بۇعان دەيىن ءمالىم بولعانداي, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن قحر اراسىندا ەل اۋماعىندا وندىرىلگەن 5 ملرد تەكشە مەترگە دەيىنگى گازدى ەكسپورتتاۋ تۋرالى تاريحي كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان بولاتىن. «قازترانسگاز» اق پەن «پەتروچاينا» كومپانياسى اراسىندا ساتىپ الۋ-ساتۋ شارتى رەسىمدەلگەن. گازدىڭ رەسۋرستىق بازاسى رەتىندە قازاقستاننىڭ باتىسىنداعى گاز كەن ورىندارى جانە «قازترانسگاز» اق باسقارۋىنداعى جەراستى گاز قويمالارىندا جيناقتالعان گاز قورى ايقىندالىپ وتىر. قىتاي تاراپىنىڭ كوگىلدىر وتىندى قابىلداۋ پۋنكتى رەتىندە «قورعاس» شەكارا بەكەتى بەلگىلەنگەن.
قازاقستان اۋماعىنداعى تابيعي گازدى ەكسپورتتاۋ مارشرۋتى 3 مىڭ شاقىرىمدى قۇرايدى ەكەن, تاسىمالداۋ پروتسەسىنە وننان استام قۋاتتى كومپرەسسورلىق ستانسا جۇمىلدىرىلعان. وتاندىق گازدى تاسىمالداۋ مەن ەكسپورتتاۋدىڭ جاڭا ءداۋىرىن اشقان تاريحي كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ جولىندا ەلىمىزدىڭ گاز تاسىمالداۋ جۇيەسى تولىقتاي تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋدان وتكىزىلىپ, ديپلوماتيالىق مەنەدجمەنت تۇرعىسىنان دا وراسان جۇمىس اتقارىلدى.
ۇلتتىق گاز وپەراتورى «قازترانسگاز» اق رەكوردتىق مەرزىمدە ەلدىڭ بارلىق ماگيسترالدى گاز قۇبىرلارىن بىرىڭعاي گاز تاسىمالداۋ جۇيەسىنە بىرىكتىرىپ, نەگىزگى گاز جەلىلەرىن ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جوبالاردى ىسكە اسىردى. قۋاتتى گازكومپرەسسورلىق جانە سىعىمداۋ ستانسالارى – «بوزوي», «قاراوزەك», «اقىرتوبە» پايدالانۋعا بەرىلدى, «بوزوي» جەراستى گاز قويماسى رەكونسترۋكتسيالاندى, اقتوبە وبلىسىندا گازدى قۇرعاتۋ مەن تازالاۋعا ارنالعان ءىرى كەشەن پايدالانۋعا بەرىلدى.
تاعى ايتا كەتەرلىگى, قازاقستان مەن وزبەكستاننىڭ اراسىندا تابيعي گازدى تاسىمالداۋ جانە ترانزيتتەۋ سالاسىنداعى ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلعان. تاشكەنتتە جاسالعان شارتقا سايكەس, وزبەكستاندىق گاز تاسىمالداۋ جۇيەسى ارقىلى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىنە باتىس كەن ورىندارىندا وندىرىلگەن تابيعي گاز تاسىمالداناتىن بولادى. وسىلايشا, «گازلي – شىمكەنت» ماگيسترالدى گاز قۇبىرىمەن كەلەتىن قوسىمشا گاز كولەمى قىس مەزگىلىندە ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىن كوگىلدىر وتىنمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندىق گازدى قىتايعا ەكسپورتتاۋعا «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» مگق جانە «ورتالىق ازيا – قىتاي» ترانسۇلتتىق گاز قۇبىرىنىڭ رەسۋرستارى پايدالانىلادى.
شىمكەنت قالاسى ماڭىندا ورنالاسقان «اقبۇلاق» گاز ولشەۋ ستانساسىمەن ونلاين-بايلانىس ارقىلى وتكەن جيىن كەزىندە قازاقستاندىق گازدى ەكسپورتقا جىبەرۋ جۇزەگە اسىرىلدى. تاريحي وقيعا بارىسىندا ەنەرگەتيكا ءمينيسترى قانات بوزىمباەۆ ءسوز سويلەپ, ەلىمىز ءوز تاريحىندا العاش رەت قىتايعا گاز ەكسپورتتاي باستاعانىن جەتكىزدى. «قوس تاراپ اراسىنداعى كەلىسىمشارت نەگىزىندە ءبىر جىلدىڭ ىشىندە قىتايعا 5 ملرد تەكشە مەتر گاز ساتامىز. «قازترانسگاز» كومپانياسىنىڭ توبى جانە گازدى وندىرەتىن جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كاسىپورىندار ەكسپورتقا شىعاتىن وسىنشا كوگىلدىر وتىن ءۇشىن قوسىمشا 900 ميلليون دوللار پايدا تابادى.
