1967 جىلى قۇرىلعان باسپا سالالىق كىتاپتار, تاقىرىپتىق باسىلىمدار, وڭىرلەر تاريحى مەن تۇلعالاردىڭ ومىرىنە جەكەلەگەن ەنتسيكلوپەديالىق جيناق شىعارۋدىڭ شەبەرىنە اينالدى. جارتى عاسىرلىق قىزمەتتە قازاقستاننىڭ تاريحي, مادەني قۇندىلىعىن قاعازعا باسقان شەجىرە باسپا دەپ ايتۋ ارتىق بولماس.
«ەنتسيكلوپەديا» كونە گرەك تىلىندە اينالىم نەگىزىندە وقىتۋ, ياعني تولىق ءبىلىم بەرۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. سول كونە گرەك زامانىندا گرامماتيكا, ريتوريكا, ديالەكتيكا, گەومەتريا, اريفمەتيكا, مۋزىكا مەن استورونوميا سەكىلدى جەتى سالانى انىقتاپ كورسەتۋ ءۇشىن قولدانىلعان بولسا, ۋاقىت وتە كەلە ماعىناسى كەڭىپ, قامتيتىن اۋماعى ۇلعايدى. ءار الۋان مازمۇنداعى جيناق بولعان ەنتسيكلوپەديا جىلدار وتە كەلە بەلگىلى ءبىر تاقىرىپ اياسىنداعى ءبىلىمدى توپتاستىراتىن قۇرال رەتىندە قالىپتاستى.
«قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسى وسىناۋ جىلدار ىشىندە ەلىمىزدە عىلىم, ونەر, ساۋلەت, سالت-ءداستۇر, ۇلتتىق بولمىس پەن بىتىمنەن تولىق اقپارات بەرەتىن سالالىق جيناقتار مەن كوپتومدىقتاردى شىعارۋدا بىلىكتى دە تاجىريبەلى ۇيىم رەتىندە تۋىن جىقپاي كەلەدى. «قازاق سوۆەت ەنتسيكلوپەدياسىن» دايىنداعان باسپا «قازاقستان» ۇلتتىق ەنتسيكلوپەدياسىن شىعاردى.
اۋقىمدى جۇمىس باسى-قاسىندا جۇرگەن بىلىكتى ەنتسيكلوپەديستەر, تاعىلىمدى عالىمدار, ىزدەنىمپاز ماماندار, ساۋاتتى رەداكتورلار مەن ديزاينەرلەردىڭ ەڭبەگىنسىز اياقتالمايتىنى استە. ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى زەرتتەپ, بۇگە-شىگەسىنە دەيىن تىزبەلەپ, ايشىقتىعى مەن انىقتىعىنا كوز جەتكىزۋدە ەنتسيكلوپەديست-عالىمداردىڭ ۇلەسى زور.
وتكەنگە كوز سالساق, باسپادان جارىق كورگەن كىتاپتاردا بىلىكتى دە ءبىرتۋار ازاماتتاردىڭ قولتاڭباسى قالعان. «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسىنىڭ تۇڭعىش باس رەداكتورلىعىنا اكادەميك مۇحامەتجان قاراتاەۆ تاعايىندالىپ, تانىمال عالىمدار مەن مامانداردان قۇرالعان باس رەداكتسيا جاساقتالعان.
وسىناۋ جىلدار ارالىعىندا ماناش قوزىباەۆ, رىمعالي نۇرعاليەۆ, ابدىمالىك نىسانباەۆ, بۇركىتباي اياعان, باۋىرجان جاقىپ سىندى ءبىرتۋار تۇلعالار باسشىلىق قىزمەتتى اتقارىپ, توم-توم كىتاپتاردىڭ باسىلۋىنا, ساپالى دۇنيەنىڭ قالىپتاسۋىنا زور ەڭبەك ءسىڭىردى.
مىنە, 50 جىل بويى مەملەكەتتىك ەنتسيكلوپەديالار, جيناقتار, انىقتامالىقتار مەن شەجىرەلەرگە قاجەتتى مالىمەتتەردى قۇمنان التىن ىزدەگەندەي جيناقتاپ وتىرعان قازىناعا اينالدى.
باسپا مەملەكەتتىڭ مەنشىگىندە بولىپ, امبەباپ, سالالىق, وڭىرلىك, ارنايى جانە اتاۋلى باسىلىمداردى قۇراستىرىپ شىعارىپ كەلدى. دەگەنمەن نارىق زامانىنىڭ تالابىنا قاراي, باسەكەلەستىك ورتاعا كوممەرتسيالىق ۇيىم رەتىندە ەندى. وزگە باسپالار سەكىلدى دامۋدىڭ جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلدى.
