بيۋدجەت قالاي يگەرىلدى؟
ۇكىمەت وتىرىسىندا العاشقى بولىپ بايانداما جاساعان ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رۋسلان دالەنوۆ جىل باسىنان بەرى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمى 4,3 پايىزدى قۇراعانىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكانىڭ شيكىزات ەمەس سالاسىندا وڭ وزگەرىستەر بايقالعان. ماسەلەن, شيكىزات ەمەس سەكتور سالىمى نىعايىپ, 2,3 پايىزدىق تارماقتى قۇراسا, شيكىزات سەگمەنتىنىڭ سالىمى 1,6 پايىزدىق تارماقتى قۇراعان. ال وڭىرلەردىڭ كوپشىلىگىندە نەگىزگى كورسەتكىشتەر ءوسىپتى. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا بارلىق وڭىردە 0,3 پايىزدان 5,6 پايىزعا دەيىن ءوسىم بايقالعان. «دەگەنمەن ماڭعىستاۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارىنىڭ ونەركاسىبى مەن قۇرىلىس سالاسىنداعى كورسەتكىشتەر تومەندەدى. سول سياقتى, قاراعاندى, الماتى وبلىستارىنىڭ قۇرىلىسى مەن نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار ازايىپ وتىر», دەيدى ر.دالەنوۆ.
ال بيىلعى 8 ايداعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ ورىندالۋ قورىتىندىسى تۋرالى ايتقان قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ وتكەن جىلدىڭ وسى كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا نەگىزگى جوسپارلاردى ورىنداۋدا وڭ ناتيجە بارىن جەتكىزدى. مىسالى, ترانسفەرتتەردى ەسەپتەمەگەندە, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كىرىستەرى بىلتىرعىعا قاراعاندا 366,9 ملرد تەڭگەگە نەمەسە 108,9 پايىزعا ۇلعايعان. ونىڭ 172,2 ملرد تەڭگەسى – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە, ال 195,2 ملرد تەڭگەسى جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەرگە تيەسىلى.
جالپى, بيىلعى 8 ايدا مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە (ترانسفەرتتەردى ەسەپتەمەگەندە) 4 512,3 ملرد تەڭگە كولەمىندە كىرىس تۇسكەن. وسىلايشا, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت بويىنشا اعىمداعى جوسپار 102,2 پايىز ورىندالىپ, 3 083,4 ملرد تەڭگە جينالعان.
مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شىعىستارىنا توقتالعان مينيستر بۇل قاراجات 9 ترلن 21 ملرد تەڭگەنى قۇراعانىن, ءسويتىپ جوسپارلانعان مەجەنىڭ 97,7 پايىزىنا جەتكەنىن اتاپ ايتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, بيىلعى 8 ايدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىستارى 7 ترلن 983 ملرد تەڭگەگە يگەرىلىپ, قازىر 98,6 پايىز دەڭگەيىندە تۇر.
بايانداماشىلاردىڭ سوزىنەن كەيىن پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ قاڭتار-تامىزداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قورىتىندىسى اياسىندا بىرقاتار تاپسىرمالار جۇكتەدى. «ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردەن كورىپ وتىرعانىمىزداي, نەگىزىنەن ناتيجە جامان ەمەس. بىراق ارقانى كەڭگە سالىپ, بوساڭسۋعا بولمايدى. ءالى دە جۇمىستاردى جۇيەلى تۇردە جالعاستىرۋ كەرەك. باياندامالاردا ءسوز بولعانداي, ءوسۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋى اسىرەسە, اۋىل شارۋاشىلىعى مەن قۇرىلىس سالاسىندا بايقالىپ وتىر. وسىمدىك شارۋاشىلىعىنداعى ءونىم بىلتىرعىعا قاراعاندا تومەندەۋ, وسى رەتتە كورسەتكىشتەر تومەندەيتىنى تۇسىنىكتى. بىراق ونىڭ ورنىن مال شارۋاشىلىعى ەسەبىنەن تولتىرۋ سىندى شارالاردى جاساۋىمىز كەرەك», دەدى ۇكىمەت باسشىسى.
كوشى-قون سالاسىندا وزگەرىس كوپ
بىلتىر ەلىمىزدىڭ كوشى-قون ساياساتى سالاسىنداعى تۇجىرىمدامالىق قۇجات اياقتالعانى بەلگىلى. بيىل ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان جاڭا تۇجىرىمدامانى ازىرلەپتى. ۇكىمەت وتىرىسىندا مينيستر تامارا دۇيسەنوۆا بۇل قۇجات تۋرالى بايانداما جاساپ, باستى باعىتتارعا توقتالدى.
