مەملەكەت تاراپىنان اگرارلىق عىلىم سالاسىنا كورسەتىلەتىن كومەك, سەرپىندى يننوۆاتسيالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن مەگاگرانتتار ءبولۋ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا قارجى كولەمىن ۇلعايتۋ, جوبالاردى تەحنولوگيالىق ساراپتاۋ مەن سىناقتان وتكىزەتىن ءىرى ورتالىقتار قۇرۋ سيياقتى كوپتەگەن وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارى كەزەك كۇتىپ تۇر.
بۇگىندە قازاقستاندا 23 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 14 تاجىريبە شارۋاشىلىعى جانە 10 ءبىلىم تاراتۋ – ەكستەنشن ورتالىعى قىزمەت اتقارادى. ال اقش-تا – 10 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى, 91 تاجىريبە شارۋاشىلىعى, 2900 ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعى, ارگەنتينادا 4 عزي, 47 تاجىريبە شارۋاشىلىعى, 320 ءبىلىم تاراتۋ ورتالىعى بار. وزگە ەلدەردە دە وسىنداي كورسەتكىشتەر تىركەلگەن. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, تاجiريبە شارۋاشىلىقتارى جانە ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارىنىڭ سانىنا بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلدە باسقا مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا «توڭكەرىلگەن پيراميدا» بايقالادى. قازاقستان عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى سانى بويىنشا كوپتەگەن شەتەلدەردەن وزىق تۇر, بىراق ءبىلىم تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ سانى اناعۇرلىم از. بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى ناتيجەلەرىنىڭ وندىرىسكە ءىس جۇزىندە ەنگىزىلمەي جاتقانىن, ال ءبىلىم بەرۋ ورتالىقتارى اگروونەركاسىپ كەشەنى قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن تەك بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىن وتكىزۋمەن عانا شەكتەلەتىنىن كورسەتىپ وتىر.
ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ ءۇشىن قازاقستانداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەسىن وندىرىسكە ەنگىزۋ, اگروبيزنەسكە وزىق تاجىريبە مەن ءبىلىمدى تارتۋعا, اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ بىلىمدەرىن كوتەرۋ ءۇشىن تاجىريبە شارۋاشىلىقتارىمەن وزىق ءبىلىمدى تاراتۋدىڭ زاماناۋي جۇيەسىن كوبەيتۋ قاجەت. سوندىقتان, قازاقستاندا عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ سانىن كوبەيتۋدەن گورى يننوۆاتسياعا بەيىمدەلگەن تاجىريبە شارۋاشىلىقتارى مەن ءبىلىم تاراتۋ ورتالىقتارىنىڭ سانىن ارتتىرۋ ءتيىمدى بولار ەدى. سەبەبى, قازىرگى تاڭدا ەلدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن كاسىپكەرلەردىڭ 12 پايىزىنىڭ عانا ورتادان جوعارى جانە جوعارى ءبىلىمى بار.
مەملەكەت باسشىسى عىلىمعا جاڭالىق الىپ كەلەتىن جاستار ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. ولارعا مەملەكەت تاراپىنا ۇلكەن قولداۋلار كورسەتىلۋدە. «بولاشاق» باعدارلاماسى وسىنىڭ ايقىن كورىنىسى. بىراق, وسى سالادا شەت مەملەكەتتەردەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن وزىق ءبىلىم ترانسفەرتىن تارتاتىن جاڭا فورماتتاعى عالىمداردىڭ سانى وتە تومەن. ايتا كەتسەك, تاۋەلسىزدىك العان 25 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى بويىنشا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن 70 جاس مامان عانا شەتەلدەردە وقىپ, بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ كەلگەن. باسەكەگە قابىلەتتى, زاماناۋي وزىق بىلىممەن قارۋلانعان, جاڭاشا ويلايتىن كاسىبي مامانداردىڭ تاپشىلىعىنان اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ءۇردىسى باياۋ جۇرگىزىلۋدە.
