ءسۇلتانالى بالعاباەۆ,
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
مىنە, وسىنداي جاعدايدا قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىگىن, وتكەن تاريحى مەن سالت-ءداستۇرىن, مادەني-رۋحاني جەتىستىكتەرىن كورسەتەتىن, سونداي-اق, كەيبىر ادامگەرشىلىك-رۋحاني ماسەلەلەرىمىزدى دە كوتەرەتىن قىزىقتى دا تارتىمدى ءوز تەلەسەريالدارىمىز بارىنشا از بولىپ كەلگەن ەدى. دەگەنمەن, كەيىنگى ۋاقىتتا قازاقستان تەلەارنالارى بۇل تاقىرىپقا ايرىقشا كوڭىل اۋدارىپ, حالقىمىزدىڭ بۇگىنگى شىنايى ۇلتتىق-رۋحاني ماسەلەلەرىنە نەگىزدەلگەن تەلەسەريالداردى كوبەيتە باستادى. سولاردىڭ ءبىرى – جاقىندا عانا «حابار» تەلەارناسىنان كورسەتىلە باستاعان «قاريا» تەلەحيكاياسى. جاڭا تەلەحيكايانىڭ الدىن الا كورسەتىلىمى, ياعني تۇساۋكەسەرى الماتى قالاسىنداعى كينوتەاترلاردىڭ بىرىندە وتكەن ەدى. تۇساۋكەسەردى «حابار» اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى رينات كەرتاەۆ اشىپ, تەلەحيكايانى تۇسىرۋگە قاتىسقان شىعارماشىلىق توپ ورتاعا شىعىپ, كورەرمەندەرمەن وي ءبولىستى. باسقوسۋدا تەلەحيكايانىڭ العاشقى ەكى ءبولىمىن تاماشالاعان كورەرمەن قاۋىم جاڭا تۋىندى تۋرالى وزدەرىنىڭ جىلى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى. تەلەارنادان كورسەتىلە باستاعاننان بەرى دە بۇل جونىنەن جۇرتشىلىقتان ۇنەمى جاقسى لەبىز ەستىپ ءجۇرمىز. «قاريا» تەلەحيكاياسىنىڭ جۇرتشىلىقتىڭ مۇنداي ريزاشىلىعىنا بولەنۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار.
ەڭ الدىمەن, تەلەحيكايا حالقىمىز ەجەلدەن قاسيەتتى سانايتىن وتباسى قۇندىلىعىنا ارنالعان. ياعني قازاق اتامزاماننان بەرى وتباسىنىڭ قاراشاڭىراعىن ايرىقشا قادىر تۇتقان, اركىم ءوز اتا-اناسىن بارىنشا قۇرمەتتەپ, ولاردى قارتايعان شاعىندا الاقاندارىنا سالىپ, باعىپ, كۇتكەن. سان عاسىرلار بويى ەشقانداي سىزات تۇسپەگەن وسى جاقسى ءداستۇر سوڭعى ۋاقىتتا «سىر بەرىپ», بۇزىلا باستاعانداي. بۇعان قازىرگى كەزدە قارتتار ءۇيىنىڭ ايتارلىقتاي كوبەيۋى ايقىن دالەل. ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا قارتايعان اكە-شەشەسىن كۇتىپ-باعۋدان باس تارتىپ, قارتتار ۇيىنە وتكىزۋشىلەر كەزدەسەتىن بولعان. ءتىپتى, قارتتار ۇيىنە وتكىزبەسە دە, اتا-اناسىنان بەزىنىپ تەرىس قاراپ كەتكەندەر دە از ەمەس. نەگە بۇلاي؟ بۇل سۇراق كىمدى دە بولسا ويلاندىرادى. «قاريا» تەلەحيكاياسى وسىنداي سۇراقتارعا جاۋاپ ىزدەيدى, ونىڭ سەبەپ-سالدارىن اشۋعا تىرىسادى.
سونداي-اق, كەز كەلگەن كينوتۋىندىنىڭ ءساتتى شىعۋى – باستى رولدەردى ورىندايتىن اكتەرلەرگە دە بايلانىستى. «قاريا» تەلەحيكاياسىنا ەلىمىزگە جاقسى تانىمال باۋىرجان قاپتاعاي, دوسجان جانبوتاەۆ باستاعان ءبىراز ونەر قايراتكەرلەرى تۇسكەن. بۇل دا تەلەحيكايانىڭ جۇرتشىلىق جۇرەگىنە جول تابۋىنا ىقپال ەتكەنى داۋسىز.