جەكە مەنشىككە اينالۋ – جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزە وتىرىپ, باسپا ءىسىنىڭ ماركەتينگىن قالىپتاستىرۋدىڭ, شىنايى قابىلەتتى تانىتۋدىڭ مۇمكىندىگى. جەكە قىزمەت ەتۋ دەگەنىمىز مەملەكەتتىك قولداۋدان مۇلدەم باس تارتۋ ەمەس. بۇل مەملەكەتتىك تاپسىرىستى الۋ, تەندەرگە قاتىسۋ, ۇتىمدى باعا ۇسىنا وتىرىپ, ساپالى دۇنيە جاساپ شىعارۋ. بۇل جولدان تەك مىقتىلار وتەتىنى انىق.
وسى رەتتە «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسى ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىنە ارناپ «ماڭگىلىك ەل. قازاقستان» اتتى بىرەگەي جيناق شىعاردى. بۇل جيناق استانادا ماۋسىم ايىنىڭ 15-18 كۇندەرى «Eurasian Book Fair-2017» II ەۋرازيا حالىقارالىق كىتاپ كورمە-جارمەڭكەسىندە باس جۇلدە الدى. حالىقارالىق ءىس-شاراعا ارناپ كادەسىي رەتىندە شىعارىلعان ەنتسيكلوپەديا – تۋريستەر مەن قوناقتارعا ەگەمەن ەلىمىزدىڭ قانداي ەكەنىن زور ماقتانىشپەن تانىتاتىن باسىلىم.
قازىرگى تاڭدا نۇرىمجان ماۋىتوۆ, گۋسمان جاندىباەۆ, قوشىم-نوعاي كەنجەعالي, عاليا ەگەۋباەۆا, كلارا ساركەنوۆا, مەرۋەرت بايلەنوۆا, قادىربەك احمەتوۆ, سەرىكبەك ارىنعازين, گۇلحان الماسبەكوۆا, ينديرا يماناليەۆا, گۇلميرا جالعاسوۆا, بەرىكتولەباەۆ سىندى ماماندار جۇمىس ىستەيدى.
ماماندار ەلىمىزدەگى بەلگىلى عالىمدارمەن, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىمەن, وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ءاربىر جيناقتىڭ مالىمەتتەرىن زەرتتەپ, زەردەلەپ, مۇقيات تەكسەرەدى. وقىرمان قولىنا تيەتىن ەنتسيكلوپەديا, جيناق, مونوگرافيالاردىڭ بارلىعى دا ءوز ءىسىن سۇيەتىن شەبەرلەردىڭ قاتاڭ سۇزگىسىنەن وتەدى. قىمبات بۋمۆينيلمەن قاپتالىپ, التىنمەن بەدەرلەنگەن ەكنتسيكلوپەديالار كەز كەلگەن كىتاپ سورەسىنىڭ سانىنە اينالىپ قويماي, قانشاما جاننىڭ پايىم-پاراساتىن ارتتىرىپ, ءبىلىمىن تولىقتىرارى انىق.
ەلباسى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلامالىق ماقالاسىندا ء«بىز بۇگىنگى جاڭا اتاۋلى ەرتەڭ-اق ەسكىگە اينالاتىن, ءجۇرىسى جىلدام داۋىرگە اياق باستىق. بۇل جاعدايدا كاسىبىن نەعۇرلىم قينالماي, جەڭىل وزگەرتۋگە قابىلەتتى, اسا ءبىلىمدار ادامدار عانا تابىسقا جەتەدى» دەپ, ۇرپاقتىڭ ءبىلىمدى بولۋىنا اسا زور ءمان بەردى. 50 جىل بويى ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتىپ كەلگەن «قازاق ەنتسيكلوپەدياسى» باسپاسى ۇلتتىق ماقسات پەن مۇددە جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتەرى حاق. قازاق باسپا ءىسىنىڭ قۇلاگەرى ۇلتتىق قۇندىلىقتى ساقتاي وتىرىپ, ۇرپاق تاربيەسىنە ەكنتسيكلوپەديالىق ءبىلىم بەرۋگە ءازىر.
جادىرا تويباي,
PhD دوكتورى,
«قازاق ەنتسيكلوپەدياسى»
باسپاسىنىڭ ديرەكتورى