وقۋ ورنىمىز 2010 جىلدان باستاپ زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋ بويىنشا ستراتەگيالىق باعىتتا جۇيەلى جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى. ترانسفورماتسيالانۋ تاجىريبەسىنە شەتەلدىڭ جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 13 بىلىكتى عالىمى وڭ باعالارىن بەرىپ, ساراپتامالىق تۇجىرىمدامالارىن ۇسىندى. ترانسفورماتسيا شەڭبەرىندە, 2016 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە اگروتەحنولوگيالىق حاب قۇرىلدى. ونىڭ قىزمەتى اگروونەركاسىپ كەشەنىنە يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى, ستارتاپ-جوبالاردى, يدەيالاردى تارتۋعا, ولاردى وندىرىسكە ەنگىزۋگە, سونداي-اق, مەملەكەت-جەكەمەنشىك ارىپتەستىگىنىڭ تەتىكتەرىن ىسكە اسىرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرۋىن جانە دەربەستىگىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان. سول ارقىلى جالپى رەسپۋبليكانىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىراتىن بولادى. قازىرگى كەزدە اگروتەحنولوگيالىق حاب نەگىزىندە اقش, ەۋروپا جانە ازيا مەملەكەتتەرىندەگى 36 عىلىمي ورتالىقپەن تىعىز ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىلىپ, الەمنىڭ 13 بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىمەن قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسى ىسكە اسىرىلۋدا.
بۇگىندە اگروقۇرىلىمدار وندىرىستە ۇلكەن جەتىستىككە تەك عىلىم ارقىلى جەتۋگە بولاتىنىن جاقسى تۇسىنۋلەرى ءتيىس. وسى ماقساتتا ءبىز ستۋدەنتتەر, ماگيسترانتتار مەن PhD دوكتورانتتاردىڭ ءوندىرىس ورىندارىندا تاجىريبەدەن ءوتۋى ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارىپ, بۇگىندە وقۋ جوسپارى مەن اكادەميالىق كۇنتىزبەنى قايتا قاراپ, ءبىلىم الۋشىنىڭ وندىرىستىك تاجىريبەدەن ءوتۋ مەرزىمىن 7 ايعا دەيىن ۇزارتتىق. بۇل جەردە ايتاتىن ءبىر ماسەلە, ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم الۋشىلار 2-كۋرستان باستاپ اگروبيزنەستى ۇيىمداستىرۋ ءپانى بويىنشا وزدەرى شىققان وڭىرلەردەگى شارۋاشىلىقتاردا تاجىريبەدەن ءوتىپ, بيزنەس-جوسپارلارىن جاساۋ ءۇشىن ناقتى مالىمەتتەر جيناپ, دايىن جوبالارىن كوميسسيا الدىندا قورعايدى. ستۋدەنتتەردىڭ ورىندايتىن بارلىق ديپلومدىق, ماگيسترلىك جانە دوكتورلىق ديسسەرتاتسيالارىندا ءبىر ءبولىم زەرتتەلىپ وتىرعان باعىتتىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە ارنالۋى ءتيىس. بۇل تالاپتار كەلەشەكتە مامانداردىڭ تاجىريبەگە بەيىمدەلۋىن جانە اگرارلىق نارىقتا سۇرانىسقا يە بولۋىن جوعارىلاتىپ, كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى.
ۋنيۆەرسيتەتىمىزدىڭ دىڭگەگى سانالاتىن اگروتەحنولوگيالىق حاب قىزمەتى اياسىندا بۇگىندە كورنەل ۋنيۆەرسيتەتىمەن «جەرگىلىكتى المانىڭ پەرسپەكتيۆتى سۇرىپتارىنىڭ گەندىك قورىن زەرتتەۋ», كولۋمبيانىڭ NASA ۋنيۆەرسيتەتىمەن, اقش-تىڭ ميچيگان شتاتى ۋنيۆەرسيتەتىمەن «كليماتتىق مودەلدەۋ ارقىلى ءداندى داقىلداردىڭ ونىمدىلىگىن جوسپارلاۋ», مالايزيانىڭ پۋترا ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارىمەن «حالال ونىمدەر ءوندىرىسى تەحنولوگياسى», فينليانديا عالىمدارىمەن «تاعام قاۋىپسىزدىگى جانە ۆەتەريناريا» ماسەلەلەرى بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, امەريكا, قىتاي, رەسەي عالىمدارىمەن بىرگە «زيانكەستەر مەن سورتاڭداردى الدىن الا انىقتاۋ» بويىنشا, «گەوسكان» مەن NASA عالىمدارىمەن «اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى تاۋەكەلدەردىڭ ورتاق جۇيەسىن قۇرۋ» جوبالارى جۇزەگە اسۋدا.