وسىعان وراي, تەلەحيكايادا باستى رولدەردىڭ ءبىرىن ورىنداعان بەلگىلى ءانشى ايقىن تولەپبەرگەن تۋرالى دا ءبىر-ەكى اۋىز ءسوز. سوڭعى ۋاقىتتا جۇرتشىلىق اراسىندا جاس انشىلەرىمىز جەڭىل-جەلپى حابارلار مەن ارزان توي-دۋمان, شوۋعا تىم اۋەس بولىپ, شىنايى ونەردىڭ قادىرىن كەتىرىپ بارادى دەگەن سىن-پىكىرلەر ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. مىنە, وسىنداي جاعدايدا ايقىن تولەپبەرگەننىڭ «قاريا» تەلەحيكاياسىندا مۇلدەم جاڭا قىرىنان كورىنىپ, بارىنشا سالماقتى, ساليقالى كەيىپكەردى سومداۋى شىن كوڭىلدەن ريزاشىلىق تۋدىرادى. بۇل جاڭالىق باسقا انشىلەرىمىزگە دە ۇلگى-ونەگە بولسا دەيمىز.
ارينە, كەز كەلگەن كينوتۋىندىنىڭ كوركەمدىك ساپاسى شىعارماشىلىق توپقا تىكەلەي بايلانىستى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, بۇل تەلەحيكايانىڭ ستسەناريىن جازىپ, ءتۇسىرىپ, كوگىلدىر ەكرانعا دايىنداعانداردىڭ ءبارى دەرلىك جاستار ەكەندىگىن ايتا كەتكەن ءجون. مىسالى, تەلەحيكايانىڭ باس رەجيسسەرى اسحات مۇساباي – ءالى وتىزعا دا تولماعان, كينوسالاسىنا ەندى عانا كەلگەن جاڭا تولقىننىڭ وكىلى. العاشقى قادامىنىڭ ءساتتى باستالۋى جاس رەجيسسەردىڭ بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرەدى.
تەلەحيكايانىڭ باس پروديۋسەرى نۇرجاينا جۇمادىللاەۆا دا كەيىنگى بۋىننىڭ قاتارىنا جاتادى. ول وسىدان بەس جىلداي عانا بۇرىن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىن كينوتەلەدراماتۋرگيا ماماندىعى بويىنشا بىتىرگەن ەدى. كەشەگى شاكىرتىمىزدىڭ سول بەيىمدىلىگى مەن قابىلەتىن تەلەحيكايانى ءتۇسىرۋ بارىسىندا بۇگىن جان-جاقتى جارىققا شىعارعانى انىق بايقالادى. تەلەحيكايانىڭ باس وپەراتورى ەرنۇر رىسباي دا تۋرا وسىنداي جولدان وتكەن. «قاريا» تەلەحيكاياسىن تۇسىرگەن شىعارماشىلىق توپتىڭ باسىم كوپشىلىگى وسى ت. جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەميانىڭ تۇلەكتەرى ەكەندىگى دە قۋانتادى.
ارينە, «قاريا» تەلەحيكاياسىنىڭ تۇسىرىلىمىندە ەشقانداي ءمىن جوق, دەپ ايتساق, تىم ارتىق بولار ەدى. اسىرەسە, كينو ماماندارى مەن سىنشىلاردىڭ كوزىمەن قاراعاندا, تەلەحيكايانىڭ جەتىلدىرۋدى, بولاشاق جاڭا شىعارمالاردا ەسكەرۋدى قاجەت ەتەتىن تۇستارى دا بار. بۇل – زاڭدى دا. ونەر سالاسىندا ەشكىمنىڭ دە بيىككە بىردەن كوتەرىلە المايتىنى بارشاعا ءمالىم. ءبارى دە العاشقى قادامنان, نارتاۋەكەل دەپ كىرىسكەن ىزدەنۋدەن باستالادى. «قاريا» تەلەحيكاياسىن تۇسىرگەن جاستار دا وسىنداي باتىل قادامعا بارعان ەكەن, ولاردىڭ وسى تالابىن قولداپ, قامقورلىق كورسەتە ءبىلۋىمىز كەرەك. سونداي جاعدايدا بولاشاقتا كورەرمەن كوڭىلىنەن شىعىپ, وزگە ەلدەردىڭ تەلەحيكايالارىمەن باسەكەگە تۇسە الاتىن كوركەم دۇنيەلەرىمىز كوبەيە تۇسپەك.
