودان كەيىن «ۇيىنەن وق تابىلدى» دەپ مۇنى دالەلدەمەلەرگە تىركەيدى. ەندى ولاي بولمايدى. سەن ءبىر ءىس جۇرگىزىپ جاتىرسىڭ با, تەك سول ىسپەن عانا شۇعىلداناسىڭ. باسقا قىلمىس ىزدەگىڭ كەلسە, ونى جەكە ءىس رەتىندە تىركەيتىن بولاسىڭ. بۇل – وتە ۇلكەن جانە ورىندى قويىلىپ وتىرعان ماسەلە.
تورتىنشىدەن, ادۆوكاتتاردىڭ تەرگەۋ بارىسىنداعى دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ قۇقىقتارىن كەڭەيتۋ جانە قاجەتتى تەرگەۋ ارەكەتتەرىن جۇرگىزۋ تۋرالى سوتقا تىكەلەي تالاپ-تىلەكپەن جۇگىنۋ ۇسىنىلادى. ياعني قىلمىستىق سوت ءوندىرىسى بارىنشا وڭايلاتىلادى. سونىمەن قاتار جاسىرىن ارەكەتتەرمەن قوسا, قۇقىقتى شەكتەۋ سيپاتىنداعى پروتسەسسۋالدىق ارەكەتتەردىڭ ءبارىن سانكتسيالاۋ تۇرىندە سوتتىق باقىلاۋ سالاسىن ءارى قاراي كەڭەيتۋ ۇسىنىلادى. ءبارىن قوسا العاندا بۇل قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمىنداعى ۇلكەن جاڭالىق, جاقسى نىشان دەۋگە بولادى.
– ەلىمىز بويىنشا «قىلمىستىق پروتسەستى وڭتايلاندىرۋ» اتتى قاناتقاقتى جوبا ىسكە قوسىلعانى بەلگىلى. اتالعان جوبانىڭ وبلىستا جۇزەگە اسىرىلۋى قالاي؟
– ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىمەن بىرلەسكەن جوبا وبلىسىمىزدا 11 ماۋسىمنان باستاپ قولعا الىندى. بۇل جوبا بىزدە عانا ەمەس, رەسپۋبليكا بويىنشا جۇزەگە اسىرىلۋدا. ونىڭ نەگىزگى مىندەتى – قىلمىستىق پروتسەستى مودەرنيزاتسيالاۋ شەڭبەرىندە ىستەردىڭ قارالۋ مەرزىمدەرىن قىسقارتۋ. قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىن بارىنشا تۇسىنىكتى, اشىق ەتۋ. جوبانىڭ تيىمدىلىگى – قازىر بەلگىلى ساناتتاعى ىستەر جەدەل قارالادى. ەگەر ءىس بويىنشا ناقتى كۇدىكتى بار بولسا, ول ءوز كىناسىن داۋلاماسا, جابىرلەنۋشىگە كەلتىرىلگەن زياندى تولىق وتەۋگە دايىن بولسا, جوبا اياسىنا وسىنداي ورتاشا جانە اۋىرلىعى ونشا ەمەس قىلمىستار كىرەدى. بۇرىن وسى ىستەر ەكى ايعا دەيىن قارالسا, قازىرگى كەزدە ون كۇن ىشىندە اياقتالادى. بۇل ءۇشىن زاڭدارعا قانداي دا ءبىر وزگەرىستەردى ەنگىزۋدىڭ قاجەتى جوق. پروكۋراتۋرا مەن ءىىد ءوز جۇمىستارىن وڭتايلاندىرىپ, سىندارلى مەنەدجمەنت قۇرۋدا. پوليتسيانىڭ ءاربىر بولىمىندە جوبا شەڭبەرىندە وسىنداي ىستەردى تەرگەۋمەن اينالىساتىن ارنايى توپتار بار.
– سالاداعى تاعى ءبىر جاعىمدى جاڭالىق, پوليتسيا بولىمدەرىندە جاۋاپ الۋعا ارنالعان اشىق كابينەتتەر جۇمىس ىستەپ جاتىر ەكەن...
– قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قاتىسۋىمەن ولاردىڭ ازاماتتارعا ازاپتاۋدى قولداناتىنى تۋرالى شاعىمداردىڭ تۇسەتىنى بەلگىلى. وسىنداي دەرەكتەرگە جول بەرمەۋ جانە جاۋاپ الۋ پروتسەسىن بارىنشا اشىق ەتۋ ءۇشىن قالا, اۋدان پوليتسيا بولىمدەرىندەگى 60 كابينەت ايقىن ەتىپ (اينەكتەن) جاسالىپ, ىشىنە بەينەباقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلدى. وسىنداي كابينەتتەر پوليتسيانىڭ بارلىق بولىمدەرىندە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. سونىمەن قاتار سىبايلاستىققا جانە دالەلدەمەلەردى بۇرمالاۋعا جول بەرمەۋ ءۇشىن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ارنايى بەينەتىركەۋىشتەرمەن قامتاماسىز ەتىلۋدە. دالىرەك ايتقاندا, ايعاقتاردى الۋ پروتسەسى ەندى بەينەجازباعا جازىلاتىن بولادى.
مودەرنيزاتسيا شەڭبەرىندەگى ەڭ باستى جاڭالىق – ەلەكتروندى قىلمىستىق ىستەر. «ە-قىلمىستىق ءىس» جوباسى پرەزيدەنتتىڭ جولداۋى شەڭبەرىندە ەلىمىزدەگى تسيفرلاۋ تەحنولوگياسىن دامىتۋ بويىنشا جۇزەگە اسىرىلادى. وسى ماقساتتا باس پروكۋراتۋرا بيۋدجەتتەن قوسىمشا شىعىندارسىز-اق وسى باعدارلامانى ازىرلەدى. جوبانىڭ نەگىزى ماقساتى – ەلەكتروندى تۇردە پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردى قۇراستىرۋ جانە ناقتى دالەلدەمەلەردى جيناقتاۋ. اتالعان جاڭالىق قىلمىستىق ءىستىڭ بارلىق كەزەڭىن, ياعني قىلمىستى تىركەۋدەن باستاپ, ونى تەرگەۋ بارىسى مەن ۇكىمنىڭ ورىندالۋىنا دەيىن قامتيدى دەپ كۇتىلۋدە.
– اتالعان جوبا ءبىزدىڭ وبلىستا قاناتقاقتى جوبا رەتىندە 10 قىركۇيەكتەن باستاپ ىسكە قوسىلعان ەكەن. بۇل جوبانىڭ ارتىقشىلىقتارى قانداي؟
– ەڭ الدىمەن قاعازباستىلىقتان قۇتىلامىز. ەكىنشىدەن, ىستەردى بۇرمالاۋعا, وزگەرتۋگە جول بەرىلمەيدى. ۇشىنشىدەن, ارىز تۇسسە, پروكۋرورلار ءىستى سۇراتپاي-اق وزدەرى قارايدى. تورتىنشىدەن, ءىستى ەشكىم جاسىرا المايدى. جابىرلەنۋشى, ايىپتالۋشى, سونداي-اق ادۆوكات كەز كەلگەن ۋاقىتتا ونلاين-رەجىمدە ءىستىڭ قالاي تەرگەلىپ جاتقانىن قاراي الادى. ەلەكتروندى نىسانعا اۋىسقان سوڭ ىستەر جەدەل تەرگەلەدى. تالداۋ كۇشەيتىلەدى. باعدارلامادا پروتسەسسۋالدىق قۇجاتتاردىڭ 100 جاڭا ۇلگىسى ەنگىزىلدى. بۇگىندە 9 قىلمىستىق ءىس ەلەكتروندى تۇردە تەرگەلۋدە, ونىڭ 3-ءى سوتقا جولداندى. وسى ىستەر بويىنشا سوتتىڭ سانكتسياسىن دا ەلەكتروندى تۇردە الامىز. وتە جەدەل جانە ءتيىمدى. قىلمىستىق ىستەردىڭ ەلەكتروندى تۇردە جۇرگىزىلۋى ءاربىر ءىستىڭ مۇقيات قارالىپ, رەسپۋبليكا بويىنشا بىرىڭعاي تاجىريبەنى قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. قازىردەن باستاپ, ەلەكتروندى ارىزداردىڭ ءمودۋلى قىزمەت ەتە باستادى. مىسالى, ەگەر تاراپتار تەرگەۋشىنىڭ ارەكەتتەرىنە شاعىمدانسا, پروكۋرور ونىڭ ارەكەتتەرىن دەرەۋ ونلاين-رەجىمدە تەكسەرە الادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ازامات قاسىم,
«ەگەمەن قازاقستان»
وسكەمەن