مۇنداي اۋقىمدى جوبالار ەلىمىزدەگى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا دا جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, «نان ءونىمىن شىعارۋعا ارنالعان ميكروورگانيزمدەر تۇرلەرىنىڭ جيىنتىعى», «ورگانيكالىق اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ», «ارال تەڭىزىنىڭ قۇرعاتىلعان جەرىندە فيتومەليوراتيۆتىك وسىمدىكتەردىڭ تەحنولوگياسىن قالىپتاستىرۋ», «ارنايى مال ازىعىن دايىنداۋدىڭ وتاندىق رەتسەپتۋراسىن جاساپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ», «قويدىڭ «ورداباسى» تۇقىمىنىڭ ونىمدىلىگى جوعارى, ەكولوگيالىق تازا ەتىن شىعارۋ» جوبالارى بار.
الداعى ۋاقىتتا اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قولدانىستاعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ءتيىمدى جۇمىس جاساۋى ءۇشىن سالالارعا بايلانىستى توپتاستىرىپ, قۇرىلىمدارىن قايتادان قاراستىرىپ, ولاردىڭ بازالارىندا 10-12 سالالىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن قۇرۋ قاجەت. بۇلاي بولعان جاعدايدا عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستار جۇرگىزۋدە باسىمدىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا بەرىلەتىن بولادى. جەرگىلىكتى جاعدايلارعا بايلانىستى تەحنولوگيالاردى انىقتاۋ جانە ونىڭ بەيىمدەلۋى ماقساتىندا جاسالعان زەرتتەۋلەر ناتيجەسى تاجىريبەلى شارۋاشىلىقتارعا بەرىلۋى كەرەك.
قازاقستان ازىرگە جاھاندىق تەحنولوگيالىق كەڭىستىككە كىرۋگە تولىق دايىن ەمەس, سەبەبى عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تاجىريبەلىك-كونسترۋكتورلىق جۇمىستاردى قارجىلاندىرۋ كولەمى, عزي مەن تاجىريبە شارۋاشىلىقتارىنىڭ عىلىمي الەۋەتى بويىنشا الەمدىك تەحنولوگيالىق تىزبەككە ەنبەدى دەسە دە بولادى. بارلىق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىن تسيفرلى جۇيەگە كوشىرىپ, اگرويننوۆاتسيالىق پاركتەر قۇرىپ, جاڭا فورماتسياداعى جاس عالىمداردى دايىنداۋ ءۇردىسىن كۇشەيتۋ كەرەك.
كەيىنگى كەزدە كوپتەگەن جاڭا يننوۆاتسيالىق جوبالار وندىرىستە قولداۋ تاپپاي كەلەدى. وعان قارجىلىق كەدەرگىلەر, ساراپتامانىڭ جوقتىعى, جوبالاردىڭ تەحنولوگيالىق سىناۋدان وتپەۋى, عالىمداردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن وندىرىسكە ەنگىزۋگە دەيىنگى جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ بولماۋى جانە يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ىنتالاندىرۋ مەحانيزمدەرىنىڭ جەتىلدىرىلمەۋى سەبەپ.
قازىر زامان باسقا. قوعام جاڭارىپ, وزگەردى. جاڭا ءداۋىر جاڭا مىندەتتەر قويىپ, قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنا جاڭاشا كوزقاراس قالىپتاسا باستادى. بۇگىنگى الەمدە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاعان, باسەكەگە قابىلەتتى, ءبىلىمدى دە بەلسەندى حالىق قانا بولاشاعىنا سەنىممەن قاراي الاتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتۋدە. مەملەكەت باسشىسى وزىق ءبىلىم مەن تەرەڭ عىلىمسىز, رۋحاني جاڭعىرۋسىز ەكونوميكالىق جەتىستىككە جەتىپ, وركەنيەتتەن ورىن الۋ مۇمكىن ەمەستىگىن دالەلدەپ, بولاشاق باعدارىمىزدى ايقىنداپ بەردى.
بۇل رەتتە ەلباسىمىزدىڭ قازاقستاندا جۇرگىزىپ وتىرعان اگرارلىق ساياساتى اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋ, اگرارلىق ءبىلىم, عىلىم مەن ءوندىرىس ينتەگراتسياسىن دامىتۋ ارقىلى اگروونەركاسىپتىك كەشەندە باسەكەگە قابىلەتتى, ەكسپورتقا باعىتتالعان ونىمدەر كولەمىن ارتتىرۋدى, ەلىمىزدەگى تاعام قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى تالاپ ەتۋدە.