«حابار» اگەنتتىگى مەن باسقا دا تەلەارنالار الداعى ۋاقىتتا دا قابىلەتتى جاستارعا وسىلاي سەنىم ارتىپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتەرىن جارىققا شىعارۋعا دەمەۋ بولا بەرەدى دەپ سەنەمىز.
عاريفوللا ەسىم, اكادەميك:
– كەز كەلگەن قازاق قارياسى ءۇشىن وتباسى, اعايىن-تۋىس پەن دوس-جاراننىڭ ورتاسىندا سىيلى بولۋ ابىروي. توردەن تۇسپەي, سىيىن كەتىرمەي, ادەمى قارتايۋ باقىت. بىراق بارلىق قارتتارىمىز مۇنداي ابىرويعا جەتىپ, مۇنداي باقىتقا بولەنىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىز. نەگە؟ ويتكەنى, قاريانىڭ جاسىن قۇرمەتتەۋ, عۇمىرلىق ءتالىمىن سىيلاۋ ازايىپ بارا جاتقانداي. مۇنداي ۇلتتىق ۇعىمداردى بۇگىنگى ۇرپاققا ءسىڭىرۋ كەمشىن ءتۇسىپ بارادى. سونىڭ ءبىر كورىنىسىن تاياۋدا عانا «حابار» ارناسىندا تۇساۋى كەسىلگەن «قاريا» فيلمىنەن اڭعاردىق.
فيلم اۆتورلارى قازاق قوعامىنا, قازاقى بولمىسىمىزعا جات قارتتار ۇيىندەگى قىم-قۋىت تىرشىلىكتى كورسەتكەن. ارتىندا قالعان ۇرپاعىنىڭ ايالاۋى مەن قامقورلىعىن سارىلا كۇتكەن اق جاۋلىقتى انالار مەن اقساقالداردىڭ تاعدىرىن سۋرەتتەگەن. وسىنداي قاريالاردىڭ ءومىرى ارقىلى قوعامداعى ەڭ وزەكتى پروبلەمالاردىڭ ءبىرىن كورسەتۋگە تىرىسقان. جاڭا تۋىندىنىڭ جۇرتشىلىق جۇرەگىنە جول تاۋىپ, كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعۋى وسى تاقىرىپتى قاۋزاۋىندا بولسا كەرەك.
قارت كىسىنى قادىرلە, ءوزىڭ دە قارت بولارسىڭ. شىعىستىڭ شوقتىعى بيىك تۇلعاسى اباي قۇنانباەۆ ءوزىنىڭ شىعارمالارىندا پەداگوگيكالىق كوزقاراسىن ءبىلدىرىپ, ۇلكەندى سىيلاۋدى دانالىقپەن جەتكىزىپ وتىرعان. ادامنىڭ ادامگەرشىلىك ساپاسى ۇلكەندى قۇرمەتتەۋدەن, اتا-اناعا بويۇسىنۋدان باستاۋ الاتىندىعىن العا تارتتى. اتا-انا الدىنداعى پەرزەنتىنىڭ پارىزى ءھام قارىزى نەمەن ولشەنەتىندىگىنىڭ فورمۋلاسىن جاساپ بەردى. وزەكتى ورتتەي شارپىعان وسى ماسەلەگە, «حابار» ەرەكشە دەن قويىپتى. كورەرمەنگە جول تارتقان «قاريا» فيلمىنەن بۇگىنگى ءومىردىڭ ايانىشتى كورىنىسىن اڭعارۋعا بولادى. قارتتار ۇيىندە ءتۇسىرىلىمنىڭ جاسالۋى وتە ورىندى بولعان. وسىدان 20 جىلعى بۇرىنعى قارتتار ۇيىمەن بۇگىنگى ءحالىن سالىستىرۋعا بولمايدى. ول شاقتا قازاق قاريالارى بىرەن-ساران بولاتىن. ءتىپتى كەزدەسپەيتىن. ال قازىر قالاي؟ ءوز اتا-اناسىنان جيرەنگەن بالادان نە كۇتۋگە بولادى؟.. ءبىز رۋحى مىقتى ۇرپاق تاربيەلەۋىمىز ءۇشىن قوعامدىق سانانى قالىپتاستىراتىن يدەولوگيالىق وسىنداي جۇمىستاردى ۇدايى جاساۋىمىز كەرەك.