گاز سالاسىنداعى وراسان جۇمىستىڭ ارقاسىندا 10 ملرد تەكشە مەتر گازدى ەكسپورتتاۋعا تەحنيكالىق مۇمكىندىك جاسالدى. مۇنىڭ بارلىعى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىرەگەي ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرىلعانىن ايتۋ كەرەك. ەكى ەلدىڭ ۇلتتىق كومپانيالارى وسى جوبا بويىنشا ءبىر جىلعا تارتا ەڭبەكتەنىپ, تەر توكتى. بۇگىننەن باستاپ قىتايعا گاز ەكسپورتتاي باستادىق», دەدى مينيستر. قانات بوزىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بيىل ەلىمىزدە 40 ميلليارد تەكشە مەتردەن اسا گاز وندىرىلەدى. ونىڭ 16 ميللياردى ەكسپورتقا باعىتتالسا, 13-14 ملرد تەكشە مەتر گاز ىشكى نارىقتا پايدالانىلادى ەكەن. ال قالعان گازدىڭ كولەمى ۇڭعىمالارعا قايتا ايدالادى.
قازاقستان كوگىلدىر وتىندى بۇعان دەيىن رەسەي ارقىلى تەك ەۋروپاعا ەكسپورتتاپ كەلسە, ەندى تىكەلەي قىتاي نارىعىنا شىعۋ ارقىلى گاز نارىعى سالاسىندا ءوزىنىڭ ەركىندىگىن الىپ وتىر.
سالتاناتتى راسىمدە «قازمۇنايگاز» ۇك» اق-تىڭ باسقارما توراعاسى ساۋات مىڭباەۆ وتاندىق كوگىلدىر وتىندى اسپاناستى ەلىنە ەكسپورتتاۋدى باستاۋ وتە ماڭىزدى وقيعا ەكەنىن اڭگىمەلەدى. «وسى كۇنگە دەيىن ءبىزدىڭ گاز قىتايعا جەتكىزىلگەن ەمەس. تەك تۇرىكمەن, وزبەك گازىن قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا ترانزيتتەپ كەلگەن بولاتىنبىز. وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا «بەينەۋ – بوزوي – شىمكەنت» گاز قۇبىرى اياقتالعاننان كەيىن ءوز ءونىمىمىزدى قىتايعا تاسىمالداۋعا مۇمكىندىك الىپ وتىرمىز. بۇل ۇلكەن جۇمىستاردىڭ بارلىعى پرەزيدەنت تاپسىرماسىنىڭ اياسىندا جۇزەگە اسىپ, شەشىمىن تاپتى. جانە ۋاقىتىندا اتقارىلدى», دەدى ول.
اعىمداعى جىلدىڭ شىلدە ايىندا استانا قالاسىنا قحر باسشىسى سي تسزينپين ساپارمەن كەلگەنى ەسىمىزدە. سول كەزدە قازاقستان گازىن قىتايعا ەكسپورتتاۋ تۋرالى مەموراندۋم رەسىمدەلگەن ەكەن. «وسى جىلدىڭ 30 قىركۇيەگىندە كەلىسىمشارتقا قول قويىلىپ, بۇگىننەن باستاپ گاز تاسىمالداۋ باستالدى. بۇل – ەلىمىز, ەكونوميكامىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى وقيعا. ويتكەنى وسى كۇنگە دەيىن قازاقستاننىڭ گازى رەسەي ارقىلى تەك قانا ەۋروپاعا قاراي تاسىمالداناتىن. ال ءارتاراپتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەننەن كەيىن قوسىمشا مۇمكىندىكتەر پايدا بولىپ, ىرگەلى شارۋا اتقارىلدى», دەدى ساۋات مىڭباەۆ.
«قازمۇنايگاز» ۇك» اق گاز تاسىمالداۋ جانە ماركەتينگ جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى قايرات شارىپباەۆتىڭ اتاپ وتۋىنشە, بۇل – تەك گاز سالاسىنىڭ دامۋىنا عانا ەمەس, جالپى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا دا جاڭا سەرپىن بەرەتىن ۇلكەن وقيعا. «قازاقستاندىق گازدىڭ قىتاي نارىعىنا شىعارىلۋى ەۋرازيالىق ءوڭىر ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى ساۋدا جانە كولىك بايلانىستارىن رەتتەۋگە, ورتاق ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا باعىتتالعان ءوزارا ءتيىمدى قارىم-قاتىناستار ورناتۋعا ىقپال ەتەتىن بولادى», دەگەن سەنىمىن ءبىلدىردى.
اسحات رايقۇل,
«ەگەمەن قازاقستان»