تۇجىرىمدامادا ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قون, ەتنوستىق كوشى-قون ءۇردىسىن رەتتەۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى قامتىلعان.
ەلىمىزدىڭ دەموگرافيالىق سالاسىندا, ىشكى كوشى-قوندا ەڭبەك رەسۋرستارىنا قاتىستى شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەر بارشىلىق. اسىرەسە, ىشكى كوشى-قون ءۇردىسى مينيسترلىكتى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر. بىلتىر ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, 2050 جىلعا قاراي وڭتۇستىك حالقى 5 ملن 200 مىڭعا ارتىپ, سولتۇستىكتەگى تۇرعىنداردىڭ سانى 1 ميلليونعا ازايۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن, ياعني وڭتۇستىك وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ تىعىزدىعى سولتۇستىكتەگىدەن ءتورت ەسەگە كوبەيەدى.
ەگەر دەرەۋ شارالار قولدانباسا, تۇرعىندارى از ەلدى مەكەندەردە ەڭبەككە جارامدى ادامداردىڭ سانى 167 مىڭعا كەمىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا بيىل ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ىشكى كوشى-قوندى قابىلداۋشى ءتورت ءوڭىر بەلگىلەندى. ولار: سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان, پاۆلودار جانە قوستاناي وبلىستارى. تۇجىرىمدامادا وسى وبلىستارعا كوشۋگە نيەتتى ازاماتتارعا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتۋ, سۋبسيديالار ءبولۋ, الەۋمەتتىك جاعىنان كومەكتەسۋ شارالارى قاراستىرىلعان. مينيستر كوشى-قون تۇجىرىمداماسىنىڭ جاڭا جوباسى اياسىندا ۇيرەنشىكتى جەرىنەن باسقا وڭىرگە كوشەمىن دەۋشىلەرگە تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتتارىن بەرۋ جونىندە ۇسىنىسىن جەتكىزدى. «بىرىنشىدەن, كوشىپ بارعان وتباسىنىڭ ءاربىر مۇشەسىنە مەملەكەتتىك سۋبسيديا تولەنەدى. ەكىنشىدەن, ءبىر جىلعا دەيىن باسپانانى جالعا الۋ شىعىندارىن مەملەكەت وتەيدى. ال ول ءۇيدى بىردەن ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بولسا, ءبىر جىلدىق سۋبسيديانى تولىعىمەن بەرۋگە بولادى. ۇشىنشىدەن, كوشىپ بارعانداردى باسپانامەن قامتاماسىز ەتەتىن تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتتارىن قاراستىرىپ وتىرمىز, ياعني ىشكى كوشى-قونعا قاتىسۋشى ازامات تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى ارقىلى زاەم الۋىنا بولادى. تۇرعىن ءۇي سەرتيفيكاتىنىڭ 50 پايىزىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار تولەپ بەرسە, قالعان بولىگىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بەرىلەتىن سۋبسيديامەن وتەلسە دەگەن ۇسىنىسىمىز بار», دەيدى ت.دۇيسەنوۆا.
جالپى, قازاقستان – ەتنوستىق كوشى-قونعا ايرىقشا ءمان بەرىپ وتىرعان ساناۋلى ەلدەردىڭ ءبىرى. تاريحي وتانىنا ورالعان قانداستاردى ورتاعا بەيىمدەۋ, الەۋمەتتىك جاعدايىنا كومەكتەسۋ باعىتىندا قولعا الىنعان شارالار بارشىلىق. دۇنيەجۇزى قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا مەملەكەت باسشىسى ءبىرتالاي تاپسىرمالار جۇكتەگەنى بەلگىلى. وسىعان بايلانىستى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى ەتنوستىق قازاقتاردى تەك كوشىرىپ الۋ ماسەلەسىن عانا قاراستىرماي, ولاردىڭ الەۋەتىن پايدالانۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنىپ وتىر. وسى ماقساتتا شەتەلدە تۇراتىن ەتنوستىق قازاقتارمەن بايلانىس كۇشەيتىلمەك.
سونىمەن قاتار, الداعى ۋاقىتتا تاريحي وتانىنا ورالعان قازاقتاردىڭ ەڭبەك وتىلىنە قاتىستى كۇرمەۋلى ماسەلە دە وڭتايلى شەشىلىپ قالۋى مۇمكىن.