امانگەلدى كەڭشىلىك ۇلى,
سىنشى, مۇقاعالي ماقاتاەۆ سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى:
– «حابار» تەلەارناسىنان «قاريا» اتتى سەريالدى قاراپ ءجۇرمىن. كينوتۋىندى كوڭىلىمنەن شىقتى. ءبىز وسى كۇنگە دەيىن كورەي, تۇرىك, ورىس سەريالدارىن قىزىقتاپ كەلگەن بولاتىنبىز. سوڭعى ۋاقىتتارى قازاق كينوگەرلەرى, رەجيسسەرلەرى دە حالىق ومىرىنە جاقىن سەريالدار ءتۇسىرىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كوتەرۋدە. بۇل وتە جاقسى ءۇردىس.
تەلەحيكايادا قوعامىمىزدىڭ بىتەۋ جاراسىنا اينالعان وتكىر ماسەلە قوزعالعان. بۇرىن-سوڭدى قازاق قوعامىندا بولماعان كەلەڭسىز قۇبىلىس – ەگدە تارتقان قاريالاردى بالالارىنىڭ قارتتار ۇيىنە اپارىپ تاستايتىنى تۋرالى ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇرمىز. ەندى ايتا-ايتا جاۋىر بولعان تاقىرىپقا كينونىڭ كوزىمەن ۇڭىلگەندە ول ادامعا وزگەشە اسەر سىيلايدى ەكەن. اسىرەسە, تۇرمىس-تىرشىلىگى جاقسى بالالاردىڭ ءوز اتا-اناسىن قارتتار ۇيىنە وتكىزىپ جىبەرەتىنى – قورقىنىشتى قۇبىلىس. وسى رەتتە ايتساق «قاريا» – «حابار» تەلەارناسى دايىنداعان, بۇگىنگى قوعامعا وتە كەرەكتى, ءساتتى شىققان جوبالاردىڭ ءبىرى.
تاياۋدا تۇركيادا بولعانىمدا سونداعى ازاماتتارمەن سويلەسىپ, ءتۇرلى-ءتۇرلى تاقىرىپتاردى تىلگە تيەك ەتتىك. ءبىر تاڭ قالعانىم, 80 ميلليونداي تۇرعىنى بار ەلدە قاريالار ماسەلەسى دەگەن مۇلدە جوق كورىنەدى, ويتكەنى, اكەسىن نەمەسە شەشەسىن ونداي ۇيگە اپارىپ تاستاۋ تۇرىكتەر ءۇشىن قىلمىسپەن پاراپار ءىس بولىپ سانالادى. اتا-اناعا زور قۇرمەت كورسەتىپ, ونى ايالاپ ءوتۋ بالانىڭ اللا الدىنداعى ادامدىق پارىزى. بۇرىن بىزدە مۇنداي كەلەڭسىزدىك بولعان ەمەس. ياعني وسىنىڭ ءبارى وزگە مادەنيەتتىڭ دەندەپ, رۋحىمىزدىڭ السىرەۋى. ءبىر ۇسىنىسىم – وسى ماسەلە «قاريا» تەلەحيكاياسىندا جان-جاقتى اشىلا تۇسسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سەريالدىڭ جالعاسىن كورگىمىز كەلىپ, قىزىعىپ وتىرمىز.
«قاريا» ارقىلى قازاق كينوگەرلەرى مىڭداعان كورەرمەنگە وي سالادى دەپ ويلايمىن. ەلباسىمىز رۋحاني جاڭعىرۋ ماسەلەسىن جاقسى قوزعادى. قوعامدا قوردالانىپ قالعان, ءتۇيىنى شەشىلمەي جۇرگەن الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى كورسەتىپ, ونى شەشۋدىڭ جولىن تاپقاندا عانا ءبىزدىڭ سانامىز جاڭارا ءتۇسىپ, رۋحىمىز جاڭعىرادى.