جەر قويناۋىن پايدالانۋعا – جاڭا ءتارتىپ
قازاقستاندا جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ جاڭا ءتارتىبى قاراستىرىلىپ وتىر. ۇكىمەت وتىرىسىندا ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى اليك ايدارباەۆ «جەر قويناۋى جانە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» كودەكستىڭ جاڭا جوباسىن تانىستىردى. بۇل جوبا شەتەلدىك وزىق تاجىريبەنى ەسكەرە وتىرىپ, ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي ازىرلەنىپتى.
ا.ايدارباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە گەولوگيالىق بارلاۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ ماسەلەسى باياۋ جۇرگىزىلۋدە. ورتاشا العاندا ينۆەستيتسيا كولەمى 1 شارشى مەتر اۋماققا شامامەن 7 دوللاردان كەلەدى. ال بۇل كورسەتكىش امەريكادا – 87, اۆستراليادا – 167, كانادادا 203 دوللاردى قۇرايدى ەكەن.
كودەكس جوباسى جەر قويناۋىن پايدالانۋدا ەكولوگيالىق جانە ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىكتەرىن ساقتاۋ تالاپتارىن كۇشەيتۋدى كوزدەيدى. بۇعان قوسا, جەر قويناۋىن ءتيىمدى باسقارۋعا, قاتتى پايدالى قازبالاردى بارلاۋ مەن وڭدەۋگە ليتسەنزيالار بەرۋ جاعىن قاراستىرادى, كەن ورىندارىن وڭدەۋگە بەرۋ مەرزىمى 25 جىلدى قۇرايدى. سونداي-اق قۇجات جوباسىندا جەر قويناۋىن پايدالانۋشىلاردىڭ مىندەتتەمەلەرى بەكىتىلىپ, رۇقساتتار بەرۋ ءتارتىبى بەلگىلەنگەن.
كورمە تەحنولوگيالارىنىڭ تيىمدىلىگى مول
ۇكىمەت وتىرىسىندا ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى ەرلان ساعاديەۆ ەكسپو-2017 كورمەسىندە ايتىلعان جاڭا يدەيالىق شەشىمدەردى, تىڭ تەحنولوگيالاردى ءبىلىم سالاسىنا ەنگىزۋ جونىندە اڭگىمە ءوربىتتى.
ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وسى يننوۆاتسيالىق جوبالاردى ەنگىزۋگە بايلانىستى ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلىپتى. بۇلار جاڭارتىلعان جەل, كۇن, گەوتەرمالدى ەنەرگەتيكا, گيدروەنەرگەتيكا مەن بيوەنەرگەتيكا جانە يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى دامىعان ەلدەردىڭ كورمە ەكسپوزيتسيالارىن جان-جاقتى زەرتتەپ, تاجىريبەگە ەنگىزبەكشى. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسى ءۇشىن پايدالى سونى جوبالاردى مينيسترلىك ءۇش توپقا ءبولىپ قاراستىرىپ وتىر. ونىڭ ءبىرىنشىسى عىلىمي يدەيالار مەن كوممەرتسيالىق قولجەتىمدى يننوۆاتسيالار بولسا, ەكىنشىسى – تەحنولوگيا, ۇشىنشىسىندە سوڭعى جەتىستىكتەردى سارالايتىن ادىستەمەلىك قۇرالدار جيناقتالعان.
ە.ساعاديەۆ حالىقارالىق كورمەگە 55 ۋنيۆەرسيتەت پەن عىلىمي ورتالىق وكىلدەرى قاتىسىپ, 100-دەن استام كەزدەسۋ وتكەنىن مالىمدەدى. ءوزارا جۇزدەسۋلەر اياسىندا 9 مەموراندۋمعا قول قويىلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەر 20-دان استام ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىققا قول جەتكىزگەن.
كورمەدەن كورگەن جوبالاردى ءبىلىم سالاسىنا ەنگىزۋ جۇمىستارى ءالى دە جالعاسپاق. ە.ساعاديەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل ماسەلەنى مينيسترلىك ۇنەمى قاداعالاۋىندا ۇستايتىن بولادى.
جيىندى تۇيىندەگەن پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ جاۋاپتى مينيسترلىكتەرگە جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانۋدى ىنتالاندىرۋ, يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ازىرلەۋ, ستارتاپ-ورتانى دامىتۋ ءۇشىن زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, سول بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ كەرەكتىگىن ايتتى. سونداي-اق قاراشا ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى جوباسىنىڭ قايتا قارالعان نۇسقاسىن اياقتاپ, ۇكىمەت قاراۋىنا ەنگىزۋدى تاپسىردى.
قىمبات توقتامۇرات,
«ەگەمەن قازاقستان»
